“23–29 Nōvema. ‘Kumi [ki he ʻEikí], pea Te Mou Moʻui’: ʻĀmosi; ʻOpataia; Siona,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: Fuakava Motuʻá 2026 (2026)
“23–29 Nōvema. ‘Kumi [ki he ʻEikí], pea Te Mou Moʻui,’” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au: Fuakava Motuʻá 2026
Ko Siona he Matātahi ʻo Ninivé, tā fakatātā ʻa Daniel Lewis
23–29 Nōvema: “Kumi [ki he ʻEikí], pea Te Mou Moʻui”
ʻĀmosi; ʻOpataia; Siona
Naʻe heka ʻa Siona ʻi ha vaka ne tukufolau ki Tāsisi. ‘Oku ʻikai ha fehalaaki ʻi he folau ki Tāsisí, kae tukukehe ʻene mamaʻo mei Ninivé, ʻa ia naʻe totonu ke ʻalu ki ai ʻa Siona ke fakaaʻu ki ai e pōpoaki ʻa e ʻOtuá. ʻI he taimi ne fepaki ai e vaká mo ha fuʻu matangi lahí, naʻe ʻiloʻi ʻe Siona naʻe hoko ia koeʻuhí ko ʻene talangataʻá. ʻI he kole taʻeʻunua ʻa Sioná, naʻe lī ia ʻe hono kaungā folau tahí ki he tahi lolotó ke taʻofi e matangí. Ne hangē ko e ngataʻanga ia ʻa Siona mo ʻene ngāué. Ka naʻe teʻeki ai ke liʻaki ʻe he ʻEikí ʻa Siona—ʻo hangē pē ko e teʻeki ai ke Ne liʻaki e kakai ʻo Ninivé, mo e fale ʻo ʻIsilelí, pe ko ha faʻahinga taha ʻo kitautolu.
Ko ia ʻokú Ne toutou fekauʻi mai ha kau palōfita—hangē ko Siona, ʻĀmosi, ʻOpataia, mo hotau kau palōfita he ʻaho ní—mo e pōpoaki kapau te tau fakatomala, he ʻikai kapusi kitautolu ʻo taʻengata. ʻI he kotoa ʻo e ngaahi meʻa lilo ʻoku “fakahā” ʻe he ʻOtuá (vakai, ʻĀmosi 3:7), ʻoku kau ʻeni ʻi he ngaahi meʻa mahuʻinga tahá: koeʻuhí ko Sīsū Kalaisi, ʻoku ʻikai tōmui ke fai ha liliu. ʻOkú Ne kei finangalo pē ke tokoniʻi kitautolu ke tau moʻui ʻo fakatatau mo e ngaahi fuakava naʻa tau fai mo Iá, pea ʻokú Ne hōifua ke ʻomi ha toe faingamālie maʻatautolu.
Ki ha fakamatala lahi ange ki he ʻū tohí ni, vakai, “ʻĀmosi,” “ʻOpataia,” mo “Siona” ʻi he Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá.
Ngaahi Fakakaukau ki he Ako ʻi ʻApí mo e Lotú
ʻOku fakahā ʻe he ʻEikí ʻa e moʻoní ʻo fakafou ʻi Heʻene kau palōfitá.
ʻI he ʻĀmosi 3:3–6, naʻe ʻomi ai ʻe he palōfita ko ʻĀmosí ha ngaahi sīpinga ʻo e ngaahi aofangatuku te tau lava ʻo maʻu mei he ngaahi fakaʻilonga ʻoku tau fanongo pe mamata ki aí: ʻi he taimi ʻoku ngungulu ai ha laioné, ʻoku pau naʻá ne maʻu haʻane kai; kapau ʻoku fihia ha foʻi manupuna ʻi ha tauhele, ʻoku pau pē naʻe ʻi ai ha mounu ai. ʻI he veesi 7–8, naʻe fakaʻaongaʻi ʻe ʻĀmosi e fakakaukaú ni ki he kau palōfitá. Ko e hā ha aofangatuku te tau lava ʻo maʻu ʻi he taimi ʻoku kikite ai ha palōfita? Ko e hā mo ha toe meʻa ʻokú ke ako fekauʻaki mo e kau palōfitá mei he ʻĀmosi 7:10–15?
Ko e hā ha meʻa kuo fakahā atu ʻe he ʻEikí kiate koe ʻo fakafou mai ʻi Heʻene kau palōfitá?
Naʻe pehē ʻe ʻEletā ʻUlise Soalesi “ko hono maʻu ko ia [ha] kau palōfitá ko ha fakaʻilonga ia ʻo e ʻofa ʻa e ʻOtuá” (“ʻOku Lea ʻa e Kau Palōfitá ʻi he Mālohi ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní,” Liahona, Mē 2018, 99). Fakakaukau pe te ke fakakakato fēfē ʻa e sētesi ko ʻení: “ʻOku ou ʻilo ʻoku ʻofa ʻa e ʻOtuá ʻiate au, koeʻuhí he ʻokú Ne fekauʻi mai ha kau palōfita ʻa ia … ” Ko ha ngaahi potufolofola ʻeni ʻe lava ʻo tokoni: Teutalōnome 18:18; ʻIsikeli 3:16–17; ʻEfesō 4:11–14; 1 Nīfai 22:2; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 21:4–6; 84:36–38; 107:91–92.
Ko e hā ha meʻa te ke talaange ki ha taha ʻokú ne ongoʻi ʻe ia ʻoku ʻikai ke fiemaʻu ʻa e kau palōfitá ia he ʻahó ni?
Vakai foki ki he Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “Kau Palōfitá,” Gospel Library.
“Kumi [ki he ʻEikí], pea te mou moʻui.”
Fakatatau ki he ʻĀmosi 4:6–13, ko e hā e meʻa naʻe ʻamanaki ʻa e ʻEikí ʻe hoko hili hono aʻusia ʻe he kakai ʻIsilelí ʻa e ngaahi faingataʻá? (vakai foki, Hilamani 12:3). Neongo naʻe ʻikai ko e ʻOtuá naʻá Ne tuku mai hoʻo ngaahi faingataʻá, ka kuo ʻoatu fēfē ʻe he ngaahi faingataʻa ko iá ha ngaahi faingamālie ke ke tafoki ai kiate Iá?
ʻI hoʻo lau ʻa e ʻĀmosi 5:4, 14–15, fakalaulauloto ki he angaʻofa ʻa e ʻEikí kiate koé. Kuo ʻomi fēfē ʻe he fekumi kiate Iá ʻa e moʻuí kiate koé?
‘E lava ʻe he folofola ʻa e ʻEikí ʻo fakafiemālieʻi ʻa e fiekaia mo e fieinua fakalaumālié.
ʻI hoʻo lau ʻa e ʻĀmosi 8:11–12, fakakaukau ki he ʻuhinga ʻoku hoko ai e hongé ko ha fakafehoanaki lelei ki he moʻui taʻe kau ai e folofola ʻa e ʻOtuá (vakai foki, Sione 6:26–35; 2 Nīfai 9:50–51; 32:3; ʻĪnosi 1:4–8). Te ke ʻilo fēfē ʻa e taimi ʻokú ke fiekaia fakalaumālie aí?
ʻE lava foki ke fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi veesi ko ʻení ki he Hē Fakaʻaufuli mei he Moʻoní (vakai, Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “Hē Mei he Moʻoní,” Gospel Library). Kuo uesia fēfē ʻe he “honge” fakalaumālie ko iá e fānau ʻa e ʻOtuá? Kuo fakafiemālieʻi fēfē hoʻo fiekaia fakalaumālié ʻi hono Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí?
Vakai foki, “The Great Apostasy” (vitiō), Gospel Library.
Ko e Hē Fakaʻaufuli Mei he Moʻoní
Ko hai ‘a e “kau fakamoʻui [ʻi] he moʻunga ko Saioné”?
ʻI he lau ki he ʻOpataia 1:21, naʻe fakamatalaʻi ʻe Palesiteni Kōtoni B. Hingikelī ʻoku tau hoko ko ha kau faifakamoʻui ʻi he Moʻunga ko Saioné ʻi he taimi ʻoku tau maʻu ai ʻa e ngaahi ouau maʻá e kau pekiá ʻi he temipalé (vakai, “Closing Remarks,” Liahona, Nov 2004, 105). ʻOku faitatau fēfē ʻa hono fai e ngāue ko iá—kapau ko ha kiʻi founga siʻisiʻi pē—mo e meʻa naʻe fai ʻe he Fakamoʻuí maʻatautolú? Kuo tokoni fēfē hoʻo fai e ngāue ko ʻení ke ke ongoʻi ofi ange ai ki he Fakamoʻuí?
Vakai foki, “Holy Temples on Mount Zion,” Hymns, no. 289.
ʻOku ʻaloʻofa e ʻEikí kiate kinautolu kotoa ʻoku tafoki kiate Iá.
Naʻe hoko ʻa Ninive ko ha fili ʻo ʻIsileli naʻe ʻiloa ki heʻenau fakamamahí mo e angakoví. Naʻe ʻikai ke teitei tui ʻa Siona ia kuo nau mateuteu ke fakatomala. Mahalo ʻe tokoni ke fakafehoanaki e tōʻonga fakakaukau ʻa Sioná (vakai, Siona 1; 3–4) ki he ngaahi ongo ne maʻu ʻe ʻAlamā mo e ngaahi foha ʻo Mōsaiá (vakai, Mōsaia 28:1–5; ʻAlamā 17:23–25). Ko e hā e meʻa ʻokú ke ako mei he Siona 3 ʻokú ne ueʻi koe ke ke vahevahe ʻa e ongoongoleleí ʻo aʻu ki he kakai ʻoku hangē ʻoku ʻikai ke nau mateuteu ke liliú?
‘I hoʻo lau e tohi ʻa Sioná, kumi ha ngaahi sīpinga ʻo e ʻaloʻofa ʻa e ʻEikí. Ko e hā e ʻuhinga ʻokú ke ongoʻi ai naʻe “mamahi” mo “lahi ʻaupito [e] ʻita” (Siona 4:1) ʻa Sioná ʻi he taimi naʻe ʻaloʻofa ai e ʻEikí ki he kakai ʻo Ninivé? ʻOkú ke pehē ko e hā e meʻa naʻe feinga ʻa e ʻEikí ke akoʻi kiate ia ʻi he vahe 4? Fakalaulauloto ki he founga kuó ke aʻusia ai ʻEne ʻaloʻofá ʻi hoʻo moʻuí. Ko e hā e meʻa ʻokú ke ako meia Siona ʻe lava ʻo tokoni atu ke ke toe manavaʻofa angé?
Ngaahi Fakakaukau ki hono Akoʻi ʻo e Fānaú
Koeʻuhí ko e Sāpate nima ʻeni ʻo e māhiná, ʻoku poupouʻi atu ai ʻa e kau faiako Palaimelí ke nau fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi ʻekitivitī ako ʻi he “Fakamatala Fakalahi E: Ko Hono Teuteuʻi ʻo e Fānaú ki ha Moʻui Kakato ʻi he Hala ʻo e Fuakava ʻa e ʻOtuá.”
Ko e kau palōfitá ko ha kau talafekau ia ʻa Sīsū Kalaisi.
-
Ke tokoni ke mahino ki hoʻo fānaú ʻa e ʻĀmosi 3:7, te ke lava ʻo fanafana ha pōpoaki faingofua ki ha taha ʻo kinautolu pea kole ange ke ne vahevahe ʻa e pōpoakí mo e toenga e fānaú. ʻOku tatau fēfē ʻa e talafekau ʻi he ʻekitivitī ko ʻení mo ha palōfitá? Ko e hā e ʻuhinga ʻoku ʻomi ai ʻe he ʻEikí ha kau palōfita kiate kitautolú?
-
Ke ako lahi ange ʻo fekauʻaki mo e meʻa ʻoku fai ʻe he kau palōfitá, te ke lava mo hoʻo fānaú ʻo toe vakaiʻi e ngaahi pōpoaki fakamuimuitaha mei he Palesiteni lolotonga ʻo e Siasí. Te mou lava foki ʻo hivaʻi ha foʻi hiva hangē ko e “Muimui He Palōfitá” (Tohi Hiva ʻa e Fānaú, 58). Fevahevaheʻaki ʻa e ʻuhinga ʻokú ke fili ai ke muimui ki he palōfita ʻa e ʻOtuá.
Tokoniʻi e fānaú ke nau ako maʻuloto e folofolá. Naʻe pehē ʻe ʻEletā Lisiate G. Sikoti: “Ko hono ako maʻuloto ʻo ha potufolofolá ko hano kamata ia ʻo ha feohi fakakaungāmeʻa foʻou. ʻOku hangē ia hano toki ʻiloʻi ha taha foʻou ʻe lava ke tokoni ʻi he taimi ʻo e faingataʻá, ʻokú ne ueʻi mo fakafiemālieʻi kita, pea hoko ko ha maʻuʻanga poupou ki ha liliu ʻoku fiemaʻu” (“Ko e Mālohi ʻo e Folofolá,” Liahona, Nōvema 2011, 6). Ke tokoni ki hoʻo fānaú ke nau maʻuloto kotoa pe ko ha konga ʻo e ʻĀmosi 3:7, te ke lava ʻo hiki ia pea toutou lau fakataha ia. Te ke lava leva ʻo tamateʻi pe fakapuliki ha ngaahi foʻi lea kae ʻoua kuo lava ʻe hoʻo fānaú ʻo lau maʻuloto kakato ʻa e vēsí.
Naʻe fakangata ʻe hono Fakafoki Mai ʻo e ongoongoleleí ʻa e honge ʻo e hē mei he moʻoní.
-
Fakaafeʻi hoʻo fānaú ke nau fakangalingali pē ʻoku nau fiekaia ʻi hoʻo lau ʻa e ʻĀmosi 8:11–12. ʻOku ongo fēfē nai ʻa e taimi ʻoku tau fiekaia ai ki he folofola ʻa e ʻOtuá? Mahalo ʻe lava ke fakangalingali hoʻo fānaú ʻoku nau maʻu ha meʻatokoni ʻi hoʻomou fevahevaheʻaki ha niʻihi ʻo e ngaahi potufolofola ʻoku mou saiʻia taha aí.
-
Te ke lava ʻo fakaʻaongaʻi e Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá, “Hē Mei he Moʻoní” (Gospel Library), pe “Hili e Fuakava Foʻoú” (ʻi he Ngaahi Talanoa ʻo e Fuakava Foʻoú, 167–70) ke tokoni ke mahino ki hoʻo fānaú ʻa e “honge” naʻe hoko ʻi he Hē Fakaʻaufuli Mei he Moʻoní mo e founga naʻe ngata aí ʻi hono Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí. Fevahevaheʻaki ʻa e ngaahi ʻuhinga ʻokú ke houngaʻia ai ʻi hono fakafoki mai ʻe he ʻEikí ʻEne ongoongoleleí ʻi hotau kuongá.
2:52After the New Testament
ʻE tokoniʻi au ʻe he ʻEikí ke u talangofua kiate Ia, neongo e taimi ʻo e faingataʻá.
-
Ke tokoni ke ako ʻe hoʻo fānaú ʻa e talanoa ʻo Sioná, te ke lava ʻo toe vakaiʻi ʻa e “Siona ko e Palōfitá” ʻi he Ngaahi Talanoa ʻo e Fuakava Motuʻá; vakai foki ki he peesi ʻekitivitī ʻo e uike ní. Te ke lava leva ʻo ʻeke ange:
-
Ko e hā e meʻa naʻe hokó ʻi he taimi naʻe ʻikai talangofua ai ʻa Siona ki he ʻEikí? (vakai, Siona 1:4–17).
-
Ko e hā e meʻa naʻe fai ʻe Siona ke fakatomala aí? (vakai, Siona 1:10–12; 2:1–4, 9; 3:1–4).
-
Ko e hā e meʻa naʻe hokó ʻi he taimi naʻe talangofua ai ʻa Sioná? (vakai, Siona 3:5).
2:30Jonah the Prophet
-
-
Mahalo ʻe fiefia hoʻo fānaú ʻi hano toe talanoaʻi e talanoa ʻo Sioná pe fakatātaaʻi iá. Fevahevaheʻaki ha ngaahi aʻusia ʻo e taimi naʻe finangalo ai ʻa e ʻEikí ke ke fai ha meʻa naʻe faingataʻa kiate koe. Naʻá Ne tokoniʻi fēfē koe ke ke talangofua kiate Iá?
ʻOku ʻaloʻofa e ʻEikí kiate kinautolu kotoa pē ʻoku tafoki kiate Iá.
-
Mahalo ʻe lava ke fakangalingali hoʻo fānaú ʻoku nau ʻinitaviu ʻa Siona fekauʻaki mo ʻene aʻusiá. Ko e hā ha ngaahi fehuʻi te nau fai ange kiate ia? Poupouʻi ke nau ʻeke ha ngaahi fehuʻi ke ʻiloʻi ʻa e meʻa naʻe ako ʻe Siona fekauʻaki mo e ʻEikí. Hangē ko ʻení, ko e hā ha meʻa ʻe ala lea ʻaki ʻe Siona fekauʻaki mo e ʻaloʻofa ʻa e ʻEikí? (vakai, hangē ko ʻení, Siona 2:7–10; 3:10; 4:2).
Ko Kalaisi mo e Tangata Mahaki Teté, tā fakatātā ʻa J. Kirk Richards
-
Tokoniʻi hoʻo fānaú ke nau fakakaukau ki ha ngaahi sīpinga ʻo ha taimi ne fakahaaʻi ai ʻe he Fakamoʻuí ʻa e ʻaloʻofá ki ha niʻihi kehe, hangē ko e Maʻake 2:3–12; Luke 23:33–34 mo e Sione 8:1–11. Te ke lava mo hoʻo fānaú ʻo fekumi ki ha ʻū fakatātā ʻo e ngaahi sīpinga ko ʻení. Ko e hā ha ngaahi faingamālie ʻoku tau maʻu ke tau angaʻofa ai ki he niʻihi kehé?
Ki ha fakamatala lahi ange, vakai ki he makasini Ko e Kaumeʻá ʻo e māhina ní.