“Tokonaki Maʻatautolu mo Tokangaʻi ʻa Kinautolu ʻoku Faingataʻaʻiá: Ko Hono Tokoniʻi e Niʻihi Kehé ʻo Hangē Ko Ia ne Mei Fai ʻe he Fakamoʻuí,” Fuakava Motuʻá – Tohi Lēsoni ʻa e Faiako Seminelí (2026)
“Tokonaki Maʻatautolu mo Tokangaʻi ʻa Kinautolu ʻoku Faingataʻaʻiá: Ko Hono Tokoniʻi e Niʻihi Kehé ʻo Hangē Ko Ia ne Mei Fai ʻe he Fakamoʻuí,” Fuakava Motuʻá – Tohi Lēsoni ʻa e Faiako Seminelí
Ko Hono Tanumaki ʻo e Moʻui Fakafalala Pē Kiate Kitá: Lēsoni 180
Tokonaki Maʻatautolu mo Tokangaʻi ʻa Kinautolu ʻOku Faingataʻaʻiá
Ko Hono Tokoniʻi e Niʻihi Kehé ʻo Hangē Ko Ia ne Mei Fai ʻe he Fakamoʻuí
Te ke lava nai ʻo fakakaukau ki ha taha ʻokú ke ʻilo ko ha sīpinga lelei ʻo e moʻui fakafalala pē kiate kitá? ʻI hono ueʻi ʻe he ʻEikí ʻa Siosefa ʻo ʻIsipité, naʻá ne hoko ko ha sīpinga maʻongoʻonga ʻo ha taha, hangē ko e Fakamoʻuí, naʻá ne fakahaaʻi ʻa e moʻui fakafalala pē kiate kitá mo tokoniʻi e niʻihi kehe naʻe faingataʻaʻiá. ʻE lava ke tokoni ʻa e lēsoni ko ʻení ke ʻiloʻi ʻe he kau akó ha ngaahi founga ʻoku hanga ai ʻe hono tanumaki ha moʻui fakafalala pē kiate kitá ʻo ʻai ke nau lava ʻo tokoniʻi ʻa e niʻihi kehé ʻo hangē ko ia ne mai fakahoko ʻe Sīsū Kalaisí.
Teuteu ʻa e tokotaha akó: Fakaafeʻi e kau akó ke nau fanongo pe lau e ngaahi fakalea ʻo e himi “Ko ha Tangata Fononga Fonu he Loto-mamahi” (Ngaahi Himí, fika 17). ʻE lava ke kumi ʻe he kau akó ha ngaahi founga te tau lava ai ʻo tokangaʻi ʻa e niʻihi kehé ʻo hangē ko ia naʻe mei fai ʻe Sīsuú.
Ngaahi ʻEkitivitī Ako ʻOku Ala Fakahokó
Ngaahi meʻa-mānava ʻokisikena fakalaumālié
Fakakaukau ke kamata e kalasí ʻaki hano tokoniʻi e kau akó ke nau aleaʻi e founga ʻe lava ai ʻe he tokonaki maʻa ʻetau ngaahi fiemaʻú ʻo ʻai ke tau lava ʻo tokoniʻi lelei ange e niʻihi kehé. Ko e founga ʻe taha te ke lava ʻo fai ai ʻení ko hono fakaʻaliʻali ha fakatātā ʻo ha meʻa-mānava ʻokisikena ʻi he vakapuná, ʻa ia ʻoku fakakau ʻi he lēsoni ko ʻení, pea mo e fakamatala ko ʻení.
Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā Niila L. ʻEnitaseni ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá ʻo pehē:
Naʻá ku heka ʻi he ngaahi uike siʻi kuo hilí ʻi ha vakapuna ki Saute ʻAmelika. Naʻe taki ʻemau tokangá ʻe he setuatá ki ha vitiō ʻo e maluʻí. Naʻe fakatokanga mai kiate kimautolu, “ʻOku ngalingali he ʻikai hoko, ka kapau ʻe fetōʻaki e ʻeá he loto vaká, ʻe ava ʻa e tāpuni ʻi ʻolunga ʻi ho nofoʻangá, pea ʻe ʻasi hifo ha meʻa-mānava ki he ʻokisikená. Ka hoko ʻeni, ala hake ʻo fusi hifo kiate koe. Tui e meʻa-mānavá ki ho ihú mo ho ngutú. ʻAi takai e fano haʻí ʻi ho ʻulú pea fakatonutonu ʻa e meʻa-mānavá, ʻo ka fiemaʻu.” Pea hoko ai e fakatokanga ko ʻení: “Fakapapauʻi ʻoku tui fakalelei hoʻo meʻa-mānavá kimuʻa peá ke toki tokoni ki he niʻihi kehé.” (“Siosefa Sāmita,” pe Liahona, Nōvema 2014, 30)
-
Ko e hā ʻe mahuʻinga ai ke ke tomuʻa tui ha meʻa-mānava ʻokisikena kimuʻa peá ke toki tokoni ki he niʻihi kehé?
-
Ko e hā ha ngaahi founga ʻe lava ke fakaʻaongaʻi ai ʻeni ki heʻetau ngaahi feinga fakalaumālie mo fakatuʻasino ke muimui ki he Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisí?
Ko e founga ʻe taha ʻe lava ke fakaʻaongaʻi ai ʻení ko ʻetau feinga ke langaki ʻa e moʻui fakafalala pē kiate kitá kae lava ke tau tokoniʻi e niʻihi kehé.
Mahalo ʻe tokoni ke fakamanatu ki he kau akó kuo faleʻi kitautolu ʻe he kau taki ʻo e Siasí ke fakamālohia ʻetau “moʻui fakafalala pē kiate [kitautolú] ʻi [heʻetau] ngāue faivelengá pea mo e tokoni ʻa e ʻEikí. Ko e moʻui fakafalala pē kiate kitá ko e malava ia … ke [tokonaki] ʻa e ngaahi fiemaʻu fakalaumālie mo fakatuʻasino ʻo e moʻuí maʻata pea mo e fāmilí” (Tohi Tuʻutuʻuni Fakakātoá: Ko e Ngāue ʻi he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní, 22.0, Gospel Library).
Siosefa ʻo ʻIsipité
Mahalo kuo ako ʻe he kau akó ʻa e talanoa ʻo Siosefa ʻo ʻIsipité ʻi he Lēsoni 35: “Sēnesi 42–45” pe ʻi he Lēsoni 178: “Ko Hono Fakaʻaongaʻi ʻo e Tui kia Sīsū Kalaisí ke Langaki ʻa e Moʻui Fakafalala Pē Kiate Kitá.” ʻE lava ke fakaʻaongaʻi ʻa e palakalafi ko ʻení ke tokoni ki hono fakamanatu ki he kau akó ʻa e talanoá. Pe ko hoʻo fakaafeʻi ha tokotaha ako ke ne fakamatalaʻi ʻa e talanoa ʻo Siosefa ʻo ʻIsipité ʻoku maʻu ʻi he Sēnesi 42–45.
Ko Siosefa ʻo ʻIsipité ko ha sīpinga ia ʻo ha taha naʻá ne fakahaaʻi ʻa e moʻui fakafalala pē kiate kitá, pea ko hono olá, naʻe teuteuʻi ia ʻe he ʻEikí ke ne tokoniʻi ʻa e niʻihi kehé. Lolotonga ha vahaʻataimi ʻo e hongé, naʻe fononga e ngaahi taʻokete ʻo Siosefá ki ʻIsipite ke kumi ha kēleni. Naʻe lahi e kēleni ne tauhi ʻi ʻIsipité koeʻuhí he naʻe ueʻi fakalaumālie ʻe he ʻOtuá ʻa Siosefa ke tomuʻa teuteu ki he hongé. ʻI he aʻu mai ʻa e ngaahi tokoua ʻo Siosefá, ko e fekumi ki ha tokoni fakatuʻasinó, naʻe fakahā ʻe Siosefa ko honau tokouá ia.
Lau ʻa e Sēnesi 45:4–11; 47:11–12, ʻo kumi e founga naʻe tāpuekina ai ʻe Siosefa hono fāmilí.
-
Ko e hā ha ngaahi fehokotaki ʻokú ke vakai ki ai ʻi he talanoa ko ʻení mo e sīpinga ʻo e meʻa-mānava ʻokisikená?
-
Ko e hā ha meʻa ʻi he talanoa ʻo Siosefá ʻokú ne fakamanatu atu kiate koe ʻa e Fakamoʻuí?
Tokoni ke ʻiloʻi ʻe he kau akó ha moʻoni hangē ko ʻení: ʻI heʻetau moʻui fakafalala pē kiate kitautolu ʻo fakafou ʻi he tokoni ʻa e ʻOtuá, ʻoku tau malava lelei ange ai ke tokoniʻi e niʻihi kehé. Ke tokoni ke ʻilo ʻe he kau akó ha ngaahi sīpinga lahi ange ʻo e foʻi moʻoni ko ʻení, te ke lava ʻo fokotuʻutuʻu ʻa e kalasí ki ha kulupu ʻe ua pea vahe ki he kulupu takitaha ha taha ʻo e ngaahi fakamoʻoni fakafolofola ko ʻení.
Lau ʻa e ngaahi fakamoʻoni fakafolofola ko ʻení, ʻo kumi ha ngaahi sīpinga ʻo e founga naʻe akoʻi ai ʻe he Fakamoʻuí mo Sēkope ʻa e foʻi moʻoni ko ʻení.
-
Ko e hā ha ngaahi sīpinga ʻo e foʻi moʻoni ko ʻení ʻokú ke vakai ki ai ʻi he ngaahi veesi ko ʻení?
ʻE ala tokoni ʻa e siviʻi fakaekita ko ʻení ki he kau akó ke fakafehokotaki ʻenau ngaahi feinga ke tanumaki ʻa e moʻui fakafalala pē kiate kitá mo tokoniʻi e niʻihi kehé ʻi honau ngaahi tūkunga fakatāutahá.
Neongo naʻe aʻusia ʻe Siosefa ha ngaahi faingataʻa ʻi ʻIsipite, ka naʻe teuteuʻi ia ʻe he ʻEikí ke ne tāpuekina ʻa e niʻihi kehé (vakai, Sēnesi 45:5–8). Ko e meʻa tatau pē, ʻe lava ke teuteuʻi koe ʻe he ʻEikí ke ke tāpuekina mo tokoniʻi ʻa e niʻihi kehé ko ha ola hoʻo ngaahi aʻusiá. ʻI hoʻo fakakaukau ki hoʻo moʻuí, fakalaulauloto ki he ngaahi fehuʻi ko ʻení:
-
Ko e hā ʻokú ke aʻusia he taimí ni ʻokú ne tokoniʻi koe ke ke moʻui fakafalala lahi ange pē kiate koe ʻi he ngaahi tafaʻaki kehekehe ʻo hoʻo moʻuí? (ʻE lava pē ko ha ngaahi tafaʻaki fakalaumālie, fakapaʻanga, fakaʻatamai, fakatuʻasino, pe fakaeloto ʻeni.)
-
ʻE fakaʻaongaʻi fēfē ʻe he ʻEikí ʻa e ngaahi aʻusia ko ʻení ke tokoniʻi koe ke ke tāpuekina e niʻihi kehé ʻi he kahaʻú?
ʻI he hokohoko atu hoʻo ako he ʻaho ní, tokanga ki he ngaahi ueʻi mei he Laumālie Māʻoniʻoní ʻe lava ʻo tokoni atu ke ke moʻui fakafalala lahi ange kiate koe ke tokoniʻi e niʻihi kehé ʻo hangē ko ia ne mei fai ʻe he Fakamoʻuí.
Ko hono tanumaki ʻo e moʻui fakafalala pē kiate kitá
ʻE lava ke tokoni ʻa e ʻekitivitī ko ʻení ke fakatokangaʻi ʻe he kau akó ʻa e founga ʻe lava ke tokoniʻi ai ʻe heʻenau ngaahi feinga ke tanumaki ʻa e moʻui fakafalala pē kiate kitá ʻa e niʻihi kehé. Fakakaukau ke vahevahe ʻa e kau akó ki ha kulupu ʻe nima pea vahe ki he kulupu takitaha ha tafaʻaki ʻo e moʻui fakafalala pē kiate kitá. ʻI he ngaahi kalasi tokosiʻi angé, te ke lava ʻo vahe ke takitaha ʻa e kau akó ʻi he ngaahi tafaʻakí.
Fakaʻaliʻali ha fakatātā hangē ko ʻení ʻi he palakipoé pea vahevahe taha taha ʻa e ngaahi fakahinohino ʻi laló.
-
Tā ʻi ha peesi ʻi hoʻo tohinoa akó ha meʻa-mānava ʻokisikena ʻe ua.
-
Fakahingoa ʻa e konga ki ʻolunga ʻo hoʻo meʻa-mānava ʻokisikena ʻuluakí ʻaki ha taha ʻo e ngaahi tafaʻaki ko ʻeni ʻo e moʻui fakafalala pē kiate kitá:
- ʻIlo ki he ongoongoleleí
- Ngaahi fiemaʻu fakapaʻangá
- Akó mo e ngāue maʻuʻanga moʻuí
- Ngaahi fiemaʻu fakatuʻasinó
- Ngaahi fiemaʻu fakaeloto mo fakasōsiale
-
Fakakaukau ki ha ngaahi meʻa ʻe lava ke fai ʻe ha taha taʻu hongofulu tupu ke tanumaki ʻene moʻui fakafalala pē kiate iá ʻi he tafaʻaki naʻá ke filí. Hiki e ngaahi meʻa ko ʻení ʻi he meʻa-mānava ʻokisikena ʻuluakí.
Hangē ko ʻení, ʻe lava ke tala atu ʻe he kau akó ha ngaahi meʻa hangē ko hono ako ʻo e folofolá ʻiate au pē (ʻilo ki he ongoongoleleí), ako ki haʻaku sivi fika (akó), pe muimui ki ha palani fakamālohisino (fakatuʻasino).
-
Fakahingoa ʻa e meʻa-mānava ʻokisikena hono uá ko e “Tokoniʻi e Niʻihi Kehé.” Fili ha fakakaukau ʻe ua pe tolu mei he ngaahi fakakaukau ʻoku hiki ʻi he meʻa-mānava ʻokisikena ʻuluakí. ʻI he fakakaukau takitaha ʻokú ke filí, hiki ha founga pau ʻe lava ke fakaʻaongaʻi ai ʻe ha taha taʻu hongofulu tupu ʻa e aʻusia ko iá ke tokoniʻi e niʻihi kehé ke tanumaki ʻa e moʻui fakafalala pē kiate kitá. Hiki ʻa e ngaahi fakaikiiki ko ʻení ʻi he meʻa-mānava ʻokisikena hono uá.
ʻE lava ke hiki ʻe he kau akó ha ngaahi meʻa hangē ko hono fakaʻaongaʻi ʻeku aʻusia ʻi he ako folofolá ke tokoni ki hokua tehiná ke ako e founga ke ako ai e folofolá (fakalaumālie), akoʻi ha ngaahi fakakaukau fakafika ki hoku kaungā-ako ʻi he kalasí (akó), pe fakaafeʻi hoku ngaahi kaungāmeʻá ke nau fakamālohisino mo au (fakatuʻasino).
Hili hono maʻu ʻe he kau akó ha taimi feʻunga ke fakakakato ʻa e ʻekitivitií, fakaafeʻi kinautolu ke vahevahe ʻa e meʻa kuo nau hiki ʻi heʻenau meʻa-mānava ʻokisikená. Te nau lava ʻo fai ʻeni ʻaki hano vahevahe ʻa e meʻa ne nau akó mo e kau ako naʻa nau fakatefito ʻi ha ngaahi tafaʻaki kehekehe ʻo e moʻui fakafalala pē kiate kitá. Te ke lava ʻo fakaafeʻi ha tokotaha ako ke ne lau ʻa e Lea Fakatātā 28:27 ko ha konga ʻo e vahevahé, ʻo kumi ʻa e talaʻofa maʻanautolu ʻoku foaki ki he niʻihi kehé. (Fakatokangaʻi ange: ʻe lava ke fakaʻaongaʻi ʻa e foʻi lea masivá ki he ngaahi tafaʻaki kotoa pē ʻo e moʻui fakafalala pē kiate kitá, kae ʻikai ko e meʻa fakapaʻangá pē.)
-
Ko e hā ha ngaahi founga kuo tokoniʻi ai ʻe hoʻo feinga ke moʻui fakafalala pē kiate kitá ha niʻihi kehe? Naʻe tokoni fēfē nai ia ke ke ongoʻi ofi ange ai ki he Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisí?
-
Lolotonga e vahevahe ʻa e kau akó, tokoni ke nau ʻiloʻi ʻoku ʻikai fiemaʻu ia ke haohaoa ʻenau moʻui fakafalala pē kiate kinautolú ʻi ha faʻahinga tafaʻaki ka nau toki tokoniʻi ha taha kehe.
Ko hono tokoniʻi e niʻihi kehé ʻo hangē ko ia ne mei fai ʻe he Fakamoʻuí
ʻOku fakataumuʻa ʻa e ʻekitivitī ko ʻení ke ʻoange ha taimi ki he kau akó ke fakakaukau ki he founga ʻe lava ke tokoniʻi ai kinautolu ʻe heʻenau ngaahi feinga ke tanumaki ʻa e moʻui fakafalala pē kiate kitá ke nau lava ai ʻo tokoniʻi ʻa e niʻihi kehé.
Hiki ʻa e ngaahi fakamatala taʻekakato ko ʻení ʻi hoʻo tohinoa akó:
-
ʻOku ou tanumaki ʻa e moʻui fakafalala pē kiate kitá ʻaki …
-
Ko ha ngaahi founga ʻe niʻihi te u lava ai ʻo tokoniʻi e niʻihi kehé ʻi he tafaʻaki ko ʻení ko e …
Fekumi ki he tokoni ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ke fakakakato fakatouʻosi ʻa e ongo fakamatalá.
Fakaafeʻi e kau akó ke nau fakakaukau ʻi he faʻa lotu ki he meʻa te nau ala faí. ʻE lava ke kau heni hono ʻiloʻi ha taha pau ʻoku nau fie tokoniʻi pea mo e founga te nau ala tokoni aí.
Fakakaukau ke fakaafeʻi ha kau ako ke vahevahe ʻa e meʻa ne nau tohí. Te ke lava ʻo ʻeke ki he kau akó ʻa e ngaahi meʻá ni, ko ha fehuʻi vakaiʻi:
-
ʻE tokoni fēfē kiate koe hoʻo tokanga ki he niʻihi kehé ke ke hoko ʻo hangē ange ai ko e Fakamoʻuí?
Fakaʻosi e lēsoní ʻaki hano vahevahe hoʻo fakamoʻoni ki he founga kuo hanga ai ʻe hono tanumaki ʻo e moʻui fakafalala pē kiate kitá ʻo ʻai ke lava ʻo tokoniʻi e niʻihi kehé. Fakaafeʻi e kau akó ke ngāueʻi ʻa e ngaahi ueʻi fakalaumālie kuo nau maʻu ke tokoniʻi e niʻihi kehé ʻo hangē ko ia ne mei fai ʻe Sīsū Kalaisí.