Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au
30 Nōvema–6 Tīsema. “ʻOkú Ne Fiefia ʻi he ʻAloʻofá”: Maika; Nēhumi; Hapakuki; Sēfanaia


“30 Nōvema–6 Tīsema. ‘ʻOkú Ne Fiefia ʻi he ʻAloʻofá’: Maika; Nēhumi; Hapakuki; Sēfanaia,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: Fuakava Motuʻá 2026 (2026)

“30 Nōvema–6 Tīsema. ʻʻOkú Ne Fiefia ʻi he ʻAloʻofá,’” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au: Fuakava Motuʻá 2026

ko ha tangata ʻoku mafao mai hono ongo nimá, ʻo sio ki ha langi fetuʻuʻia

Naʻe ʻi he Kamataʻangá ʻa e Folofolá, tā fakatātā ʻa Eva Timothy

30 Nōvema–6 Tīsema: “ʻOkú Ne Fiefia ʻi he ʻAloʻofá”

Maika; Nēhumi; Hapakuki; Sēfanaia

‘Oku faʻa ʻuhinga hono lau ʻa e Fuakava Motuʻá ko hono lau e ngaahi kikite fekauʻaki mo e fakaʻauhá. Naʻe uiuiʻi maʻu pē ʻe he ʻEikí ʻa e kau palōfitá ke fakatokanga ki he kau faiangahalá fekauʻaki mo ʻEne fakamāú. Ko ha ngaahi sīpinga lelei ʻa e ngaahi malanga ʻa Nēhumi, Hapakuki, mo Sēfanaiá. ʻI he fakaikiiki fakamanavahē, naʻe tomuʻa kikiteʻi ʻe he kau palōfitá ni ʻa e tō ʻo ha ngaahi kolo, ʻa ia naʻe ngali fefeka mo mālohi ʻi he taimi ko iá: ko Ninive, Pāpilone, mo Selusalema. Ka ko e taʻu ia ʻe lauiafe kuo hilí. Ko e hā ʻoku mahuʻinga ai ke lau e ngaahi kikite ko ʻení he ʻaho ní?

Neongo naʻe fakaʻauha e ngaahi kolo hīkisia mo faiangahala ko iá, ka ʻoku kei hoko pē ʻa e hīkisiá ia mo e faiangahalá. Te tau lava foki ʻo ʻiloʻi hano ngaahi fakaʻilonga ʻi hotau lotó. ʻOku fakahā ʻe he kau palōfita ʻo e Fuakava Motuʻá ʻa e founga te tau lava ai ʻo tafoki mei he ngaahi kovi ko ʻení. Mahalo ko e ‘uhinga ia ʻe taha ʻoku tau kei lau ai ʻenau ngaahi leá ʻi he ʻaho ní. Naʻe ʻikai ko ha kau palōfita pē kinautolu ʻo e fakamalaʻia—ka ko ha kau palōfita kinautolu ʻo e fakahaofí. ʻOku kiʻi fakafiemālieʻi ʻa e ngaahi fakamatala ʻo e fakaʻauhá ʻaki e ngaahi fakaafe ke haʻu kia Kalaisi pea maʻu ʻEne fakamolemolé. Hangē ko e akonaki ʻa Maiká, ʻoku ʻikai hōifua ʻa e ʻEikí ʻi hono fakahalaiaʻi kitautolú, ka “ʻokú ne fiefia ʻi he ʻaloʻofá” (Maika 7:18). Ko e founga ʻeni ʻa e ʻEikí ʻi he kuongamuʻá, pea ko ʻEne foungá ia ʻi he ʻaho ní. “ʻOku taʻengata ʻa hono ngaahi ʻaluʻangá” (Hapakuki 3:6).

Ke maʻu ha vakai fakalūkufua ki he ngaahi tohí ni, vakai, “Maika,” “Nēhumi,” “Hapakuki,” mo e “Sēfanaia” ʻi he Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá.

fakaʻilonga akó

Ngaahi Fakakaukau ki he Ako ʻi ʻApí mo e Lotú

Maika 6:1–8

“Ko e hā ʻoku ʻamanaki ʻe [he ʻEikí] ʻiate koé?”

ʻOku fakaafeʻi kitautolu ʻe Maika ke fakakaukau pe ʻe fēfē nai ke “ʻunuʻunu atu … ki [he ʻEikí], mo fakatōmapeʻe … ʻi he ʻao ʻo e ʻOtua Māʻolungá” (Maika 6:6). Ko e hā ʻoku fokotuʻu atu ʻe he veesi 6–8 fekauʻaki mo e meʻa ʻoku mahuʻinga ki he ʻEikí ʻi Heʻene vakavakaiʻi hoʻo moʻuí?

Vakai foki, Dale G. Renlund, “Faitotonu, Angaʻofa, pea ʻAʻeva ʻi he Loto Fakatōkilalo mo e ʻOtuá,” Liahona, Nōvema 2020, 109–12.

ngaahi holisi maka ʻo ha kolotau

“ʻOku lelei ʻa [e ʻEikí], ko e hūfanga mālohi ia ʻi he ʻaho ʻo e mamahí” (Nēhumi 1:7).

Nēhumi 1

ʻOku fakatou māfimafi mo ʻaloʻofa ʻa e ʻEikí.

Ko e misiona ʻa Nēhumí ke kikiteʻi e fakaʻauha ʻo Ninivé—ko e kolomuʻa ʻo e puleʻanga fetāʻaki ʻo ʻAsīliá, ʻa ia naʻe fakamoveteveteʻi ai ʻa ʻIsileli mo fakalaveaʻi ʻa Siutá. Naʻe kamata ʻa Nēhumi ʻaki hono fakamatalaʻi e houhau mo e mālohi taʻemafakatataua ʻo e ʻOtuá, ka naʻá ne lea foki kau ki he ʻaloʻofa mo e lelei ʻa e ʻOtuá. Kumi ha ngaahi veesi ʻi he vahe 1 ʻoku tokoni ke mahino kiate koe ʻa e ngaahi ʻulungaanga takitaha ko ʻení—mo ha ngaahi ʻulungaanga kehe ʻo e ʻOtuá ʻokú ke fakatokangaʻi. Ko e hā e ʻuhinga ʻokú ke pehē ai ʻoku mahuʻinga ke ʻiloʻi e ngaahi meʻá ni fekauʻaki mo e ʻEikí?

Hapakuki

fakaʻilonga seminelí
Te u lava ʻo falala ki he finangalo ʻo e ʻEikí mo ʻEne taimí.

Naʻa mo e kau palōfitá ʻoku faʻa ʻi ai hanau ngaahi fehuʻi he taimi ʻe niʻihi ʻo fekauʻaki mo e ngaahi founga ʻa e ʻEikí. Naʻe moʻui ʻa Hapakuki ʻi ha taimi naʻe mafola lahi ai e faiangahalá ʻi Siutá, pea naʻá ne kamata ʻene lekōtí ʻaki ha ngaahi fehuʻi ki he ʻEikí (vakai, Hapakuki 1:1–4). Te ke fakamatalaʻi fakanounou fēfē ʻa e ngaahi meʻa ne hohaʻa ki ai ʻa Hapakukí? Ko e hā ha ngaahi fehuʻi ʻoku faitatau mo ia ʻoku ʻeke ʻe he kakaí he ʻahó ni fekauʻaki mo e ʻOtuá? Kuó ke aʻusia nai ha ngaahi ongo tatau? Te ke lava foki ʻo fakafehoanaki ʻene ngaahi fehuʻí mo e ngaahi fehuʻi kehe ʻi he folofolá, hangē ko ia ʻoku maʻu ʻi he Maʻake 4:37–38 mo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 121:1–6.

Naʻe tali ʻe he ʻEikí ʻa e ngaahi fehuʻi ʻa Hapakukí ʻo pehē te Ne fekauʻi mai ʻa e kakai Kalitiá (ʻa e kakai Pāpiloné) ke tauteaʻi ʻa Siuta (vakai, Hapakuki 1:5–11). Ka naʻe kei hohaʻa pē ʻa Hapakuki, he naʻe hangē naʻe taʻetotonu ia ke longo pē ʻa e ʻEikí kae “fakaʻauha ʻe he angahalá [Pāpilone] ʻa ia ʻoku māʻoniʻoni haké [Siuta]” (vakai, veesi 12–17). Ko e hā e meʻa ʻokú ke maʻu ʻi he Hapakuki 2:1–4 ʻokú ne ueʻi koe ke ke falala ki he ʻEikí ʻi he taimi ʻoku ʻikai ke tali atu ai hoʻo ngaahi fehuʻí? (vakai foki, Maʻake 4:39–40; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 121:7–8; “God Will Lift Us Up” [vitiō], Gospel Library).

4:57

ʻE Hiki Hake Kitautolu ʻe he ʻOtuá

Ko e vahe 3 ko e lotu ia ʻa Hapakuki ʻo e fakafetaʻí mo e tuí. ʻOku kehe fēfē ʻa e ongo ʻo e leʻo ʻo Hapakukí ʻi he vahe 3 mei he vahe 1? Ko ha fakakaukau ʻeni ke tokoni atu ke ke fakalaulauloto ki he veesi 17–19: Hiki ha lisi ʻo e ngaahi tāpuaki fakatuʻasino mo fakalaumālie kuo foaki atu ʻe he ʻOtuá maʻaú. Fakakaukau leva naʻe mole meiate koe ʻa e ngaahi tāpuaki fakatuʻasinó. Ko e hā leva hoʻo ongo ʻo kau ki he ngaahi tāpuaki kehé? Ko e hā ʻe faingataʻa ai ke “fiefia ʻi he ʻEikí” (veesi 18) lolotonga e ngaahi faingataʻa hangē ko ia ʻoku fakamatalaʻi ʻi he veesi 17? Fakalaulauloto ki he founga te ke lava ‘o fakatupulaki ai ha tui lahi ange ki he ʻOtuá, ʻo aʻu ki he taimi ʻoku ngali taʻetotonu ai ʻa e moʻuí.

Vakai foki, Gerrit W. Gong, “Ngaahi Meʻa Kotoa Pē Ki Heʻetau Leleí,” Liahona, Mē 2024, 41–44; “Kosipeli Ko e Maama Lelei,” Ngaahi Himi, fika 47; Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “Ko Hono Kumi ha Ngaahi Tali ki Hoʻo Ngaahi Fehuʻí,” Gospel Library.

Ke ke faʻa kātaki. Taimi ʻe niʻihi ʻoku tau fiemaʻu ha ngaahi tali ki heʻetau fehuʻí he taimi pē ko iá, ka ʻoku fiemaʻu ha taimi ki he ngaahi fakakaukau fakalaumālié pea he ʻikai lava ʻo fakamālohiʻi. ʻI he folofola ʻa e ʻEikí kia Hapakukí, “Tatali ki ai, koeʻuhí ʻe hoko moʻoni ia” (Hapakuki 2:3).

Sēfanaia

“Mou kumi [ki he ʻEikí], ʻa kimoutolu kotoa pē ʻa e angamalū ʻo e fonuá.”

ʻI hoʻo lau e ngaahi kikite ko ʻení, fakatokangaʻi ange e faʻahinga tōʻonga fakakaukau mo e ʻulungaanga ʻe iku ai ki he fakaʻauhá—vakai tautautefito ki he Sēfanaia 1:4–6, 12; 2:8, 10, 15; 3:1–4. Kumi leva ʻa e ngaahi ʻulungaanga ʻo e kakai ʻo e ʻOtuá ʻe fakatolongá—vakai ki he Sēfanaia 2:1–3; 3:12–13, 18–19. Ko e hā ha pōpoaki ʻokú ke ongoʻi ko e pōpoaki ia ʻa e ʻEikí maʻau ʻi he ngaahi veesi ko ʻení?

Sefanaia 3:14–20

ʻE fiefia ʻa e ʻEikí mo Hono kakaí ʻi Saione.

Hili hono lau ʻa e Sēfanaia 3:14–20, vakai pe ko e ngaahi founga ʻe fiha te ke lava ʻo fakakakato ʻaki ʻa e sētesi ko ʻení: “Ke fiefia mo nēkeneka ʻaki ʻa e lotó kotoa” koeʻuhí … Ko e hā e ʻuhinga ʻoku mahuʻinga ai ke ke ʻilo ki he ngaahi ʻuhinga ko ʻeni ke fiefiá? Mahalo te ke fakafehoanaki e ngaahi veesi ko ʻení mo e ngaahi aʻusia ne fakamatalaʻi ʻi he 3 Nīfai 17 mo fakalaulauloto ki he ongo ʻoku maʻu ʻe Sīsū Kalaisi ki Hono kakaí—ʻo kau ai koe.

Ki ha fakamatala lahi ange, vakai ki he ongo makasini Liahona mo e Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú ʻo e māhina ní.

fakaʻilonga ʻo e konga ʻa e fānaú

Ngaahi Fakakaukau ki hono Akoʻi ʻo e Fānaú

Maika 5:2

Naʻe ʻaloʻi ʻa Sīsū Kalaisi ʻi Pētelihema.

  • Mahalo he ʻikai ke ʻiloʻi ʻe hoʻo fānaú ko e kikite ko ia ʻa Maiká naʻe tokoni ki he Kau Tangata Potó ke nau ʻilo ʻa e valevale ko Sīsuú ʻi Pētelihemá. ʻI hono fakaʻaongaʻi ʻo e Maika 5:2 mo e Mātiu 2:1–6, mahalo ʻe lava ke toe fakatātaaʻi ʻe hoʻo fānaú ʻenau aʻusiá. Hili iá te ke lava leva ʻo talanoa ki he ʻuhinga naʻe fuʻu mahuʻinga ai ke ʻilo ʻa e kau palōfitá ki hono ʻaloʻi ʻo Sīsuú ʻi ha ngaahi taʻu lahi kimuʻa pea toki ʻaloʻi Iá.

ko e sio fakamamaʻu ʻa e kau Tangata Poto ʻe toko tolú ki ha fetuʻu foʻou

Kuo ʻAloʻi e Valevale Māʻoniʻoní, tā fakatātā ʻa Dana Wood

Nēhumi 1:7

“ʻOku lelei ʻa [e ʻEikí], ko e hūfanga mālohi ia ʻi he ʻaho ʻo e mamahí.”

  • Hili hono lau ʻa e Nēhumi 1:7, ʻe lava hoʻo fānaú ʻo langa pe tā ha fakatātā faingofua ʻo ha “hūfanga mālohi” pe kolotau (ʻoku ʻi ai ha fakatātā peheni ʻi he fokotuʻutuʻu ko ʻení). Ko e hā ha ngaahi ʻuhinga ʻe ala fiemaʻu ai ʻe he kakaí ha kolotaú? Ko e hā e meʻa ʻokú ne ʻai hotau ʻahó ko ha “ʻaho ʻo e mamahí”? Ko e hā e founga ʻoku tatau ai ʻa Sīsū Kalaisi mo ha hūfanga mālohi maʻatautolú?

Hapakuki 2:3

ʻE fakahoko maʻu pē ʻe he ʻOtuá ʻEne ngaahi talaʻofá.

  • Ke fakafeʻiloaki ʻa e Hapakuki 2:3, te ke lava ʻo talanoa mo hoʻo fānaú ki he ngaahi meʻa ʻoku leleí ka ʻi he hili pē ʻetau tatalí—hangē ko e fuaʻiʻakau ʻoku fiemaʻu ke momoho pe tou ʻo ha foʻi mā ʻoku fiemaʻu ke taʻó. Ko e hā ha meʻa ʻe hoko kapau te tau feinga ke kai e fuaʻiʻakaú pe tou ʻo e maá kimuʻa ʻoku teʻeki māú? Hili iá, te mou lava leva ʻo talanoa fekauʻaki mo e palōfita ko Hapakukí, ʻa ia naʻá ne fie ʻilo ki he taimi ʻe taʻofi ai ʻe he ʻEikí ʻa e faiangahalá ʻi he māmaní. Lau e tali ʻa e ʻEikí ʻi he Hapakuki 2:3. Te ke lava ʻo tokoniʻi hoʻo fānaú ke nau fakakaukau ki ha ngaahi meʻa kuo talaʻofa mai ʻe he ʻOtuá. ʻI he sīpinga takitaha, te mou lava ʻo lea fakataha, “Tatali ki ai; koeʻuhí ʻe hoko moʻoni ia.”

Hapakuki 2:14

Te u lava ʻo tokoni ke fakafonu e māmaní ʻaki ha ʻilo kau kia Sīsū Kalaisi.

  • Ke fakatātaaʻi ʻa e Hapakuki 2:14, te ke lava mo hoʻo fānaú ʻo fakafonu ha foʻi hina ʻaki ha ʻū fakatātā pe lea ʻokú ne fakafofongaʻi ʻa e ngaahi meʻa naʻe fai pe akoʻi ʻe Sīsuú. Te tau tokoni fēfē nai ke fakafonu ʻaki e māmaní ʻa e ʻilo ki he ʻEikí?

  • Fakaʻaliʻali ki he fānaú ha mape ʻo e māmaní (vakai, Ngaahi Mape ʻo e Hisitōlia ʻo e Siasí, fika 7 “Mape ʻo e Māmaní”). Tokoni ke kumi e feituʻu ʻoku nau nofo aí mo e feituʻu ʻoku ngāue ai e kau faifekau ʻoku nau ʻiló. Te mou lava foki ʻo hivaʻi ha foʻi hiva fekauʻaki mo hono vahevahe ʻo e ongoongoleleí, hangē ko e “ʻOmi Ki Māmani ʻEne Moʻoní” (Tohi Hiva ʻa e Fānaú, 92). Ko e hā ha meʻa te tau lava ʻo tala ki he niʻihi kehé fekauʻaki mo Sīsū Kalaisí?

Sēfanaia 3:14–20

ʻOku fiefia ʻa Sīsū Kalaisi mo kinautolu ʻoku muimui kiate Iá.

  • ʻI he Sēfanaia 3:14–20, ʻe lava ke kumi ʻe hoʻo fānaú ha meʻa ʻokú ne ʻai ke nau fie “hiva, … ke fiefia mo nēkeneka ʻaki ʻa e lotó kotoa.” Mahalo te mou lava ʻo hivaʻi fakataha ha ngaahi himi pe hiva fakafiefia pea talanoa fekauʻaki mo e fiefia ʻokú ke maʻu ʻi he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí.

Ki ha fakamatala lahi ange, vakai ki he makasini Ko e Kaumeʻá ʻo e māhina ní.

Ko e malimali ʻa Sīsū ki ha fānau

Naʻá Ne Fua Hake ʻenau Fānau īkí Taki Taha, tā fakatātā ʻa Casey Childs

peesi ʻekitivitī ʻa e Palaimelí: Kumi ki he ʻEikí