YA Fakauiké
Taʻefiemālie ʻi he Anga ʻo e Teití ʻi he Kuonga Ní? Ngaahi Meʻa ʻe 3 ʻOku Fiemaʻu ke Ke ʻIló
ʻEpeleli 2026 YA Fakauiké


Mei he YA Fakauiké

Taʻefiemālie ʻi he Anga ʻo e Teití ʻi he Kuonga Ní? Ngaahi Meʻa ʻe 3 ʻOku Fiemaʻu ke Ke ʻIló

ʻOku nofo ʻa e tokotaha naʻá ne faʻú ʻi Monituliō, Kiupeki, Kānata.

Kuó u ako ha fanga kiʻi founga ʻe lava ke tokoni mai ke tau teiti ʻi he ʻofa kae ʻikai ko e tailiilí.

kakai kehekehe ʻoku nau fai ha ngaahi tōʻonga feʻofaʻaki pea ʻoku nau teiti

ʻOku ou saiʻia ʻi he teití. ʻOku ou saiʻia ʻi he ʻofá.

Pea ko e ongoongoleleí ko ha palani ia ʻo e ʻofa mo e fiefia. Ka ko e taimi ʻe niʻihi, ʻi heʻetau feinga ke teiti mo kumi ʻa e tokotaha totonu ke mali mo iá, ʻe lava ke fakatupu ʻe he ngaahi founga ʻo e teití ha ngaahi fakafeʻātungia.

Hangē ko ʻení, ʻi heni ʻi Monitulioó, ʻoku ʻi ai ha kulupu ʻo ha kakai lalahi kei talavou ʻoku nau fuʻu vāofi. Kapau te ke teiti mo ha taha, ʻe talanoaʻi ia ʻe he niʻihi kehé, pea ʻoku faingataʻa ke feinga ke maheni mo feʻofaʻaki mo e kakaí kae ʻikai ke fakamātoato.

ʻI heʻeku faʻa teiti mo e kakai kehekehé, kuó u fanongo ki he sasala ʻa e talanoa ʻo pehē, “ʻOku kumi ʻe Nina hano husepāniti. ʻOkú ne fuʻu fie mali ʻaupito!” Ka ʻoku ʻikai moʻoni ia—kuó u feinga pē ke fakahoko fakamātoato ʻa e ʻātakai ʻo e teití. Ko e taha ʻo ʻeku ngaahi meʻa ʻoku ou fakamuʻomuʻa ʻi he moʻuí ko hono langa hake ko ia ha fāmilí.

ʻOku ʻikai ʻuhinga ʻa e teiti fakamātoató ko haʻo fuʻu fiemaʻu vivili—ka ko e feinga pē ia ke sio ko e hā ʻa e vā fetuʻutaki ʻe lava ke tataki kita ki ai ʻe he Tamai Hēvaní. Hangē ko e lea ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoní (1924–2025), “ʻOku hōifua ʻa e ʻEikí ki he feingá.”

Kapau kuó ke ongoʻi ʻoku ʻikai ola lelei ʻa e taimi ʻokú ke teiti aí, ʻoku ʻikai ke ke tuenoa. Ko ha ngaahi meʻa ʻeni ʻe tolu ke fai ʻi hoʻo feinga ke teiti fakamātoató:

1. ʻIloʻi Ko Hai Koe

ʻOku ou ongoʻi ʻoku ʻikai ʻilo ʻe hatau niʻihi pe ko hai moʻoni kitautolu. ʻOku ʻikai ke tau ʻilo pe te tau fakafōtunga fēfē, ko e hā ʻetau ngaahi taumuʻá, pe ko e hā ʻa e founga ke fai ai ha ngaahi fili ʻi he loto-falalá. ʻOku tākiekina ʻe hotau tuʻungá ʻa ʻetau moʻuí, ʻetau ngaahi taumuʻá mo hotau ʻulungāngá.

Naʻe fehuʻi ʻe ʻEletā Lānolo A. Lasipeni ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá, ʻo pehē:

“‘Ko e hā ʻa e ngaahi meʻa ʻokú ke fakalaulauloto ki aí?’ ‘Ko e hā ʻa e ngaahi meʻa ʻoku [matuʻaki] mahuʻinga kiate koé?’ ‘Ko e hā ʻa e ngaahi meʻa ʻoku tokanga ki ai ho laumālié?’

“ʻOku faʻa fakamahino mo fakaloloto e ngaahi meʻa ʻo hotau laumālié ʻi hono fakahoko ha ngaahi fehuʻí.”

Lolotonga ʻa e ʻunivēsití, naʻe akoʻi mai heʻeku kalasi fefakatauʻaki ʻi he mītia fakasōsialé ʻa hono kumi ʻeku kau kasitomaá mo hono fakatupulaki ʻeku koloá. ʻE lava foki ke fakaʻaongaʻi ʻeni ki he moʻuí! ʻOku ʻikai ʻuhinga ʻeni ke ke faʻu ha ʻulungaanga ʻoku fakangalingali—ʻoku ʻuhinga ia ke ke fakahā ho ʻulungaanga totonú, pea ako ʻa e founga te ke lava ai ʻo fehokotaki moʻoni mo e niʻihi kehé.

ʻI heʻetau moʻui ko e kau ākonga ʻa Sīsū Kalaisi, ʻoku tau ʻiloʻi hotau tuʻunga ʻulungaanga mahuʻingá. ʻOku tau fakahoko kotoa pē ʻa e ngaahi fuakava tatau pea muimui ʻi he ngaahi fekau tatau. Pea ko e meʻa ʻoku sai ai ʻení he ko e taimi ʻoku tau tuku ai ki he tafaʻakí hotau ngaahi ʻulungaanga fakafoʻituituí mo e ngaahi meʻa ʻoku tau saiʻia aí, ʻi heʻetau vahevahe ʻa e ngaahi meʻa mahuʻingá ʻi ha māmani ʻoku fonu ʻi he ngaahi mālie mo e fakakaukau kehekehé, te tau lava leva ʻo feohi lelei mo e kau ākonga kehe ʻa Kalaisí ʻi he teití.

ʻI hoʻo tuku ke hanga ʻe ho tuʻunga fakalangí ʻo tākiekina hoʻo moʻuí, te ke ʻilo ai ha niʻihi kehe ʻoku nau fai ʻa e meʻa tatau.

2. ʻIloʻi ʻa e Meʻa ʻOkú Ke Fiemaʻú

ʻOku ou teiti fakamātoató he ʻoku ou taumuʻa ke iku ki ha mali.

Naʻe tapou mai ʻa Palesiteni Nalesoni ke tau “kamata ʻaki hono fakakaukauʻi e ikuʻangá.” ʻOku ʻuhinga ʻa e kamata ʻaki hono fakakaukauʻi ʻa e ikuʻangá ʻi he teití ki hono ʻiloʻi hoʻo ngaahi taumuʻá. Ko e hā ʻa e taumuʻa ʻo ha teiti? ʻOku ʻamanaki pē ko e fekumi ke ʻiloʻi pe ʻe ala faingamālie ha feohi ke iku ai ki ha mali. Ka ʻokú mo maʻu nai ʻa e ngaahi taumuʻa tatau? ʻOku fenāpasi nai homo ngaahi ʻulungāngá mo e ngaahi meʻa fakataautaha ʻokú mo saiʻia aí? Fehuʻi pē kiate koe ʻa e faʻahinga fehuʻi ko ʻení!

Ke ʻiloʻi ʻa e ngaahi ʻulungaanga lelei ke fekumi ki aí, fakatupulaki ia ʻiate koe pē, tokanga taha ki he Tamai Hēvaní, pea ʻalu ki he ngaahi feituʻu ʻe ʻi ai ʻa e kakai kehekehe ʻoku māʻoniʻoní (hangē ko e ʻinisititiutí, lotú, mo e ngaahi ʻekitivitī mo e konifelenisi ʻa e Kau Taautaha Lalahi kei Talavoú).

Naʻe fai ʻe ʻEletā Selemī R. Siaki ʻo e Kau Fitungofulú ʻa e faleʻi ko ʻení ki he kakai lalahi kei talavoú: “Kapau te tau fekumi [ki he ʻOtuá], te tau fehokotaki ai mo e niʻihi kehe ʻoku nau fekumi foki kiate Iá. ʻOku mahuʻinga ʻeni ki hono fakatupulaki ha feohi fakakaungāmeʻa mo ha nofo-mali ʻoku mālohi mo tuʻuloá.”

3. ʻIloʻi ʻa e Founga ke Feohi Ai mo e Niʻihi Kehé

ʻI he māmani ko ʻeni ʻo e liʻekina fakasōsialé, ʻoku ou saiʻia ke manatuʻi ʻa e faleʻi ʻoku fai ki he kau faifekaú ke sio mata ki he matá, malimali ki he kakaí mo ʻeke ha ngaahi fehuʻi kehe fekauʻaki mo kinautolu.

Kuo uesia ʻe he maʻunimā ʻe he telefoní ʻa e anga ʻetau feohi mo e niʻihi kehé. Pea neongo kapau ʻokú ke fie talanoa ki he kakaí, ʻe lava ke hoko ʻa e loto-tailiilí mo e manavasiʻí ko ha fakafeʻātungia.

Naʻe pehē ʻe ʻEletā Niila L. ʻEnitaseni ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá: “Ko ʻeku ʻuluaki faleʻi pē kiate kimoutolú ke mou loto-toʻa. Feinga mālohi ke fakatupulaki ha feohi fakakaungāmeʻa taha ki he taha. ʻOku ʻikai fiemaʻu ia ke ke fakakaukau ʻe tupulaki ʻa e feohi fakakaungāmeʻa kotoa pē ʻo hoko ai ha feʻofaʻaki, ka ʻe lahi e meʻa ʻe ʻilo mei he feohi taha ki he tahá.”

ʻE lava ke fakalotosiʻi ʻa e feohi mo e kakai kehé, ka ko e vilitaki ko ia ke mavahe mei he meʻa ʻokú ke fiemālie maʻu pē ke faí, ʻe iku tokoni ia ke ke ʻilo ʻa e tokotaha ʻokú ke fekumi ki aí.

ʻOku ou fiefia lahi ʻi heʻeku kei taautaha ʻi he taimi ní, ka koeʻuhí ʻoku ou ʻofa ʻi heʻeku moʻuí, ʻoku ʻi ai ha ngaahi holi māʻoniʻoni ʻoku ou fakataumuʻa ki ai—ko e taha ai ko e mali taʻengatá. ʻOku ou ʻiloʻi ʻi he hokohoko atu ʻeku fakatupulaki ha vā fetuʻutaki mo e niʻihi kehé, fai ʻa e ngaahi fili ʻe iku ki ha kahaʻu leleí, mo falala ki he ʻEikí, ʻe fakakakato ai ʻeku ngaahi holi māʻoniʻoní.