Ko ha Fale ʻo e ʻEikí

Naʻe kamata māmālie ʻa e ngāue e Kāingalotú ke langa ha fale ʻo e ʻEikí ʻi Ketilani, ka ʻi heʻenau feilaulau ke fakakakato ʻa e fekau ko ʻení, naʻe fakakoloa ʻaki kinautolu e mālohi ʻi Heʻene tali ʻenau foakí.
ʻI he taimi ne fekauʻi ai e Kāingalotú ke nau fakatahataha ʻi ʻOhaioó, naʻe talaʻofa ange ʻa e ʻEikí te nau maʻu ha fakakoloa ʻo e mālohi ʻi ai (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 38:32). ʻI Tīsema 1832, ko e meimei taʻu ia ʻe ua hili ʻenau omi ki Ketilaní, naʻe teʻeki ke nau maʻu ʻa e fakakoloa ko iá.

ʻI he efiafi 27 ʻo Tīsema, 1832, naʻe fakataha ai ʻa Siosefa Sāmita mo e kau taulaʻeiki lahi ʻo e Siasí ʻi he fungavaka ki ʻolunga ʻo e Falekoloa N. K. Whitney & Co. Naʻe akonaki ʻe Siosefa Sāmita, “ʻOku mahuʻinga ke tuku ʻetau fakakaukaú ʻi he ʻOtuá mo tau tui pea loto taha mo fakakaukau taha ka tau lava ʻo maʻu ha fakahā mo e ngaahi tāpuaki ʻo e langí.”

Naʻe fakaafeʻi ʻe Siosefa ʻa kinautolu naʻe ʻi aí ke nau takitaha lotu ʻaki honau leʻó ki he ʻEikí, “ke fakahā Hono finangaló kiate kitautolu fekauʻaki mo hono langa hake ʻo Saioné pea [ki he lelei ʻo e] Kāingalotú [mo e fatongia mo e ngāue ʻo e kaumātuʻá].”1 Lolotonga ha ngaahi fakataha hokohoko ʻi he uike hono hokó, naʻe maʻu ʻa e fakahā ʻoku hoko ʻi he taimí ni ko e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 88.
The Newel K. Whitney store played a major role in the history of the Church in Kirtland, Ohio. Joseph and Emma Smith lived here for a short while. Several significant revelations were received here. The School of the Prophets was held in the store from January 24, 1833, until sometime in April 1833. Photo taken May 2022.
Falekoloa N. K. Whitney & Co.
ʻI he fakahā ko ʻení, naʻe folofola ai ʻa e ʻEikí ʻoku fiemaʻu ke fakahoko ha ngaahi fakataha molumalu ʻi he fale ʻo e ʻEikí ke maʻu ai ʻa e ʻenitaumení. Naʻe folofola ʻa e ʻEikí, “Fokotuʻutuʻu ʻa kimoutolu.” “Teuteu ʻa e meʻa ʻaonga kotoa pē; pea fokotuʻu ha fale, ʻio, ko ha fale ʻo e lotu, ko ha fale ʻo e ʻaukai, ko ha fale ʻo e tui, ko ha fale ʻo e ako, ko ha fale ʻo e nāunau, ko ha fale ʻo e maau, ko ha fale ʻo e ʻOtua” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 88:119). Kuo hokosia ʻa e taimi ke langa ai ʻe he Kāingalotú ha temipale kae lava ke fakakoloa ʻaki kinautolu ʻe he ʻEikí ha mālohi, ʻa ia naʻe kau ai hono fakafoki mai e kī ʻo e lakanga fakataulaʻeikí.
Naʻe haʻu fakataha ʻa e fekau ke langa ʻa e temipalé mo ha ngaahi faingataʻa lahi. Ko hono fakakātoá, ko e kau mēmipa ʻo e Siasí ʻi he taimi ko iá, ko ha kakai tangata mo e fefine naʻe poto mo ngāue mālohi. Ko e niʻihi ko ha kau tufunga mohu talēniti, pea naʻe ngāue ha tokolahi ʻi ha ngaahi taimi kehekehe ke langa ha ngaahi ʻapi maʻanautolu mo e niʻihi kehé. Ka naʻe teʻeki ai ke langa ʻe ha taha ʻiate kinautolu ha fale ʻoku lahi pe ʻi he tuʻunga ʻo ha temipale.
Painting depicts the Kirtland Temple under construction with scaffolding around walls and the mixing of plaster, by Walter Rane.
Ko hono Langa ʻo e Temipale Ketilaní, tā fakatātaaʻi ʻe Walter Rane.
ʻI he aʻu ki Sune 1833, kuo teʻeki kamata hono langa ʻo e temipalé. ʻI he 1 ʻo Suné, naʻe maʻu ai ʻe Siosefa Sāmita ha fakahā ʻa ia naʻe fakahā ai ʻe he ʻEikí ʻa e ngaahi fua ʻo e temipalé (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 95:13–17). Hili ha taimi nounou mei ai, naʻe tokangaʻi ʻe he Kau Palesitenisī ʻUluakí ʻa hono tā ʻo e ngaahi palani ki he falé.2

Naʻe kamata ʻe Hailame Sāmita mo Leinolisi Kahuni hono keli ʻa e fakatafenga ki he fakavaʻe ʻo e temipalé pea naʻe uta mai ʻe Siaosi A. Sāmita ʻa e fuofua uta maká mei he Keliʻanga Maka Sitenaati naʻe ofi maí.3

ʻI he ʻaho 6 leva ʻo Suné, naʻe fili ʻe ha konifelenisi ʻo e taulaʻeiki lahí ʻa Hailame Sāmita, Leinolisi Kahuni, mo Sēleti Kaata ke nau hoko ko e kōmiti langa ʻa e Siasí ke nau tokangaʻi ʻa e ngāué mo fakahinohinoʻi kinautolu ke kamata ʻa e langá ʻi he taimi pē ko iá.4

Hili ʻa e fakatahá, naʻe ʻalu ʻa Hailame Sāmita ki he ʻapi ʻene ongomātuʻá ʻo ne maʻu ai ha meʻangāue. ʻI he ʻeke ange ʻe heʻene fineʻeikí pe ko ʻene fakavave ki fē, naʻá ne tali ange, “ʻOku tau teuteu ke langa ha fale [maʻá] e ʻEikí pea ʻoku ou fakapapau ko au ʻe muʻomuʻa taha ki he ngāué.”

ʻI he 23 ʻo Siulaí, naʻe ʻosi keli ʻa e fakavaʻe ʻo e temipalé, pea naʻe tokangaʻi ʻe he Kau Palesitenisī ʻUluakí ha polokalama fokotuʻu ʻo e makatulikí ki he falé.
Stannard Stone Quarry in Kirtland. Ohio.
Ko e Keliʻanga Maka Sitenātí ʻi he Fakatolonga Vaotā Sāpiní ofi ki Ketilaní.
Naʻe langa ʻa e Temipale Ketilaní mei ha maka lahe fakalotofonua naʻe tā mei ha takele ʻo ha vaitafe ʻi he fakatonga ʻo e falé. Naʻe tā vave ha ngaahi konga maka fuo kehekehe pea nau fokotuʻutuʻu ia ʻo motaʻi ke faʻu ʻaki ʻa e ngaahi fuʻu holisi lalahi ʻo e falé. Naʻe puli ʻa e fuo kehekehe ʻa e maká ʻi he matolu ʻo e sima ʻi tuʻá mo e palasitā ʻi lotó.
Special Project Church History Kirtland Saw Mill
Fale Fahi Papa Ketilaní.
ʻI he konga kimui ʻo e 1833, naʻe langa ai ʻe he Kāngalotú ha fale fahi papa ʻi Sitouni Puluki, ko ha kiʻi vai ne tafe mālohi mai mei he Vaitafe Sakaliní ʻo fou atu ʻi he potu tokalelei ofi ki he Falekoloa Uitenií. Naʻe maʻu mei he fale fahi papá ha ngāue maʻá e kau papi ului foʻou naʻe toki tūʻuta ʻi Ketilaní, ʻo nau ngaohi ai ʻa e papa naʻe fiemaʻu ki hono langa ʻo e temipalé, kau ai ʻa e ngaahi fuʻu pou ki he saá, falikí, mo e ʻató.

Naʻe tā ʻa e ʻuluʻakau mei ha vaotā ofi naʻe fakatau ʻe he Siasí ʻi Māʻasi 1833, pea fakatētē kinautolu ʻi he Vaitafe Sakaliní ki he fale fahi papá, ʻa ia naʻe fahi ai ki ha papa. Naʻe faʻu foki heni ʻe ha kau tufunga mohu talēniti ʻa e ngaahi teuteu ʻi he papá ʻa ia naʻá ne ngaohi ʻa e lahi taha ʻo e teuteu ʻi loto ʻi he temipalé. Naʻe fuofua faʻu foki ʻi he fale fahi papá ʻa e ongo tuʻunga malanga ʻi he ongo tuliki ʻo e konga ki ʻolunga mo lalo ʻo e temipalé.

Naʻe manatua ʻe Lusi Meki Sāmita ʻa e taimi ko ʻení, “[Naʻe] taha pē ʻa e maʻuʻanga tokoni ki [heʻemau] fakakaukaú kotoa, ʻa ia ko e langa ʻa e fale ʻo e ʻEikí.”5

ʻI he hokohoko atu e langa ʻo e temipalé, naʻe alanima kotoa e koló ke ngāue. Hangē ko ʻení, naʻe ngāue ʻa e kakai tangatá ʻi he keliʻanga maká ke tā ʻa e maká pea ke fetuku ia ki he feituʻu naʻe fakahoko ai ʻa e langá. Naʻe manatu ʻa Hiipa C. Kimipolo ki heʻene ngāue fakataha mo Siosefa Sāmita ʻi he keliʻanga maká: “Naʻe ʻikai ke ne tuʻu pē ʻo sio, ka naʻá ne tokoni ki he ngāué.”6
Interior of workshop with unfinished pulpit under construction.
Tatau ʻo e fakatātā ʻo e tuʻunga malanga ʻo e temipalé lolotonga hono faʻu ʻi he Fale Fahi Papa Ketilaní.
Ko e ʻApi ʻo Siosefa mo ʻEma Sāmita ʻi Ketilaní.
ʻI he kamata hono langa ʻo e temipalé, naʻe hiki ʻa Siosefa mo ʻEma mo hona fāmilí ki honau ʻapi ʻi he funga moʻungá ʻo ofi ki he temipalé. Naʻe lava ke mamata mai ʻa Siosefa mo ʻEma mei he matapāsioʻata ʻi hona loki kaí, ki hono langa ʻo e temipalé.

Lolotonga e nofo ʻa Siosefa ʻi he taimi lahi ʻi ha feituʻu naʻe langa ai ʻa e temipalé pea mo e keliʻanga maká ʻo tokoni ke fakalakalaka ʻa e ngāué, naʻe kei hokohoko atu foki ʻene maʻu ʻa e ngaahi fakahaá, tokangaʻi hono pulusi ʻo e fuofua tatau ʻo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá mo ha tatau hono ua ʻo e Tohi ʻa Molomoná, pea mo hono fokotuʻu ʻo e Kōlomu ʻo e Toko Hongofulu Mā Uá pea mo e Ngaahi Kōlomu ʻo e Kau Fitungofulú.

Naʻe tohi ʻe Siosefa fekauʻaki mo e taimi ko ʻení, “Koeʻuhí ko ʻeku moʻuí ʻoku foʻu ʻaki ʻa e ngāué mo e feinga taʻe-tūkuá, naʻá ku fokotuʻu ai ʻeni ko haʻaku lao: ko e taimi ʻoku fekau mai e ʻEikí, fai ia.”7 Ko e lahi ʻo e ngaahi fakahā naʻe maʻú mo e ngaahi fakataha naʻe fakahoko ʻe Siosefa lolotonga e taimi ko ʻení, naʻe fakataumuʻa ia ki hono teuteuʻi ʻo e Kāingalotú ki he temipalé.
Ko e Temipale Ketilaní.
ʻI he konga kimui ʻo e 1835, naʻe kakato feʻunga ʻa e temipalé ke kamata fakahoko ai ʻe Siosefa Sāmita mo ha niʻihi kehe ha ngaahi fakataha ʻi he falé. ʻI he 21 ʻo Sānuali, 1836, lolotonga hono fakahoko ha ngaahi ouau naʻe fakahā foʻou ange ʻi he fungavaka hono tolu ʻo e temipalé, naʻe maʻu ʻe Siosefa Sāmita ha fakahā ki he puleʻanga fakasilesitialé ʻo ʻilo ai ʻe kei maʻu pē ʻe kinautolu naʻa nau mate ʻoku teʻeki ke nau papitaiso ʻi he moʻui ní, ʻa e faingamālie ʻi he moʻui ka hokó (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 137). ʻI he fakaofi ke ʻosi e temipalé, naʻe ʻiloʻi ai ʻe Siosefa ʻoku kei lahi ha ngaahi meʻa ke fakahā mai ʻe he ʻEikí.

ʻI he 27 ʻo Māʻasi, 1836, naʻe fetaulaki mai ha Kāingalotu tokolahi ki he Temipale Ketilaní ki hono fakatapuí. ʻI he lotu fakatapuí, naʻe pehē ai ʻe Siosefa Sāmita, “ʻI he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, … ʻa ia ko hono huafá pē taha ʻoku lava ke foaki ai ʻa e fakamoʻuí ki he fānau ʻa e tangatá, ʻoku mau kole ki hoʻo ʻafió, ʻe ʻEiki, ke ke tali ʻa e falé ni, ko e ngāue ʻo e nima ʻo kimautolu, ko hoʻo kau tamaioʻeikí, ʻa ia naʻá ke fekau ke mau langá” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 109:4).
Painting depicts heavenly messengers descending in Kirtland Temple to Joseph Smith.
Meʻa-Hā-Mai ʻi he Temipale Ketilaní, tā fakatātaaʻi ʻe Gary E. Smith.
Naʻe hōifua ʻa e ʻEikí ki he falé. ʻI ha ngaahi fakahaaʻi fakalangi mo fakamāfana ʻi he ʻaho ko iá mo e ngaahi ʻaho kimui aí, naʻe tāpuekina e Kāingalotú ʻaki ha faʻahitaʻu ʻo e Penitekosí.

ʻI he ʻaho 3 ʻo ʻEpelelí, ko e uike ʻe taha hili hono fakatapui e temipalé, naʻe foki mai ai ʻa Siosefa Sāmita mo ʻŌliva Kautele ki he tuʻunga malanga ʻi he tafaʻaki fakahihifo ʻo e falé ʻo na punou ʻo fai ha lotu taumaʻu mo fakalongolongo. Hili hono fakaʻosi ʻena lotú, naʻá na maʻu ha meʻa-hā-mai ki he Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí.

Naʻá Ne tuʻu ʻi he funga tuʻunga malangá ʻi muʻa ʻiate kinaua ʻo folofola ange: “Tuku ke nēkeneka ʻa e loto ʻo homo kāingá, pea tuku ke fiefia mo e loto ʻo hoku kakai kotoa pē, ʻa ia kuo nau langa ʻaki honau tūkuingatá ʻa e falé ni ki hoku hingoá. He vakai, kuó u tali ʻa e falé ni, pea ʻe ʻi heni ʻa hoku hingoá; pea te u fakahā au ʻe au ki hoku kakaí ʻi he ʻaloʻofa ʻi he falé ni” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 110:6–7).
  1. Minutes, 27–28 December 1832, ʻi he Minute Book 1, p. 3, josephsmithpapers.org; naʻe fakaonopooni ʻa e sipelá mo e kalamá.
  2. Ko e ngaahi tatau fakaangaanga ʻo e ngaahi palani ko ʻení naʻe kosi kimui ʻo fakapipiki ki he ngaahi konga ʻo e takainga tohi faka-ʻIsipite naʻe fakatau mai ʻe Siosefa Sāmita ʻi he 1835, ke fakatolonga ʻaki e ngaahi pepa fakamatala ʻi he kuonga muʻá. Ko hono olá, ʻoku tau maʻu ha ngaahi fakatātā taʻekakato ʻo e ngaahi fuofua palani ki lotó (vakai, Plan of the House of the Lord in Kirtland, Ohio [Fragments], circa June 1833, josephsmithpapers.org).
  3. History, 1838–1856 [Manuscript History of the Church], volume A-1, 302, josephsmithpapers.org.
  4. Minutes, 6 June 1833, ʻi he Minute Book 1, p. 21, josephsmithpapers.org.
  5. Lucy Mack Smith, History, 1844–1845, book 14, p. 3, josephsmithpapers.org.
  6. Naʻe fakamatala ʻa Hiipa C. Kimipolo ki he “vala ngāue” ʻa Siosefa Sāmitá, ko ha sote lōloa naʻe angamaheni ʻaki hono tui ʻe he kakai tangatá ʻi tuʻa ʻi honau valá lolotonga ʻenau ngāue ʻi tuʻá (vakai, Heber C. Kimball, 1864 April 6, in Church History Department Pitman Shorthand transcriptions, 2013–2023, 10, Laipeli Hisitōlia ʻo e Siasí, Salt Lake City; naʻe ʻai ke tatau ʻa e fakaʻilonga leá).
  7. Joseph Smith ʻi he History, 1838–1856, volume B-1, 558, josephsmithpapers.org; naʻe ʻai ke tatau ʻa e fakamataʻitohi lahí mo e fakaʻilonga leá.