2025
He ʻIkai Lava ʻe he Paʻangá ʻo Fakatau ʻa e Fiefiá, ka ʻOku Foaki Taʻetotongi ʻe Kalaisi ʻa e Fiefiá
Sānuali 2025


“E ʻIkai Lava ʻe he Paʻangá ʻo Fakatau ʻa e Fiefiá, ka ʻOku Foaki Taʻetotongi ʻe Kalaisi ʻa e Fiefiá,” Liahona, Sānuali 2025.

Kakai Lalahi Kei Talavoú

He ʻIkai Lava ʻe he Paʻangá ʻo Fakatau ʻa e Fiefiá, ka ʻOku Foaki Taʻetotongi ʻe Kalaisi ʻa e Fiefiá

ʻI he puleʻi ko ia ʻe he ʻāvea ʻi he paʻangá ʻa e ngaahi meʻa naʻá ku fakamuʻomuʻá, naʻá ku fakatokangaʻi tā naʻá ku fili ʻa e ngaahi meʻa ʻo e māmaní kae ʻikai ko e Tamai Hēvaní.

fefine taautaha kei talavou ʻoku sio ʻi ha matapā sioʻata ʻo ha falekoloa

ʻŪ tā ʻo e tokotaha faʻu tohí naʻe faitaaʻi ʻe Stephen Neilsen

ʻI heʻeku tupu haké, naʻe lahi haʻaku ngaahi fakaʻānaua. Naʻá ku fakatokangaʻi kuo ʻosi maʻu paʻanga ha kakai ʻi hoku toʻú pea ʻoku nau lavameʻa ʻi he mītia fakasōsialé. Naʻá ku loto ke u tatau tofu pē mo kinautolú.

Ko e taimi naʻá ku ʻi he ʻunivēsití ai mo feinga ke u moʻui pē ʻiate aú, naʻe hoko ʻa e paʻangá ko e meʻa mahuʻinga taha kiate aú. Ko e meʻa pē naʻá ku tokanga ki aí ke u lava ʻo maʻu ha sikolasipi, fakahū ha paʻanga, mo teuteu ki heʻeku ngāue maʻuʻanga moʻui ʻi he kahaʻú ʻi he tā fakatātaá (illustration).

Naʻa mo e ʻū tohi ʻi heʻeku mītia fakasōsialé naʻe fonu ia ʻi he ngaahi pōpoaki fekauʻaki mo e nima meaʻá, ʻinivesi paʻangá, mo e ngaahi ngāue maʻuʻanga paʻanga hono ua ke tokoni ke u maʻu ha paʻanga lahi angé. Naʻá ku hohaʻa telia naʻa ʻikai ke u fakaʻaongaʻi ʻa e faingamālie kotoa pē ke u fakapotopotoʻi ai ʻeku paʻangá, pea ʻikai leva ke u malu fakapaʻanga.

Naʻá ku tali ʻa e ʻulungaanga ko ʻení, ʻo fakakaukau te ne ʻai ke u fiefia mo lavameʻa ange. Naʻá ku fakatonuhiaʻi maʻu pē ʻeku tokanga ki he paʻangá ʻaki ʻeku pehē loto pē ʻe ʻi ai pē ʻaho, ʻi he taimi te u maʻu ai ha paʻanga lahí, te u lava ʻo foaki lahi ange ki he ngaahi tokoni ʻofá pea hoko ko ha taha lelei ange ʻi he founga ko iá.

Naʻe ʻikai ke u fakatokangaʻi ʻi he taimi ko iá, ka ʻi he taimi naʻe mālohi ange ai ʻeku ʻāvea ʻi he paʻangá ʻo laka ange ʻi heʻeku ngaahi taumuʻá, naʻe kamata ke mole mei heʻeku moʻuí ʻa e fiefiá. Naʻe fakaʻau ʻo fakautuutu ange ʻeku meheká, tautautefito ʻiate kinautolu naʻe hangē naʻa nau maʻu ha paʻanga lahi angé.

Naʻe kamata ke u holi ke ʻiloa lahi ange au ʻi he mītia fakasōsialé, ʻi heʻeku ngāue maʻuʻanga moʻuí, pea aʻu ki he founga naʻe vakai mai ai ʻa e kakai kehé kiate aú. Ka naʻe hangē ko e lahi ange ʻeku tulia ʻa e lavameʻá, ko e siʻi ange ia ʻeku ongoʻi lavameʻá—pea lahi ange mo ʻeku mamaʻo mei he Tamai Hēvaní.

Ko e Fakatokangaʻi ʻo e Tokanga ki he Koloa Fakamāmaní

Hili ha meimei taʻu nai ʻe taha ʻo ʻeku ongoʻi pehení, naʻá ku fanongo ki ha lea naʻe fai ʻe Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi, ko e Tokoni ʻUluaki ʻi he Kau Palesitenisī ʻUluakí. Naʻá ku ongoʻi naʻe tō hifo hoku lotó ʻi heʻeku fanongo ki heʻene fakamatalaʻi tonu ʻa e faʻahinga tokotaha naʻá ku liliu ki aí:

“Pea aʻu pē ki he ʻahó ni ʻoku ʻi ai e niʻihi ʻoku nau tala ko e kau Kalisitiane kinautolu ka ʻoku lahi ange ʻenau pipiki ki he ngaahi meʻa ʻo e māmaní—ʻa e meʻa ʻoku maʻu ai e moʻui ʻi he māmaní kae ʻikai maʻu ai e meʻakai ki he moʻui taʻengatá.”

Naʻá ku fakakaukau au te u lava ʻo fakamuʻomuʻa ʻa e ʻOtuá mo e paʻangá fakatouʻosi ʻi he taimi tatau, ka naʻe hanga ʻe he ngaahi lea ʻa Palesiteni ʻOakesí mo e ʻilo ko ʻeni ʻi he Mātiu 6:24 ʻo fakamoʻoniʻi: “ʻOku ʻikai faʻa tauhi ʻe ha tangata ʻa e ʻeiki ʻe toko ua: he te ne fehiʻa ki he toko taha, kae ʻofa ki he toko taha; pea te ne kau mo e toko taha, pea siʻaki ʻa e toko taha. ʻE ʻikai te mou faʻa tauhi ʻa e ʻOtuá mo e Koloá.”

Ko e taimi naʻe tukutaha ai ʻeku fakakaukaú ki he ngaahi meʻa fakamāmaní, naʻe faingataʻa ange ke u sio ki he fakaʻofoʻofa ʻo e ongoongoleleí. Naʻe ʻikai mahino kiate au ʻa e founga ʻe lava ai ʻe he maʻulotú mo e lau folofolá ʻo tokoniʻi au ʻi heʻeku ngaahi fakaʻānauá.

Neongo ko ha tulifua mahuʻinga ʻa e akó mo e maʻu ha paʻanga hū mai paú, ka naʻe fuʻu tōtuʻa ʻeku fakamuʻomuʻa kinauá. Naʻá ku ʻāvea. Naʻá ku fakatokangaʻi te u loto-mamahi kae ʻoua kuó u ako ke liliu ʻeku fakakaukaú.

Ko e Tokanga Taha ki he Ngaahi Meʻa ʻOku Mahuʻinga Tahá

Naʻá ku lotu leva ki he Tamai Hēvaní ʻo kole pe te Ne lava ʻo tokoniʻi au ke u kamata tokanga taha ki he meʻa ʻoku mahuʻinga tahá. Naʻá ku kamata ʻaki hono lau ʻa e folofolá. ʻI heʻeku ako ʻa e ngaahi veesi naʻá ku pehē kuo tā tuʻolahi ʻeku lau kimuʻá, naʻe kamata ke maʻu ʻeku tokangá ʻe he ngaahi talanoa angamaheni ko ʻení. Naʻá ku ongoʻi ʻa e fetuʻutaki mai ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní kiate aú!

Ko e taha ʻo e talanoa naʻe tōloto ʻiate aú ko e talanoa ki he talavou koloaʻiá. Naʻe folofola ange ʻa Sīsū kiate ia, “Kapau ko ho lotó ke ke haohaoa, ʻalu ʻo fakatau ʻa ia ʻoku ʻaʻaú, mo foaki ki he masivá, pea te ke maʻu ai ʻa e koloa ʻi he langí: peá ke haʻu, ʻo muimui ʻiate au” (Mātiu 19:21).

ʻI he taimi naʻá ku lau ai ʻa e talanoa fakafolofola ko ʻení, naʻá ku ongoʻi naʻe ueʻi au ke u kiʻi tuʻu hifo ʻo fakakaukau ki heʻene fekauʻaki mo aú. ʻI he kamataʻangá, naʻe hangē ia ʻoku ʻikai ha meʻa te u tatau ai mo e pule koloaʻia kei talavoú—naʻe ʻosi koloaʻia pea naʻe ʻikai loto ia ke māvae mo e koloá. Ka ko au ia, naʻe teʻeki ai ke u koloaʻia au, pea naʻá ku fakakaukau ko ʻeku feinga ko ia ke maʻu ha paʻanga lahi angé naʻe māʻoniʻoni pē ia.

Ka naʻe ʻikai fuoloa kuó u fakatokangaʻi te u faingataʻaʻia ke foaki ʻeku paʻangá, ʻo tatau pē mo e pule koloaʻia kei talavoú. Tautautefito ʻi heʻeku fakakaukau kuó u ʻosi fefaʻuhi ke tuku ʻeku tulifua ki ha paʻanga lahi angé.

Naʻá ku fiemaʻu ke u toe fakamuʻomuʻa ʻa e Tamai Hēvaní ʻi heʻeku moʻuí. Naʻá ku pehē leva ke u fakaava ʻeku tohinoá, hiki ʻa e ongo naʻá ku maʻú, pea toe vakai ki heʻeku ngaahi fakamatala naʻe hiki kimuʻá ke mahino lelei ange ʻa e meʻa naʻá ne kamata ʻeku ʻāveá.

ʻI heʻeku fai ʻení, naʻá ku fakatokangaʻi lahi ange ʻa e felekeu ʻo e ngaahi meʻa naʻá ku fakamuʻomuʻá. Naʻá ku fakatokangaʻi ʻi ha taha ʻo e ngaahi meʻa naʻá ku hikí, “ʻOku ou faʻa fakakaukau pe ʻe founga fēfē ha ʻaonga kiate au ʻa e meʻa kotoa pē kae ʻikai fakakaukau pe ʻe founga fēfē haʻaku lelei ange pe tokoni ki he niʻihi kehé.”

ʻI heʻeku ako ʻa e folofolá, fanongo ki he Laumālié, mo hiki ha tohinoá, naʻe fāifai peá u kamata ke liliu.

Ko e Falala ki he ʻOtuá kae ʻikai ko e Paʻangá

Kuo fakaofo ʻa ʻete ongoʻi ʻa e talaʻofa ʻi he Lea Fakatātā 3:5–6 ʻi heʻene hoko ʻo moʻoni ʻi heʻeku moʻuí:

“Falala [ki he ʻEikí] ʻaki ho lotó kotoa; pea ʻoua naʻá ke faʻaki ki ho poto ʻoʻoú.

“Ke ke fakaongoongo kiate ia ʻi ho hala kotoa pē, pea ʻe fakatonutonu ʻe ia ho ngaahi ʻaluʻangá.”

ʻOku ou kei fāifeinga pē ke fakatupulaki hoku ngaahi talēnití mo ngāue mālohi ʻi heʻeku akó mo e ngāue fakaʻātí. Ko ha holi māʻoniʻoni ʻa e feinga ko ia ke maʻu ha tuʻunga fakapaʻanga lelei maʻatautolu pea mo hotau fāmilí. Ka neongo ia, ʻoku fiemaʻu ke tau tokanga ke ʻoua naʻa tuku ʻetau tulifua ki he lavameʻá mo e paʻangá ke hoko ia ʻo mahuʻinga ange ʻi ha toe meʻa kehe.

Ko e ngaahi ʻahó ni, ʻoku ʻikai ke u tokanga au pe te u ʻiloa pe te u maʻu ha paʻanga lahi ʻi heʻeku ngāué. Kuó u fakatokangaʻi ʻoku feʻunga pē kiate au ʻa e moʻui ko ia ʻoku ou lava ai ʻo ʻofa ki he—mo ongoʻi ʻa e ʻofa mei he—Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisí, ko hoku fāmilí, pea mo e ʻātí. ʻOku ʻikai ke u toe ʻitangofua ʻi he ngaahi fakamole fakatuʻupakeé pe ʻi he lavameʻa ʻa e kakai kehé. Ka, ʻoku ou līʻoa lahi ange ki he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí koeʻuhí he ʻokú ne hokohoko atu ke fakahaofi au mei he moʻui manumanú, fakafehoanakí, mo e taʻefiemālie maʻu peé. Pea ʻi he kamata ke ngalo ʻiate aú, ʻoku fakamanatu mai maʻu pē ʻe he folofolá mo e kau palōfitá ʻa e ngaahi meʻa ʻoku mahuʻinga taha ʻi he moʻuí.

Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ‘o pehē:

“Neongo e kikihi ʻa māmani ʻoku ʻomi ʻe he mālohí, koloá, ʻiloá, mo e ngaahi fakananivi ʻo e kakanó ʻa e fiefiá, ka ʻoku ʻikai! He ʻikai ke nau lava!

“Ko hono moʻoní, ʻoku toe fakaongosia lahi ange ke kumi ʻa e fiefiá ʻi ha feituʻu he ʻikai ke ke teitei maʻu ai! Ka, ʻi he taimi ʻokú ke ngāue fakataha ai mo Sīsū Kalaisi ʻo fakahoko ʻa e ngāue fakalaumālie ʻoku fiemaʻu ke ikuʻi ʻaki ʻa e māmaní, ko Ia, pea ko Ia toko taha pē, ʻokú Ne maʻu ʻa e mālohi ke fakamoʻui koe mei he ngaahi kovi ʻo e māmaní.”

Ko Hono Ikunaʻi ʻo e Māmaní

Kuo fakaofo ʻa e ngaahi liliu kuo tokoniʻi au ʻe he Fakamoʻuí ke u fakahoko ʻi hoku laumālié. ʻOku ou ʻilo ʻi he taimí ni ʻoku ʻikai fekauʻaki ʻa e lavameʻá ia mo hono fakamoʻoniʻi hoku tuʻunga leleí pe fekauʻaki mo e lahi ʻo e paʻanga ʻoku ou maʻú; ʻoku fekauʻaki ia mo e loto-houngaʻia ʻi he faingamālie ke aʻusia ʻa e moʻui fakamatelié mo ʻiloʻi ʻa e ngaahi tāpuaki fakaofo kuo foaki mai maʻu pē ʻe he Tamai Hēvaní maʻakú. ʻOku ou ʻilo kapau te u fakamuʻomuʻa Ia, ʻe tonu ʻa e meʻa kotoa pē.

ʻOku ou tapou atu ke mou fakakaukauʻi ʻa e ngaahi meʻa ʻoku mou fakamuʻomuʻa ʻi he moʻuí. ʻOkú ke tokanga taha nai ki he ngaahi koloa fakamāmaní mo e meʻa ʻoku ʻikai ke ke maʻú? Pe ʻokú ke tokanga taha nai ki he meʻa ʻoku mahuʻinga tahá? Faitotonu kiate koe pē. Vakai angé pe ʻoku fiemaʻu ke ke liliu ho hala foki ki he Fakamoʻuí.

ʻI hoʻo fai ʻa e fili ko iá, te ke maʻu ai ha fiefia lahi ange ʻi he meʻa kuó ke mafakakaukaua ʻe lavá.