Ngaahi ʻApi ʻe Nima ʻa Siosefa mo ʻEma Sāmita ʻi ʻOhaioó
Ako lahi ange fekauʻaki mo e ngaahi feituʻu naʻe nofo ai ʻa Siosefa mo ʻEma Sāmita lolotonga ʻena ʻi he tokelau hahake ʻo ʻOhaioó.
ʻI he ʻaho naʻe fuofua tūʻuta ai ʻa Siosefa mo ʻEma Sāmita ʻi Ketilaní, naʻe maʻu ʻe Siosefa ha fakahā ʻa ia naʻe fakahinohinoʻi ai ʻe he ʻEikí ʻa e Siasí ke nau ngaohi ha ʻapi maʻana mo hono fāmilí ʻa ia ʻe lava ke ne nofo ai mo hoko atu ʻa e ngāue ki he liliu fakalaumālie ʻo e Tohi Tapú (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 41:7 ).
Neongo ʻeni, naʻe fakafalala ʻa Siosefa mo ʻEma ʻi ha ngaahi taʻu lahi ki he angaʻofa mo e talitali lelei naʻe fakahoko ʻe he kau mēmipa ʻo e Siasí kiate kinauá, ʻaki ha feituʻu ke nau nofo aí.
Ko e ngaahi feituʻu ʻeni ʻe nima naʻe nofo ai ʻa Siosefa mo ʻEma Sāmita lolotonga ʻa e taʻu ʻe fitu naʻe tuʻu ai ʻa e hetikuota ʻo e Siasí ʻi he tokelau hahake ʻo ʻOhaioó.
Neongo ʻeni, naʻe fakafalala ʻa Siosefa mo ʻEma ʻi ha ngaahi taʻu lahi ki he angaʻofa mo e talitali lelei naʻe fakahoko ʻe he kau mēmipa ʻo e Siasí kiate kinauá, ʻaki ha feituʻu ke nau nofo aí.
Ko e ngaahi feituʻu ʻeni ʻe nima naʻe nofo ai ʻa Siosefa mo ʻEma Sāmita lolotonga ʻa e taʻu ʻe fitu naʻe tuʻu ai ʻa e hetikuota ʻo e Siasí ʻi he tokelau hahake ʻo ʻOhaioó.
ʻApi ʻo Niueli mo ʻIlisapeti Ane Uitenií
Ko e taimi naʻe tūʻuta ai ʻa Siosefa mo ʻEma Sāmita ʻi he
Tali mei he ʻOkatopa kimuʻá, ʻi he taimi naʻe fuofua tūʻuta ai e kau faifekaú ki ʻOhaioó, naʻe fakahoko ʻe he Fāmili Uitenií ha ngaahi fakataha lahi ʻi he konga ki muʻa ʻo honau ʻapí. Lolotonga ʻa e ngaahi uike ʻe fā naʻe nofo ai ʻa Siosefa mo ʻEma ʻi he ʻApi Uitenií, naʻe hokohoko atu pē e hoko ʻa e ʻapí ko ha senitā ki ha ʻekitivitī ʻa e Siasí.
Naʻe haʻu ha Kāingalotu tokolahi ki he ʻapi Uitenií ke nau kau atu ki he ngaahi fakatahá mo nau ʻaʻahi ki he Palōfitá. Lolotonga e nofo ʻa Siosefa Sāmita ʻi hení, naʻá ne maʻu ha ngaahi fakahā ʻa ia ʻoku maʻu ʻi he taimí ni ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá.2
Ko e fakahā mahuʻinga tahá ʻoku ʻi he
Faama ʻo ʻAisake mo Lusi Moalií
Naʻe fakataumuʻa pē ke taimi nounou e nofo ʻa Siosefa mo ʻEma Sāmita ʻi he ʻApi Uitenií. ʻI he ʻaho naʻe tūʻuta ai ʻa Siosefa mo ʻEmá, pea mo e maʻu ʻe Siosefa ʻa e fakahā ʻoku totonu ke langa ha fale maʻanauá, naʻe loto-fiemālie ha tokotaha faama tuʻumālie, fakalotofonua ko ʻAisake Moalī ke langa ha ʻapi ʻi hono faama naʻe ofi maí.
Naʻe tokangaʻi ʻe Moalī ʻa hono langa ha ʻapi siʻisiʻi maʻa Siosefa mo ʻEma, ʻa ia naʻe fakakakato ʻi ha uike pē ʻe fā. Naʻe hiki ʻa Siosefa mo ʻEma ki hona ʻapí ʻi he Faama Moalií ʻi he konga kimuʻa ʻo Māʻasi, 1831.
Naʻe loto-vēkeveke maʻu pē ʻa ʻAisake mo hono uaifi ko Lusí ke na tokoni ke langa hake ʻa e Siasi kuo fakafoki maí, talu mei hona papitaiso ʻi Nōvema 1830. ʻI hono papitaiso ʻa e kau papi ului foʻoú ʻi ʻOhaioó pea tūʻuta mai mo e Kāingalotú mei Niu ʻIoké, naʻe nofo fakataimi ha niʻihi tokolahi ʻi he Faama Moalií.
Lolotonga e nofo ʻa Siosefa mo ʻEma ʻi he fāmá, naʻe hokohoko atu hono fakahoko ʻe Siosefa ha ngaahi fakataha mo e Kāingalotú pea mo maʻu ha ngaahi fakahaá. ʻOku fakahā mai ʻe he ʻū lekōtí, naʻe tala kae tohi ʻe Siosefa ha ngaahi fakahā lahi, kau ai ʻa e fakahā ʻe 13 ʻa ia ʻoku fakakau ʻi he taimí ni ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá.4
Naʻe ʻomi ʻe he ngaahi fakahā lolotonga e vahaʻataimi ko ʻení, ha ʻilo lahi kia Siosefa Sāmita mo e Kāingalotú ʻo kau ki he
Lolotonga e ngaahi fakataha mo e ngaahi konifelenisi naʻe fakahoko ʻi he Faama Moalií,
Ko ha taimi faingataʻa foki ʻeni kia Siosefa mo ʻEma. ʻI he 30 ʻEpeleli, 1831, naʻe fāʻeleʻi ai ʻe ʻEma ha ongo māhanga ʻa ia naʻe lau houa pē ʻena moʻuí. Ko e fika ua mo e fika tolu ʻaki eni ʻa e pēpē ʻa Siosefa mo ʻEma kuo mole ʻi loto pē ʻi he taʻu ʻe tolu.
ʻI he ʻaho tatau pē, naʻe mālōlō ʻa Sūlia Moataki, ko ha taha ʻo e Kāingalotu naʻe nofo ʻi he Faama Moalií, ʻi heene fanauʻi ha ongo māhanga. Naʻe faifai ʻo siʻisiʻi ʻa e mamahi ʻa Siosefa mo ʻEma ʻi he mole ʻo ʻena ongo pēpē māhangá, ʻi he taimi naʻe kole ange ai ʻe he husepāniti ʻo Sūliá ke na ohi ʻene ongo māhanga ko Siosefa mo Sūliá.
Hili ha māhina ʻe ono ʻo e nofo ʻi he Faama Moalií, naʻe toe hiki ʻa Siosefa mo ʻEma. ʻI Sepitema, 1831, naʻá na hiki ki Hailame, ʻOhaiō, ki he ʻapi ʻo Sione mo ʻElesā Sionisoní. ʻI he ongo fakahā naʻe maʻu ʻi ʻAokosi mo Sepitema 1831, naʻe fakahinohino ai kia ʻAisake Moalī ke ne fakatau atu ʻene fāmá (vakai,
ʻApi ʻo Sione mo ʻElesā Sionisoní
ʻI hono ʻiloʻi ʻe Sione Sionisoni, ko ha papi ului koloaʻia, ʻe vavé ni pē kuo ʻikai ha ʻapi ke nofo ai ʻa Siosefa mo ʻEmá, naʻá ne fakaafeʻi kinaua ke na hiki ange ki hono ʻapi ʻi Hailame, ʻOhaioó, ʻoku maile ʻe 44 (km ʻe 71) ʻi he fakatokelau ʻo Ketilaní. ʻI Sepitema 1831, ko ha taimi nounou kimuʻa pea fakatau atu ʻa e Faama Moalií, naʻe hiki ʻa Siosefa mo ʻEma Sāmita mo ʻena ongo māhanga māhina faá ki he ʻapi ʻo Sione mo ʻElesā Sionisoní.
Naʻe maʻu ʻe he fāmili Sionisoní ʻa ia naʻa nau hiki ki ʻOhaiō ʻi he 1818, ha faama mo ha falekoloa huʻakau naʻe lele lelei, pea naʻá na kau ʻi he kakai tuʻumālie taha ʻi he Vahefonua Polotasí. ʻI he ʻapi ʻo Sionisoní, naʻe talitali lelei ai ʻe Siosefa ha kau ʻaʻahi tokolahi, ko e tokolahi taha ʻo kinautolu naʻe fiemaʻu ke fafanga mo nau mālōlō ai ʻi he pō ko iá.
Naʻe ʻikai ngata pē ʻi hono fakaʻatā ʻe he Fāmili Sionisoní ha loki mohe ʻi he fungavaka ʻuluakí ʻa ia ʻe lava ke nofo ai ʻa Siosefa, ʻEma, mo ʻena fānaú, ka naʻá na ʻoange foki kia Siosefa ha loki lahi ʻi he fungavaka hono uá ʻa ia naʻe hoko ko hono ʻōfisi. ʻI he loki ko ʻeni ʻi ʻolungá, naʻe fakahoko ai ʻe Siosefa ha ngaahi fakataha mo ha kau mēmipa mo ha kau taki ʻo e Siasí, hoko atu ai ʻene ngāue mo ha kau tangata tohi ʻi hono liliu fakalaumālie ʻo e Tohi Tapú, pea mo tala kae tohi ha ngaahi fakahā lahi, kau ai ʻa e ngaahi fakahā ʻe 16 ʻoku maʻu ʻi he taimí ni ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá.6
Lolotonga ha konifelenisi ʻo e kaumātuʻá naʻe fakahoko ʻi heni ʻi he konga kimuʻa ʻo Nōvema 1831, naʻe fakahoko ai ʻa e tuʻutuʻuni ke pulusi ʻa e ngaahi fakahā ʻa Siosefa Sāmita kuo fakatahatahaʻí.7 Kimui ange ʻi he 16 ʻo Fēpueli, 1832, lolotonga e ngāue ʻa Siosefa mo Sitenei Likitoni ki hono liliu ʻo e Fuakava Foʻoú, naʻe fakahā ha mata meʻa-hā-mai kiate kinaua ʻa ia naʻá na mamata ai kia Sīsū Kalaisi pea akoʻi lahi kiate kinaua fekauʻaki mo e toetuʻu ʻa e maté .
Hili ʻa e mata meʻa-hā-mai ko ʻení, naʻe ʻohofi ʻe he ngaahi fili ʻo e Siasí ʻa e ʻapi ʻo Sionisoní, ʻo nau fusi ʻa Siosefa mei hono mohengá, pea nau toho ia ki ha loto ʻataʻatā ne ofi mai. Naʻe hae hono valá mei hono sinó, pea naʻe vali hono sinó ʻaki ʻa e valitā vela mo e fulufuluʻi moa. Hili ha pō lōloa ʻo e fakamamahi ʻi hono toʻo ʻa e valitaá mei he sino ʻo Siosefá, naʻá ne malanga ʻi he Sāpaté ki ha haʻofanga ʻo ha Kāingalotu naʻa nau fakatahataha mai, ʻa ia naʻe kau mai ki ai mo ha niʻihi ʻo e kau fakatangá.
Meʻapangó, ko e pēpē tamasiʻi ʻa e fāmili Sāmitá, Siosefa—ko e taha ʻo e ongo māhanga pusiakí—naʻe pekia ia hili ha taimi nounou mei ai tupu mei he momokó. ʻI he ngaahi māhina hono hokó, naʻe kei hokohoko atu pē e feʻao ʻa Siosefa Sāmita mo ha fakatanga mo ha ngaahi fakamanamana ʻi Hailame pea mo e ngaahi kolo ofi maí.
Hili ʻa e mata meʻa-hā-mai ko ʻení, naʻe ʻohofi ʻe he ngaahi fili ʻo e Siasí ʻa e ʻapi ʻo Sionisoní, ʻo nau fusi ʻa Siosefa mei hono mohengá, pea nau toho ia ki ha loto ʻataʻatā ne ofi mai. Naʻe hae hono valá mei hono sinó, pea naʻe vali hono sinó ʻaki ʻa e valitā vela mo e fulufuluʻi moa. Hili ha pō lōloa ʻo e fakamamahi ʻi hono toʻo ʻa e valitaá mei he sino ʻo Siosefá, naʻá ne malanga ʻi he Sāpaté ki ha haʻofanga ʻo ha Kāingalotu naʻa nau fakatahataha mai, ʻa ia naʻe kau mai ki ai mo ha niʻihi ʻo e kau fakatangá.
Meʻapangó, ko e pēpē tamasiʻi ʻa e fāmili Sāmitá, Siosefa—ko e taha ʻo e ongo māhanga pusiakí—naʻe pekia ia hili ha taimi nounou mei ai tupu mei he momokó. ʻI he ngaahi māhina hono hokó, naʻe kei hokohoko atu pē e feʻao ʻa Siosefa Sāmita mo ha fakatanga mo ha ngaahi fakamanamana ʻi Hailame pea mo e ngaahi kolo ofi maí.
Falekoloa N. K. Whitney & Co.
ʻI he fakautuutu e fekeʻikeʻí ʻi Hailamé, naʻe toe fakaleleiʻi ai ʻe Niueli K. Uitenī ha ngaahi loki ʻe niʻihi ʻi loto ʻi hono falekoloa ʻi Ketilaní ke ʻi ai ha feituʻu foʻou ke nofo ai ʻa Siosefa mo ʻEma. ʻI Sepitema 1832, naʻe hiki ai ʻa Siosefa, ʻEma, mo hona ʻofefine ko Sūliá, ki ha ngaahi loki ʻi he fungavaka ʻi ʻolunga ʻo e falekoloá.
ʻI he meimei taʻu ʻe ua, naʻe nofo ʻa Siosefa mo ʻEma ʻi he Falekoloa Uitenií, ʻa ia naʻe ʻikai ngata pē ʻi heʻene hoko ko ha ʻapinofoʻanga maʻa hona kiʻi fāmili foʻou mo tupulakí ka naʻe fakatefito foki ai ʻa e ngaahi ngāue ʻa e Siasí. Lolotonga e nofo ʻa Siosefa Sāmita aí, naʻe hokohoko atu ʻene maʻu ha ngaahi fakahā, kau ai ʻa e ngaahi fakahā ʻe 16 ʻa ia ʻoku fakakau ʻi he taimí ni ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá.8 ʻI he 6 ʻo Nōvema, 1832, naʻe fāʻeleʻi ʻa Siosefa Sāmita III ʻi he Falekoloa N. K. Whitney & Co.
Naʻe langa ʻe Siosefa Sāmita ha ʻōfisi ʻi he falé, ʻa ia naʻe hokohoko atu ai ʻene ngāue ki hono liliu fakalaumālie ʻo e Tohi Tapú mo fakataha mo ha kau taki ʻo e Siasí. ʻI he māhina ʻe 18 naʻe nofo ai ʻa Siosefa mo ʻEma ʻi he Falekoloa Uitenií naʻe hoko ia ko e hetikuota ʻo e Siasí pea naʻe hoko e ngaahi meʻa mahuʻinga ʻi Ketilaní ʻi ai.
ʻIkai ngata aí, naʻe ʻomi ʻe he ngaahi fakahā ne maʻu ʻi hení ha
ʻI he 8 ʻo Māʻasi, 1833, hili ha ngaahi māhina ʻo e fealeaʻakí mo e maʻu fakahaá,
ʻI ha loki ʻi mui ʻi he falekoloá, naʻe kamata fakalele ʻe Siosefa Sāmita ha ngaahi kalasi ai maʻá e Akoʻanga ʻo e Kau Palōfitá, ko ha polokalama ako maʻá e kau taki ʻo e Siasí mo e kau faifekaú ke teuteuʻi kinautolu ki he ngāué. Ko e feituʻu ʻeni naʻe fuofua fakahaaʻi ai ʻa e
ʻApi ʻo Siosefa mo ʻEma Sāmitá
ʻI he konga kimui ʻo e 1833, naʻe fakakakato ha ʻapi maʻa Siosefa mo ʻEma. Naʻe tuʻu ʻa e kiʻi ʻapi siʻisiʻi ko ʻení ʻi he fakatonga ʻo e falekoloa Uitenií ʻi ʻolunga ʻi he tafungofungá ʻo ofi ki he feituʻu
ʻI he ʻapi ko ʻení, naʻe fakalele ai ʻe ʻEma ha kiʻi falekoloa huʻakau, fakangāueʻi ha kau ngāue fefine, pea mo kamata tokangaʻi hono fāmilí. ʻI he tokoni ʻa Uiliami W. Felipisí, naʻe fakatahatahaʻi ai ʻe ʻEma ʻa e fuofua himi ʻa e Siasí. Naʻe fāʻeleʻi ha taha ʻo e fānaú, Feletiliki Kelenisā Uiliamisi Sāmita ʻi Sune 1836, pea naʻe laka hake ʻi he taʻu ʻe tolú ʻa e nofo e fāmili Sāmitá ʻi he ʻapí. Lolotonga ʻenau nofo aí, naʻe maʻu ʻe Siosefa Sāmita ʻa e kotoa pe konga ʻo ha ngaahi fakahā ʻe 5.11
Lolotonga e taimi naʻe nofo ai ʻa Siosefa mo ʻEma ʻi hona ʻapí, naʻe hokohoko atu e tupulaki ʻa e Siasí. ʻI he tali ki he fakalalahi e fiemaʻu ha tuʻunga fakaetakimuʻá, naʻe fakahā ai ʻe he ʻEikí ha ngaahi lakanga foʻou ʻo e lakanga fakataulaʻeikí, ngaahi liliu ki he faʻunga fakapulé, mo ha ngaahi moʻoni taʻengata ki he kau mēmipa ʻo e Siasí. ʻI he 17 ʻo Fēpueli, 1834,
ʻI ha ngaahi fakataha kehe naʻe fakahoko lolotonga ʻa e taimi ko ʻení—pea malava pē ʻi he ʻapí—naʻe hoko e ngaahi fakahā ʻa Siosefa Sāmitá ke ne
Naʻe nofo ʻa e Fāmili Sāmitá ʻi he ʻapi ko ʻení ʻo ngata ʻi he konga kimuʻa ʻo e 1838, ʻi hono ueʻi kinautolu ke nau mavahe tupu mei he fekeʻikeʻi ʻi he Siasí mo e fakalalahi ʻa e ʻohofi ʻe he kau fakatangá. ʻI he 12 ʻo Sānuali, 1838, naʻe mavahe ai ʻa Siosefa Sāmita mo Sitenei Likitoni mei Ketilani, ʻo na fou atu ʻi he ngaahi feituʻu naʻe nofo ai ʻa e Kāingalotú ʻi he Tokelau-hihifo ʻo Mīsulí. Naʻe ʻikai fuoloa kuo muimui atu ʻa ʻEma, ʻa ia naʻá ne feitama ʻi ha kiʻi tamasiʻi ʻe taha.12
Ngaahi Maʻuʻanga Fakamatalá
Ngaahi Maʻuʻanga Fakamatalá
1. Elizabeth Ann Whitney, “A Leaf from an Autobiography ,” Woman’s Exponent, Sept. 1, 1878, 51.
2. ʻOku malava pē naʻe aʻu ʻo fā ʻa e ngaahi fakahā naʻe tala kae tohi kakato pe fakakonga ʻi he ʻapi Uitenií. Neongo ʻoku faʻa faingataʻa ke fakapapauʻi ʻa e feituʻu totonu naʻe maʻu ai ʻa e ngaahi fakahā lahi ʻa Siosefa Sāmitá, ʻoku ngalingali ko e ʻApi Uitenií ʻa e feituʻu naʻe maʻu ai ʻa e ngaahi vahe 41, 43, mo e 44 ʻo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá. ʻOku ngalingali foki ko e kotoa pe konga ʻo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 42 naʻe maʻu ia ʻi he ʻApi Uitenií; ka neongo ia, koeʻuhi ko e hisitōlia mo e ngaahi tūkunga ʻo e fakahā ko ʻení, ʻoku taʻemalava ai ke fakapapauʻi (ki ha ngaahi fakaikiiki ki hono maʻu ʻo e fakahā ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 42, vakai ki he “Historical Introduction” for Doctrine and Covenants 42 ʻi he Joseph Smith’s Revelations).
3. Ki ha ngaahi fakaikiiki lahi ange ki he uiuiʻi mo e ngāue ʻa Niueli K. Uitenī ʻi heʻene hoko ko ha pīsope ʻi ʻOhaioó, vakai, “Newel K. Whitney: A Man of Faith and Service,” Museum Treasures, history.churchofjesuschrist.org; Matthew C. Godfrey, “Niueli K. Uitenī pea mo e Kautaha Uouangatahá ,” ʻi he Puipuituʻa ʻo e Ngaahi Fakahaá (2016).
4. ʻOku kau ʻi heni ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 45–50, 52–56, mo e 63–64.
5. Matthew McBride, “ʻĒsela Puuti mo ʻAisake Moalī ,” ʻi he Puipuituʻa ʻo e Ngaahi Fakahaá.
6. Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 1, 64–65, 67–71, 73, 76–81, 99, mo e 133.
7. Minutes, 1–2 November 1831, josephsmithpapers.org.
8. Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 84–98, 101.
9. Minutes, 18 March 1833, josephsmithpapers.org.
10. ʻOku ʻikai ʻasi ʻi he ngaahi lekōtí ha ʻū ʻaho pau ki hono langa ʻo e ʻapi ko ʻení pe te ne fakamahino ʻa e taimi naʻe hiki ai ʻa Siosefa mo ʻEma ki he ʻapí. Ka neongo ia, ʻi he 2 ʻo ʻAokosi, 1833, naʻe fakahū e hingoa ʻo Siosefa Sāmitá ki ha mape ʻo e ngaahi kelekele ʻa e Siasí ʻi he feituʻu naʻe langa ai e ʻapí. Lolotonga hono fakaleleiʻi fakamuimuitaha ʻo e ʻapí, naʻe fakapapauʻi ʻe he ngaahi ako ki he ʻakau ne ngāue ʻaki ki hono langa ʻo e falé, naʻe fahi e papa ne fakaʻaongaʻi ki he langá ʻi he konga kimui ʻo e 1833.
11. Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 102–104, 106, mo e 134 pea mo e konga ʻo e 107.
12. Fakatatau ki he tohinoa ʻa Siosefa Sāmitá, naʻe tūʻuta ʻa ʻEma mo ʻena fānaú ki Hihifo Mamaʻo, Mīsuli, ʻi he ʻaho 29 ʻo Māʻasi, 1838 (Joseph Smith, Journal, March–September 1838, 23, josephsmithpapers.org).
2. ʻOku malava pē naʻe aʻu ʻo fā ʻa e ngaahi fakahā naʻe tala kae tohi kakato pe fakakonga ʻi he ʻapi Uitenií. Neongo ʻoku faʻa faingataʻa ke fakapapauʻi ʻa e feituʻu totonu naʻe maʻu ai ʻa e ngaahi fakahā lahi ʻa Siosefa Sāmitá, ʻoku ngalingali ko e ʻApi Uitenií ʻa e feituʻu naʻe maʻu ai ʻa e ngaahi vahe 41, 43, mo e 44 ʻo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá. ʻOku ngalingali foki ko e kotoa pe konga ʻo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 42 naʻe maʻu ia ʻi he ʻApi Uitenií; ka neongo ia, koeʻuhi ko e hisitōlia mo e ngaahi tūkunga ʻo e fakahā ko ʻení, ʻoku taʻemalava ai ke fakapapauʻi (ki ha ngaahi fakaikiiki ki hono maʻu ʻo e fakahā ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 42, vakai ki he “Historical Introduction” for Doctrine and Covenants 42 ʻi he Joseph Smith’s Revelations).
3. Ki ha ngaahi fakaikiiki lahi ange ki he uiuiʻi mo e ngāue ʻa Niueli K. Uitenī ʻi heʻene hoko ko ha pīsope ʻi ʻOhaioó, vakai, “Newel K. Whitney: A Man of Faith and Service,” Museum Treasures, history.churchofjesuschrist.org; Matthew C. Godfrey, “
4. ʻOku kau ʻi heni ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 45–50, 52–56, mo e 63–64.
5. Matthew McBride, “
6. Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 1, 64–65, 67–71, 73, 76–81, 99, mo e 133.
7. Minutes, 1–2 November 1831, josephsmithpapers.org.
8. Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 84–98, 101.
9. Minutes, 18 March 1833, josephsmithpapers.org.
10. ʻOku ʻikai ʻasi ʻi he ngaahi lekōtí ha ʻū ʻaho pau ki hono langa ʻo e ʻapi ko ʻení pe te ne fakamahino ʻa e taimi naʻe hiki ai ʻa Siosefa mo ʻEma ki he ʻapí. Ka neongo ia, ʻi he 2 ʻo ʻAokosi, 1833, naʻe fakahū e hingoa ʻo Siosefa Sāmitá ki ha mape ʻo e ngaahi kelekele ʻa e Siasí ʻi he feituʻu naʻe langa ai e ʻapí. Lolotonga hono fakaleleiʻi fakamuimuitaha ʻo e ʻapí, naʻe fakapapauʻi ʻe he ngaahi ako ki he ʻakau ne ngāue ʻaki ki hono langa ʻo e falé, naʻe fahi e papa ne fakaʻaongaʻi ki he langá ʻi he konga kimui ʻo e 1833.
11. Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 102–104, 106, mo e 134 pea mo e konga ʻo e 107.
12. Fakatatau ki he tohinoa ʻa Siosefa Sāmitá, naʻe tūʻuta ʻa ʻEma mo ʻena fānaú ki Hihifo Mamaʻo, Mīsuli, ʻi he ʻaho 29 ʻo Māʻasi, 1838 (Joseph Smith, Journal, March–September 1838, 23, josephsmithpapers.org).