2025
Ko e Hā ʻa e Ngaahi Meʻafoaki Fakalaumālié, pea ʻOku Founga Fēfē ʻEnau Ngāué?
ʻEpeleli 2025


Fakaʻilekitulōnika Pē: Ngaahi Tali mei ha ʻAposetolo

Ko e Hā ʻa e Ngaahi Meʻafoaki Fakalaumālié, pea ʻOku Founga Fēfē ʻEnau Ngāué?

Ko ha ngaahi tefitoʻi moʻoni mahuʻinga ʻeni ʻe valu ʻe ala tokoni ke mahino kiate koe ʻa e ngaahi meʻafoaki fakalaumālié.

Toʻo mei ha lea naʻe fai ʻi he seminā fakatakimuʻa ʻa e misioná ʻi he ʻaho Tuʻapulelulu, 24 ʻo Sune 2021.

Molonai

ʻOku ou fie tokanga taha ki ha ngaahi tefitoʻi moʻoni mahuʻinga ʻe valu ʻoku nau puleʻi hono ngāue ʻaki ʻo e ngaahi meʻafoaki fakalaumālié pea mo e ngaahi sīpinga te tau lava ai ʻo hoko ʻo hangē ange ko e Fakamoʻuí.

1. ʻOku Mahuʻinga ʻa e Ngaahi Meʻafoaki Fakalaumālié

Ke mahino lelei ange ʻa e fekauʻaki ʻa e ngaahi meʻafoaki fakalaumālié mo e ngaahi ʻulungaanga ʻo e Fakamoʻuí, ʻoku ʻaonga ʻaupito ʻa hono vakaiʻi ʻo e ngaahi tefitoʻi moʻoni mahuʻinga ʻoku fakamatalaʻi ʻi he fakamāvae fakaʻosi ʻa Molonaí (vakai, Molonai 10). Naʻe fakamamafaʻi ʻe Molonai ha ngaahi poini lalahi ʻe nima:

  1. ʻOku hoko mai e fakamoʻoni ʻo e Tohi ʻa Molomoná ʻi he mālohi ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní.

  2. ʻOku foaki e ngaahi meʻafoaki ʻo e Laumālié ki he kakai tui faivelengá.

  3. ʻOku ō fakataha maʻu pē ʻa e ngaahi meʻafoaki fakalaumālié mo e tuí.

  4. Ko ʻene [Molonaí] ngaahi leá ʻoku lea mei he efú.

  5. Kuo pau ke tau haʻu kia Kalaisi, hoko ʻo haohaoa ʻiate Ia, pea fakamāʻoniʻoniʻi leva ai hotau laumālié.

Kātaki ʻo fakatokangaʻi ange ko e ngaahi meʻafoaki fakalaumālié ʻoku tomuʻa fiemaʻu pea ʻoku mahuʻinga ia ki heʻetau haʻu ki he Fakamoʻuí, ke tāpuekina kitautolu ʻaki Hono ngaahi ʻulungāngá, pea hoko ʻo hangē ko Iá.

2. ʻOku Foaki Mai e Ngaahi Meʻafoaki Fakalaumālié ʻo fakafou ʻi he Laumālie Māʻoniʻoní

Ko e ngaahi meʻafoaki fakalaumālié ko ha ngaahi tāpuaki mo e ngaahi tuʻunga malava ia ʻoku foaki ʻe he ʻOtuá ki Heʻene fānaú ʻo fakafou ʻi he mālohi ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní. Ko e kakai kotoa pē ʻoku nau maʻu ʻa e meʻafoaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní ʻi he mafai totonu ʻo e lakanga fakataulaʻeikí mo e hilifakinimá, ʻoku nau feʻunga ke maʻu ʻa e ngaahi meʻafoaki fakalaumālié. ‘Oku foaki mai ʻa e ngaahi meʻafoaki peheé ke “tāpuekina mo ʻaonga kiate kinautolu ʻoku ʻofa ki he ʻOtuá mo feinga ke tauhi ʻEne ngaahi fekaú.”

3. Ko e Ngaahi Meʻafoaki Fakalaumālié ko ha Ngaahi Meʻaʻofa

ʻOku akoʻi mai ʻe he hingoa “ngaahi meʻafoaki fakalaumālié” ha lēsoni mahuʻinga. Ko e ngaahi meʻafoaki pehē kotoa pē ʻoku foaki mai ia ʻe he ʻOtuá ʻo fakatatau ki Hono finangaló mo ʻEne taimí.

ʻOku fakapapauʻi ʻe he ʻEikí ʻa e taimi te tau maʻu ai e ngaahi meʻafoaki fakalaumālie mo e ngaahi ʻulungaanga faka-Kalaisi kotoa pē. Neongo iá, ʻoku totonu ke tau fai e meʻa kotoa pē ʻi hotau mālohí ke holi pea hoko ʻo feʻunga mo e ngaahi meʻafoaki peheé. ʻOku ʻikai ke tau maʻu pe fakatupulaki e ngaahi meʻafoaki mo e ngaahi ʻulungaanga ko ʻení ʻi hotau mālohinga pē ʻotautolú.

ʻOku totonu ke tau manatuʻi maʻu pē ko e ngāue ko ia ʻo hono fakaafeʻi e kakai kotoa pē ke haʻu kia Kalaisí ko ha ngāue fakalaumālie ia. Ko ʻetau feingá ki ha liliu fakalaumālie—kae ʻikai ko e fakalakalaka fakaeʻulungāngá pē. ʻOku ʻikai feʻunga e ngaahi lelei mahuʻinga ʻo e mapuleʻi fakatāutahá mo e fokotuʻu taumuʻá, ʻiate kinautolu pē, ke tokoniʻi kitautolu ke tau maʻu e ngaahi meʻafoaki ʻa e ʻOtuá mo e ngaahi ʻulungaanga ʻo e ʻEiki ko Sīsū Kalaisí.

ʻOku tau maʻu e ngaahi meʻafoaki fakalaumālié ʻi he taimi ʻoku falala mai ai e ʻOtuá ke tau aʻusia e tuʻunga ʻoku fiemaʻu ke tau aʻusiá, fai e meʻa ʻoku fiemaʻu ke tau faí, pea tataki kitautolu ʻe he Laumālié ki he feituʻu totonú ʻi he taimi totonu koeʻuhí kapau ʻoku foaki mai ha meʻafoaki pe ngaahi meʻafoaki, ʻoku nau ngāue ʻiate kitautolu ke faitāpuekina e niʻihi kehé.

4. ʻOku Totonu ke Tau Mavahe mei he Tokanga Pē Kiate Kitautoú

Ko e moʻoni, ʻoku ʻaonga kiate kitautolu fakafoʻituitui ʻa hono foaki mai ʻo e ngaahi meʻafoaki fakalaumālié mo e ngaahi ʻulungaanga faka-Kalaisí. Ka neongo iá, ʻoku totonu ke fakatefito ʻetau ngaahi fakaʻamú ʻi he tauhi ki he ʻOtuá mo ʻEne fānaú kae ʻikai ko ʻetau tupulakí mo ʻetau fakalakalaká.

ʻI heʻetau fekumi ʻi he founga ʻoku tāú mo ʻetau monūʻia ke maʻu ʻa e ngaahi meʻafoaki fakalaumālié mo e ngaahi ʻulungaanga faka-Kalaisí, ʻoku fiemaʻu ai ke tau “mavahe mei he tokanga pē kiate kitautolú” pea sio fakalaka atu ʻi heʻetau ngaahi holí, hohaʻá, mo e ngaahi fiemaʻu fakatāutahá.

ʻOku fekauʻi kitautolu ke tau sio pē ki he Fakamoʻuí ʻi he fakakaukau kotoa pē—pea ʻoua ʻe tālaʻa mo manavahē. Ko ia ai, ʻoku totonu ke fakatefito ʻetau ngāué ʻiate Ia kae ʻikai ʻiate kitautolu. ʻOku totonu ke tau houngaʻia ʻi Heʻene ngaahi meʻaʻofa mahuʻingá ʻo laka ange ia ʻi heʻetau fakafalala ki hotau ivi malava fakafoʻituituí. ʻOku totonu ke tau fakahaaʻi ʻi he loto-fakatōkilalo ʻa ʻEne ngaahi ʻaloʻofa ongongofuá mo e ngaahi tāpuakí, ʻo lahi ange ʻi heʻetau fakafalala ki hotau ngaahi talēniti fakafoʻituituí. ʻOku totonu ke tau feinga mālohi ke fakaʻehiʻehi mei he fakakuihi ʻoku haʻu mei he “tokanga ki he ngaahi meʻa naʻe ʻikai mahuʻingá,” ʻa ia ko e ʻEiki ko Sīsū Kalaisí. ʻOku totonu ke tau manatuʻi maʻu pē, “ʻE Tamai, ke fai pē ho finangaló, pea ke ʻoʻou ʻa e lāngilangí ʻo taʻengata.”

5. ʻOku Totonu Ke Tau Maʻu ʻa e Loto-Moʻoni

ʻI he fakaʻosi ʻe Nīfai ʻene akonakí mo ʻene fakamoʻoni fekauʻaki mo e tokāteline ʻo Kalaisí, naʻá ne fakamamafaʻi e ngaahi tefitoʻi moʻoni mahuʻinga ki hono maʻu ʻo e ngaahi tāpuaki mo e ngaahi meʻafoaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní:

“Ko ia, ʻe hoku kāinga ʻofeina, ʻoku ou ʻilo kapau te mou muimui ki he ʻAló, ʻi he loto-fakamātoato moʻoni, ʻo ʻikai fai ʻi he mālualoi pe ha fakakākā ʻi he ʻao ʻo e ʻOtuá, kā ʻi he loto-moʻoni, pea fakatomala mei hoʻomou ngaahi angahalá, ʻo fakapapau ki he Tamaí ʻoku mou loto-fiemālie ke toʻo kiate kimoutolu ʻa e huafa ʻo Kalaisí, ʻi he papitaiso— … vakai, te mou toki maʻu ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní.”

ʻI he veesi ko ʻení, ʻoku fokotuʻu mai ʻe he loto-fakamātoato moʻoní kiate au ha tokanga makehe ki he Huhuʻí mo ha loto-fiemālie ke “ʻoatu [hotau] laumālié kotoa,” ʻo aʻu ki hotau “lotó, iví, ʻatamaí, mo e mālohí” kotoa ʻi he fakaʻau ke mālohi ange hotau tuʻunga fakaākongá pea tau vilitaki atu ki muʻa ʻi he hala ʻo e fuakavá.

ʻOku ʻuhinga ʻa e loto-moʻoní ki he angatonú mo e fakamātoató ʻi heʻetau ngaahi taumuʻá, loto-holí, mo e ngāué.

6. Kuo Pau Ke Tau Fakatou Kamataʻi pea Hokohoko Atu

Naʻe ako ʻe ʻŌliva Kautele, ʻa ia naʻá ne hoko ko e tangata tohi tefito ʻa e Palōfita ko Siosefa Sāmitá lolotonga hono liliu ʻo e Tohi ʻa Molomoná, ha lēsoni fisifisimuʻa fekauʻaki mo e mahuʻinga ʻo e fakatou kamataʻi pea hokohoko atú. Naʻe loto-holi ʻa ʻŌliva ke ne maʻu ʻa e meʻafoaki ʻo e liliu leá.

ʻŌliva Kautele

Ko hono moʻoní, naʻe fakatoloi ʻe ʻŌliva ʻa hono fakaʻaongaʻi ʻo e meʻafoaki fakalaumālie kuó ne maʻú. Ko ia, naʻe naʻinaʻi kia ʻŌliva fekauʻaki mo hono fatongia ʻi he ngāue ʻo e liliu leá.

“Ko e meʻa ʻi he ʻikai te ke fai atu ʻo hangē ko hoʻo kamatá, ʻi he taimi naʻe kamata ai hoʻo liliu leá, ko ia kuó u toʻo ai ʻa e faingamālié ni meiate koe.”

Ko hono fakaʻaongaʻi angatonu ʻo e tauʻatāina ke fili ki he totonú ke tali e ngaahi fatongia fakalaumālié mo e ngaahi tāpuaki kuo talaʻofa maí, ʻe fiemaʻu ia ke tau takitaha kamataʻi pea hokohoko atu. ʻOku fiemaʻu ʻa hono kamataʻí ka ʻoku ʻikai feʻunga ia. ʻOku fiemaʻu foki ʻi he kamatá ke tau hokohoko atu ʻi hono ngāueʻi ʻo e tokāteliné mo vilitaki faivelenga atu ki muʻa.

Ko hono maʻu ʻo e ngaahi meʻafoaki fakalaumālié mo e ngaahi ʻulungaanga faka-Kalaisí, ʻoku fiemaʻu ia ke fakatou kamataʻi pea hoko atu.

7. ʻE Lava ke Foaki Mai Kiate Kitautolu e Ngaahi ʻUlungaanga ʻo Sīsū Kalaisí

ʻOku malava ʻe hotau fanauʻi foʻou fakalaumālié mo e fakalakalaka ʻi he hala ʻo e fuakavá ʻo fakamāʻoniʻoniʻi kitautolu ke tau hoko ko ha kakai foʻou ʻia Kalaisi. Ko hono aofangatukú, ko kitautolu ʻoku nofo taha ai e ngāue ʻa e ʻOtuá.

ʻI he moʻui fakamatelié ʻe lava ke tāpuekina kitautolu mo tau maʻu e ngaahi ʻulungaanga mahuʻinga ʻo e tōʻonga faka-Kalaisí. ʻIo, ʻoku malava ʻe kitautolu kakai matelié ʻo feinga ʻi he māʻoniʻoni ke maʻu ʻa e ngaahi meʻafoaki fakalaumālie mo e ngaahi ʻulungaanga te tau lava ai ʻo ala atu ʻo ʻofa, tokoniʻi, mo tāpuekina e niʻihi kehé.

8. Ko e Moʻui Taau Fakatāutahá ʻa e Meʻa ʻOku Mahuʻinga Tahá

Ko e moʻui taau fakatāutahá ʻa e meʻa pau mo mahuʻinga taha ʻokú ne ʻai ke tau lava ai ʻo maʻu maʻu pē ʻa e takaua ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní mo maʻu ʻa e ngaahi meʻafoaki fakalaumālié mo e ngaahi ʻulungaanga faka-Kalaisi kotoa pē.

Kātaki ʻo fakatokangaʻi ange naʻá ku fakaʻaongaʻi ʻa e foʻi lea moʻui tāú kae ʻikai ko e haohaoá. ʻI he moʻui fakamatelié, ʻoku tau taʻe-haohaoa he taimí ni pea maʻu ai pē. ʻOku ʻikai pē malava ke maʻu ʻa e haohaoa māʻoniʻoní ʻi he moʻui fakamatelié. Ka te tau lava pea ʻoku totonu ke tau moʻui taau, fakalakalaka, fakatomala, pea hoko ʻo taau ange.

ʻOku ou fakamoʻoni fiefia ko Sīsū Kalaisí ko e ʻAlo moʻui ia ʻo e ʻOtua moʻuí. Ko Ia ʻokú Ne foaki ʻa e ngaahi meʻaʻofa lelei kotoa pē. Pea ʻoku ou ʻiloʻi kuó Ne toe tuʻu pea ʻokú Ne moʻui.