“Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú: Ko Hono Fakafehokotaki ʻEtau Ngaahi Filí kia Kalaisí,” Fuakava Motuʻá – Tohi Lēsoni ʻa e Faiako Seminelí (2026)
“Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú: Ko Hono Fakafehokotaki ʻEtau Ngaahi Filí kia Kalaisí,” Fuakava Motuʻá – Tohi Lēsoni ʻa e Faiako Seminelí
Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú: Ko Hono Fakahoko ha Ngaahi Filí: Lēsoni 171
Tohi Fakahinohino Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú
Ko Hono Fakafehokotaki ʻEtau Ngaahi Filí kia Kalaisí
ʻOku tau fai maʻu pē ha ngaahi fili ʻi he kotoa ʻo ʻetau moʻuí. ʻI he taimi ʻoku tau ongoʻi lōmekina ai ʻi hono fai ha ngaahi fili ʻoku totonú, ʻe lava ke ʻomi ʻe Sīsū Kalaisi mo ʻEne tokāteliné ha mālohi mo ha fakahinohino kiate kitautolu. Ko e Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú: Ko ha Fakahinohino ki Hono Fakahoko ha Ngaahi Filí ko ha feituʻu ia ʻe taha te tau lava ʻo ʻalu ki ai ke maʻu ʻa e ngaahi moʻoni fekauʻaki mo Sīsū Kalaisi mo ʻEne tokāteliné. ʻE lava ke tokoni ʻa e lēsoni ko ʻení ki he kau akó ke nau akoako fakaʻaongaʻi ʻa e tohi fakahinohino Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú ke fakahoko ha ngaahi fili ʻoku ueʻi fakalaumālié ʻo makatuʻunga ʻia Sīsū Kalaisi mo ʻEne tokāteliné.
Teuteu ʻa e tokotaha akó: Fakaafeʻi e kau akó ke toe vakaiʻi ha konga ʻe taha ʻo e meʻa ne nau fili ʻi he Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú. ʻE lava ke fakakaukau ʻa e kau akó ki he founga ʻe lava ke tokoniʻi ai kinautolu ʻe he ngaahi akonaki ʻa Sīsū Kalaisi ʻi he konga ko iá ke nau fai ha ngaahi fili ʻoku ueʻi fakalaumālié.
Ngaahi ʻEkitivitī Ako ʻOku Ala Fakahokó
Ko Sīsū Kalaisi ʻa hoku maká
Kimuʻa pea kamata e lēsoní, ʻoange ki he kau akó ha tatau ʻo e Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú: Ko ha Fakahinohino ki Hono Fakahoko ha Ngaahi Filí pe tokoni ke nau kumi ʻa e tatau fakaʻilekitulōniká ʻi he Gospel Library.
Fakakaukau ke kamata e kalasí ʻaki hano fakaʻaliʻali ha fakatātā ʻo ha fale maama-kamo lolotonga ha matangi.
-
Ko e hā ha ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí te ke lava ʻo akoʻi ki ha taha ʻaki hano fakaʻaongaʻi ʻa e fakatātā ko ʻení?
Kapau ʻoku fiemaʻu tokoni ʻa e kau akó, te ke lava ʻo ʻeke ange pe ko e hā ʻe lava ke fakafofongaʻi ʻe he matangí pe foʻi maká kapau ʻoku fakafofongaʻi ʻe he fale maama-kamó ʻetau moʻuí. ʻE lava ke vahevahe ʻe he kau akó ha ngaahi tefitoʻi moʻoni kehekehe. Fakamālō ange ʻi heʻenau tokoni ki he fealeaʻakí.
Lau ʻa e Saame 62:5–7, ʻo kumi ʻa e founga ʻoku fekauʻaki ai ʻa e ngaahi lea ʻi he saame ko ʻení mo e fakatātā ʻo e fale maama-kamó.
-
Ko e hā ʻoku hoko ai ʻa e maká ko ha fakamatala lelei kia Sīsū Kalaisí?
Lau ʻa e fakamatala ko ʻeni meia ʻEletā Tieta F. ʻUkitofa ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá, ʻo kumi e founga te tau lava ai ʻo ʻai ʻa Sīsū Kalaisi ke hoko ko hotau maká.
Ko e taimi kotoa pē ʻokú ke fai ai ha fili māʻoniʻoni ʻo makatuʻunga ʻi he ngaahi moʻoni taʻengata ʻa e Fakamoʻuí, ʻokú ke fakahaaʻi ai ʻokú ke fiemaʻu Ia ʻi hoʻo moʻuí. ʻOku fakaava ʻe he ngaahi fili ko iá ʻa e ngaahi matapā ʻo e langí, pea ʻoku lilingi hifo Hono mālohí ki hoʻo moʻuí. …
… ʻI heʻetau langa ʻetau moʻuí, ʻoku mahuʻinga ke tau fai ha ngaahi fili ʻoku leleí. Pea ʻoku mahuʻinga ke mahino ʻa e moʻoni taʻengata ʻa e Fakamoʻuí. Ka ko e mālohi te tau fiemaʻu ke matuʻuaki ʻaki ʻa e ngaahi matangi ʻo e moʻuí ʻoku hoko mai ia ʻi he taimi ʻoku tau fakafehokotaki ai ʻetau ngaahi filí mo Sīsū Kalaisi mo ʻEne tokāteliné. Ko e meʻa ia ʻoku tokoni mai ai ʻa e Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú ke tau faí. (“Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú: Ko e Pōpoaki ʻa e Fakamoʻuí Kiate Koé,” Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú, Māʻasi 2024, 38)
-
Ko e hā te tau lava ʻo ako meia ʻEletā ʻUkitofá?
Lolotonga e vahevahe ʻa e kau akó, tokoni ke nau ʻiloʻi ha foʻi moʻoni hangē ko ʻení: ʻoku tau maʻu ha mālohi meia Sīsū Kalaisi ʻi he taimi ʻoku tau fakafehokotaki ai ʻetau ngaahi filí mo Ia mo ʻEne tokāteliné. ʻE lava ke ke hiki ʻa e foʻi moʻoni ko ʻení ʻi he palakipoé.
-
ʻOkú ke pehē ʻoku ʻuhinga ki he hā ke fakafehokotaki ʻetau ngaahi filí kia Sīsū Kalaisi mo ʻEne tokāteliné?
ʻE lava ke vahevahe ʻe he kau akó ha ngaahi meʻa hangē ko e muimui ki he sīpinga ʻa Sīsū Kalaisí, fai ha ngaahi fili ʻo fakatefito ʻi Heʻene ngaahi akonakí, pe lotua ha fakahinohino mei he Tamai Hēvaní lolotonga hono fai ha ngaahi filí.
Fakapapauʻi ʻoku mahino ki he kau akó ko e Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú: Ko ha Fakahinohino ki Hono Fakahoko ha Ngaahi Filí ko ha meʻangāue ia ʻe lava ʻo tokoni ke fakafehokotaki ʻetau ngaahi filí kia Sīsū Kalaisi.
Te ke lava foki ‘o vahevahe ʻa e sīpinga ko ʻeni meia ʻEletā ʻUkitofá.
Naʻe fakamatalaʻi ʻe ʻEletā ʻUkitofa ʻa e anga ʻo hono fakafehokotaki ʻetau ngaahi filí kia Sīsū Kalaisi mo ʻEne tokāteliné.
Mahalo ʻe ʻiloʻi ʻe hoʻo ngaahi kaungāmeʻá he ʻikai te ke kākā pe loi pea ʻokú ke fakamātoato ʻi he akó. Ka ʻoku nau ʻiloʻi nai ʻoku tuʻunga ʻeni ʻi he akonaki ʻa Sīsū Kalaisi “ʻe fakatauʻatāinaʻi ʻa kimoutolu ʻe he moʻoní”? [Sione 8:32; “ʻE fakatauʻatāinaʻi koe ʻe he moʻoní,” Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú, Māʻasi 2024, 30]. (“Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú: Ko e Pōpoaki ʻa e Fakamoʻuí Kiate Koé,” Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú, Māʻasi 2024, 38)
-
ʻE fakamālohia fēfē nai kitautolu ʻi hono fakafehokotaki ʻetau ngaahi filí kia Sīsū Kalaisí ke tau matuʻuaki e ngaahi matangi ʻo e moʻuí?
Fakakaukau ki ha tūkunga ʻokú ke lolotonga fehangahangai mo ia, pe ʻamanaki te ke fehangahangai mo ia ʻi he kahaʻú, ʻe ala fiemaʻu ai ke ke fai ha ngaahi fili faingataʻa. Fakakaukau ki he founga ʻe lava ke tokoniʻi ai koe ʻe Sīsū Kalaisi mo ʻEne tokāteliné.
Fakafanongo ki he ngaahi ueʻi ʻa e Laumālié ʻi hoʻo akoako fakafehokotaki hoʻo ngaahi filí kia Sīsū Kalaisi ʻi he tokoni ʻa e tohi fakahinohino Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú.
Ko e faʻunga ʻo e tohi fakahinohinó
Ko e taumuʻa ʻo e konga ko ʻení ke tokoniʻi e kau akó ke nau maheni mo e founga ʻoku fokotuʻutuʻu ai e tohi fakahinohino Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú. Kapau kuo ʻosi maheni hoʻo kau akó mo e tohi fakahinohinó, te ke lava ʻo hiki fakalaka mei he konga ko ʻení pea ʻalu ki he fakatātaaʻí.
ʻAi ke vakai e kau akó ki he fakatātā ʻi lalo ʻi he “Fakahoko ha ngaahi fili ʻoku ueʻi fakalangí” ʻi he tohi fakahinohinó, pe fakaʻaliʻali ʻa e fakamatala ko ʻení mei he fakatātaá.
“Te ke maʻu ʻi he Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú, ʻa e ngaahi akonaki ʻa Sīsū Kalaisi mo ʻEne kau palōfitá. ʻI hoʻo maʻu e ngaahi moʻoni ko ʻení ke hoko ko ho faifakahinohinó, te ke lava ai ʻo fakahoko ha ngaahi fili fakalangi te nau tāpuekina koe ʻi he taimí ni pea ʻi he kotoa ʻo e taʻengatá” (“Fakahoko ha ngaahi fili ʻoku ueʻi fakalangí,” Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú: Ko ha Fakahinohino ki Hono Fai ha Ngaahi Filí [2022], 4). ʻOku vahevahe ʻa e tohi fakahinohinó ki ha ngaahi tefito kehekehe, pea ʻoku konga ʻe tolu ʻa e tefito takitaha:
-
Ngaahi moʻoni taʻengatá, pe tokāteline ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisi kuo fakafoki maí
-
Ngaahi fakaafe ke ngāueʻi e ngaahi moʻoni ko iá
-
Ngaahi tāpuaki kuo talaʻofa maí ʻa ia ʻoku foaki ʻe he ʻEikí kiate kinautolu ʻoku moʻui ʻaki ʻEne ngaahi akonakí
Ko hono fakatātaaʻi ʻo e foungá
ʻOku fakaʻaongaʻi ʻe he konga ko ʻení ʻa e sīpinga ʻo e hola ʻa Siosefa ʻi ʻIsipite mei he uaifi ʻo Potifaá pea mo e konga “ʻOku toputapu ho sinó” ʻi he Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú ko ha sīpinga ki he founga hono fakaʻaongaʻi ʻo e tohi fakahinohinó ke fai ha ngaahi fili ʻoku ueʻi fakalangí.
Te ke lava ʻo fakaʻaliʻali ha fakatātā ʻo e hola ʻa Siosefa mei he uaifi ʻo Potifaá pea fehuʻi ki he kau akó pe ko e hā ʻoku nau manatuʻi fekauʻaki mo e talanoá. Kapau ʻe fiemaʻu, fakamatalaʻi ange naʻe lolotonga e ngāue ʻa Siosefa ʻi he fale ʻo Potifaá, naʻá ne fakafisingaʻi ʻi he angatonu ʻa e ngaahi fakatauele fakasekisuale ʻa e uaifi ʻo Potifaá (vakai, Sēnesi 39:1–8). Pe ko e sio hoʻo kau akó ʻi he “Joseph in Egypt” (2:51) mei he taimi 0:00 ki he 0:41.
Lau ʻa e Sēnesi 39:9–12, ʻo kumi e founga naʻe fakafehokotaki ai ʻe Siosefa ʻene ngaahi filí mo Sīsū Kalaisi mo ʻEne tokāteliné.
-
Ko e hā ʻa e meʻa naʻá ke maʻú?
Fakakaukau ke faʻu ha ngaahi kulupu ke tautau toko tolu e kau akó. Fakaafeʻi ʻa e mēmipa takitaha ʻo e kulupú ke fili ha mataʻifika mei he taha ki he tolu ʻa ia ʻe fekauʻaki mo ha taha ʻo e ngaahi fehuʻi ko ʻení.
Ako ʻa e konga “ʻOku toputapu ho sinó” ʻi he Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú mo ha taha ʻo e ngaahi tefito ko ʻení:
-
ʻOkú ke pehē ko e hā ha “Ngaahi moʻoni taʻengata” naʻe tokoni kia Siosefa ke ne fai ʻa e fili naʻá ne faí?
-
Ko e hā ʻa e “Ngaahi Fakaafe” naʻe muimui ki ai ʻa Siosefá?
-
ʻOkú ke pehē ko e fē ʻi he “ngaahi tāpuaki kuo talaʻofa maí” naʻe aʻusia ʻe Siosefá?
Fakaafeʻi e kau akó ke vahevahe mo ʻenau kulupú ʻa e meʻa ne nau maʻú. Te ke lava ʻo fakamahinoʻi ange neongo naʻe lī ʻa Siosefa ki he fale fakapōpulá koeʻuhí ko ʻene fili ke hola mei he uaifi ʻo Potifaá, ka naʻe kei ʻiate ia pē ʻa e ʻEikí (vakai, Sēnesi 39:20–21; 41:38–43).
Ako Fakahoko
ʻOange ha faingamālie ki he kau akó ke nau akoako fakaʻaongaʻi ʻa e sīpinga kuo fokotuʻutuʻu ʻi he Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú: Ko ha Fakahinohino ki Hono Fakahoko ha Ngaahi Filí ʻaki e ngaahi tūkunga pē ʻanautolu. Fakakaukau ke fakaʻaongaʻi ʻa e laʻipepa tufa “Ko Hono Fakafehokotaki ʻEtau Ngaahi Filí kia Sīsū Kalaisi mo ʻEne Tokāteliné” ke fakahoko ia.
Hili hono fakakakato ʻe he kau akó ʻa e laʻipepa tufá, te ke lava ʻo fakaafeʻi ke nau vahevahe ʻa e founga kuo fakamālohia ai kinautolu ʻe Sīsū Kalaisi ʻi heʻenau fakafehokotaki ʻenau ngaahi filí mo Ia mo ʻEne tokāteliné.
Te ke lava ʻo toe vakai ki he Saame 62:5–7. Hili iá pea fakakaukau ke ʻeke ki he kau akó ʻa e fehuʻi ko ʻení.
-
Ko e hā naʻá ke ako he ʻahó ni fekauʻaki mo e fehokotaki mo Sīsū Kalaisi mo ʻEne tokāteliné ʻi hoʻo ngaahi filí?
Fakakaukau ke vahevahe hoʻo fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisí. Te ke lava ʻo fakaʻosi e kalasí ʻaki ha fakamatala mei he konga “ʻE tokoniʻi koe ʻe Sīsū Kalaisi,” ʻi he Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú. Poupouʻi e kau akó ke fakafehokotaki ʻenau ngaahi filí kiate Ia mo ʻEne tokāteliné.