Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au
9–15 Nōvema. “ʻOku ʻIkai Mo Ha ʻOtua ʻe Faʻa Fakahaofi”: Taniela 1–7


“9–15 Nōvema. “ʻOku ʻIkai Mo Ha ʻOtua ʻE Faʻa Fakahaofi”: Taniela 1–7,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: Fuakava Motuʻá 2026 (2026)

“9–15 Nōvema. ‘ʻOku ʻIkai Mo Ha ʻOtua ʻe Faʻa Fakahaofi,’” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au: Fuakava Motuʻá 2026

Ko e fakafanongo fakalelei ʻa Nepukanesa kia Tanielá

Ko e Fakaʻuhingaʻi ʻe Taniela ʻa e Misi ʻa Nepukanesá, tā fakatātā ʻa Grant Romney Clawson

9–15 Nōvema: “ʻOku ʻIkai Mo Ha ʻOtua ʻe Faʻa Fakahaofi”

Taniela 1–7

Mahalo he ʻikai fakamanamanaʻi koe ʻe ha taha ke lī koe ki ha fōnise afi pe ko ha ʻana ʻo e fanga laioné koeʻuhí ko hoʻo tui kia Sīsū Kalaisí. Ka ʻoku ʻikai ha taha ʻiate kitautolu ʻe fou ʻi he moʻuí ni taʻe kau ai ha ʻahiʻahiʻi ʻo e tuí. Te tau lava ʻo ako kotoa mei he ngaahi sīpinga ʻo e kakai hangē ko Taniela, Setaleki, Mēsake, mo ʻApitenikō, ʻa ia ne ʻave pōpula kei talavou ʻe he Puleʻanga Pāpiloné (vakai, 2 Ngaahi Tuʻi 24:10–16). Naʻa nau fehangahangai mo ha anga fakafonua ngalikehe pea mo ha ngaahi tuʻunga ʻulungaanga mahuʻinga kehekehe, ne nau fepaki mo ha ngaahi ʻahiʻahi lahi ke liʻaki e ngaahi meʻa naʻa nau tui ki aí mo e ngaahi tukufakaholo māʻoniʻoní. Ka na‘a nau tauhi pau ki heʻenau ngaahi fuakavá. Naʻa nau fakahoko fēfē nai iá? ʻI hono fakahoko e ngaahi meʻa iiki mo faingofua ko ia ʻoku kole mai ʻe he ʻOtuá ke tau fakahokó—lotú, ʻaukaí, fili ha ngaahi kaungāmeʻa leleí, falala kiate Iá, mo e hoko ko ha maama ki he niʻihi kehé. Hangē ko Siosefa ʻi ʻIsipité mo ʻĒseta ʻi Peasiá, naʻe tauhi ʻe Taniela mo hono ngaahi kaungāmeʻá ʻa ʻenau tui ki he ʻOtuá ʻi Pāpilone, pea naʻe fakahoko ʻe he ʻOtuá ha ngaahi mana ʻoku kei fakalaumālie pē ki he kakai tuí ʻo aʻu ki he ʻahó ni.

Ke maʻu ha vakai fakalūkufua ki he tohi ʻa Tanielá, vakai, “Taniela” ʻi he Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá.

fakaʻilonga akó

Ngaahi Fakakaukau ki he Ako ʻi ʻApí mo e Lotú

Taniela 1; 36

fakaʻilonga seminelí
Te u lava ʻo falala ki he ʻEikí ʻi he taimi ʻoku ʻahiʻahiʻi ai ʻeku tuí.

‘I he founga tatau, ʻoku tau nofo kotoa pē ʻi Pāpilone. ʻOku tau faʻa fehangahangai mo ha ngaahi ʻahiʻahi ke ne holoki ʻetau ngaahi tuʻunga moʻuí pea tafoki mei he tui kia Kalaisí. ʻI hoʻo lau ʻa e Taniela 1, 3, and 6, fakatokangaʻi e ngaahi founga naʻe teke fakamālohi ai ʻa Taniela, Setaleki, Mēsake, mo ʻApitenikō ke fai e ngaahi meʻa naʻa nau ʻiloʻi ʻoku halá. Naʻe fēfē ʻa e anga ʻenau fakafeangai ki he ngaahi tūkunga ko ʻení? (vakai, Taniela 1:10–13; 3:15–18; 6:10). Ko e hā e ngaahi ola ʻo ʻenau tuí? Ko e hā e meʻa ʻokú ke ako mei he ngaahi aʻusia ko ʻení ʻe lava ʻo tokoni atu ke ke falala ki he ʻEikí ʻi hoʻo fehangahangai mo e fakafepakí? Toe fakakaukau foki ki he ngaahi fehuʻi ko ʻení:

  • Ko e fē ha taimi kuó ke ongoʻi ai kuo fakamālohiʻi koe ke ke fai ha meʻa ʻokú ke ʻiloʻi ʻoku hala? Kuo tāpuekina fēfē koe ʻe he ʻEikí ʻi hoʻo tauhi ʻEne ngaahi fekaú?

  • Fēfē kapau he ʻikai iku hoʻo tuí ki he ngaahi mana ʻokú ke fekumi ki aí? (hangē ko ʻení, vakai, ʻAlamā 14:8–13). Fakatefito ʻi he meʻa ʻokú ke lau ʻi he Taniela 3:13–18, ʻokú ke pehē ko e hā ha tali naʻe mei fai ʻe Setaleki, Mēsake, mo ʻApitenikō ki he fehuʻí ni? ‘E kaunga fēfē nai ʻenau sīpingá ki he founga hoʻo tali e ngaahi ʻahiʻahí?

  • ʻE tataki fēfē ʻe hoʻo ngaahi fili māʻoniʻoní ʻa e niʻihi kehé ki ha tui lahi ange ki he ʻEikí? (vakai, Taniela 2:47; 3:28–29). Fakalaulauloto ki he ola ʻo hoʻo ngaahi filí ki he niʻihi kehé.

Vakai foki, Dieter F. Uchtdorf, “ʻOua Naʻá ke Manavahē, Ka ke Tui Pē,” Liahona, Nōvema 2015, 76–79.

Feinga ke fakakau mai ʻa e tokotaha kotoa pē. ʻOku “fakaafeʻi [ʻe he Fakamoʻuí] ʻa [e taha kotoa pē] ke nau haʻu kiate ia ʻo maʻu ʻi heʻene angaleleí” (2 Nīfai 26:33). Kapau ʻokú ke akoʻi ho fāmilí pe ko ha kalasi, fakalaulauloto ki ha ngaahi founga te ke lava ai ʻo ʻoange ki he tokotaha kotoa pē ha faingamālie ke nau kau mai ʻi ha faʻahinga founga pē. Hangē ko ʻení, te ke lava ʻo ʻoange ki he tokotaha takitaha ha potufolofola, konga ʻo ha pōpoaki konifelenisi, pe ko ha veesi mei ha himi ke fakalaulauloto mo fakamatala ki ai. ʻOua ʻe fakamālohiʻi ha taha ke kau, kae ʻoange hanau ngaahi faingamālie.

Setaleki, Mēsake, ʻApitenikō, mo ha tokotaha fika fā ʻi ha fōnise afi

Setaleki, Mēsake mo ʻApitenikō ʻi he Loto Afi Kakaha, tā fakatātā ʻa William Maughan

Taniela 2

Ko e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻa e puleʻanga ʻo e ʻOtuá ʻi he māmaní.

Naʻe mamata ʻa Taniela ʻi he fakahā, ne tomuʻa kikiteʻi ʻe he misi ʻa Nepukanesá ha ngaahi puleʻanga fakamāmani he kahaʻú, pea pehē ki he puleʻanga ʻo e ʻOtuá he kahaʻú, ʻa ia “ʻe ʻikai ʻauha” (Taniela 2:44). Naʻe pehē ʻe ʻEletā D. Toti Kulisitofasoni, “Ko e Siasí ʻa e puleʻanga ko ia he ʻaho fakaʻosí naʻe kikiteʻí, pea naʻe ʻikai fokotuʻu ia ʻe he tangatá, ka ko e ʻOtua ʻo e langí pea ʻoku teka atu ia ko e maka ʻnaʻe tā mei he moʻungá taʻe kau ai ha nimaʼ ke ne ʻufiʻufi ʻa e māmaní” (“ʻUhinga ʻo e Siasí,” Liahona, Nōvema 2015, 111). Fakakaukau ki he puleʻanga ʻo e ʻOtuá he ʻaho kimui ní ʻi hoʻo lau e ngaahi fakamatala ki he maká ʻi he Taniela 2:34–35, 44–45. Ko e hā ho fatongia ʻi hono tokoniʻi ke hoko ʻa e kikite ko ʻení?

Vakai foki, “Ke Fiefia ʻa Māmani!,” Ngaahi Himi, fika 164; “God Gave Them Knowledge” (vitiō), ChurchofJesusChrist.org.

13:58

Naʻe Foaki ʻe he ʻOtuá ʻa e ʻIló Kiate Kinautolu

Taniela 2:1–30

ʻOku fiemaʻu ha teuteu fakalaumālie ki hono maʻu ʻo e fakahaá.

ʻI hoʻo toe vakaiʻi ʻa e Taniela 2:1–15, fakakaukau pe te ke ongoʻi fēfē nai kapau naʻá ke ʻi he tuʻunga ʻo Tanielá. Ko e hā e meʻa naʻe fai ʻe Tanielá? (vakai Taniela 2:16–18). Ko e hā e meʻa ʻokú ke ako mei he Taniela 1:17 fekauʻaki mo e founga naʻe teuteuʻi ai ʻe he ʻOtuá ʻa Tanielá? Ko e hā ha meʻa ʻe lava ke tau ako mei he ngaahi lea mo e angafai ʻa Tanielá ʻi he hili ʻene maʻu e tokoni ʻa e ʻEikí? (vakai, Taniela 2:19–30).

Taniela 7:13–14

Ko Sīsū Kalaisi ʻa e ʻAlo ʻo e Tamai Taʻengatá.

Lolotonga e ngāue fakafaifekau ʻa e Fakamoʻuí ʻi he māmaní, naʻe fakakaukau e kau Siu tokolahi ki he hingoa ko e “Foha ʻo e tangatá” mei he Taniela 7:13 ke ʻuhinga ki he Mīsaia ʻe hāʻele maí. Ko e hā e meʻa ʻokú ke ako fekauʻaki mo e Mīsaiá mei he Taniela 7:13–14? (vakai foki, Mōsese 6:57).

Naʻe faʻa ui ia ʻe he Fakamoʻuí ia “ko e Foha ʻo e tangatá.” Fakakaukau ke toe vakaiʻi ha ngaahi sīpinga; Mātiu 25:31; Maʻake 9:31; 10:45. Ko e hā e meʻa ʻokú Ne akoʻi fekauʻaki mo Ia ʻi he ngaahi veesi ko ʻení? Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Sīsū ʻi he Maʻake 14:61–64, ʻa e hingoa ko ʻení ʻi he ʻaho fakaʻosi ʻo ʻEne moʻui fakamatelié. Fakatokangaʻi ʻa e meʻa naʻe fai ʻe he kakai naʻa nau fanongo ki Heʻene leá. ʻOku liliu fēfē ʻe he kikite ʻa Taniela fekauʻaki mo e Foha ʻo e Tangatá hoʻo ngaahi ongo fekauʻaki mo e meʻa naʻe hoko kiate Iá ʻi he Maʻake 15?

Hangē pē ko hono fehiʻanekinaʻi ʻo Sīsū ʻi hono fakahā ko Ia ʻa e “Foha ʻo e tangatá,” te ke lava foki ʻo fehangahangai mo e fakatangá ʻi hono talaki ʻo e moʻoní. Fakafehoanaki ʻa e kikite ʻi he Taniela 7:13–14 mo e ngaahi talaʻofa ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 121:29, 46.

Vakai foki, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 49:6; Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá,“Foha ʻo e Tangata,” Gospel Library.

fakaʻilonga ʻo e konga ʻa e fānaú

Ngaahi Fakakaukau ki hono Akoʻi ʻo e Fānaú

Taniela 1; 36

ʻE tokoniʻi au ʻe Sīsū ke fai ʻa ia ʻoku totonú neongo ʻene faingataʻá.

  • Ke tokoniʻi hoʻo fānaú ke nau ako mei he ngaahi talanoa fakalaumālie ʻi he tohi ʻa Tanielá, te ke lava ʻo kumi ha ʻū fakatātā ʻo e ngaahi meʻa naʻe hoko ʻi he Taniela 1, 3, mo e 6 (vakai ki he peesi ʻekitivitī ʻo e uike ní pe ko e Tohi Fakatātā ʻo e Ongoongoleleí, fika 23, 25, 26). Hili iá te ke lava leva ʻo fakahanga ki lalo ʻa e ʻū fakatātaá pea fakaafeʻi ha taha ʻo e fānaú ke ne fulihi hake ha fakatātā ʻe taha pea fakamatala ki he talanoa ʻokú ne fakafofongaʻí. (Ki ha tokoni, vakai, “Taniela mo Hono Ngaahi Kaungāmeʻá,” “Setaleki, Mēsake, mo ʻApitenikō,” mo e “Ko Taniela ʻi he ʻAna ʻo e Fanga Laioné” ʻi he Ngaahi Talanoa ʻo e Fuakava Motuʻá, 154–56, 160–62, 163–65.)

    1:39

    Daniel and His Friends

    1:39

    Shadrach, Meshach, and Abed-nego

    1:45

    Daniel and the Lions’ Den

  • Tokoniʻi hoʻo fānaú ke nau fakakaukau ki ha ngaahi tūkunga ʻe ala fakamālohiʻi ai ke nau fai ha fili ʻoku hala, ʻo hangē ko e tuʻunga naʻe ʻi ai ʻa Taniela mo hono ngaahi kaungāmeʻá ʻi he Taniela 1, 3, mo e 6. Fevahevaheʻaki ʻa e founga kuo tāpuekina ai koe ʻi hoʻo fai ʻa e fili totonú neongo ʻene faingataʻá. Te mou lava ʻo hivaʻi fakataha ha foʻi hiva ʻoku felāveʻi mo e tefito ko ʻení, hangē ko e “Fili ʻa e Moʻoní” (Ngaahi Himí, fika 146).

kau talavou ʻoku ʻikai ke nau fie kai kakanoʻi manu

Ko Taniela mo e Kakanoʻi Manu ʻa e Tuʻí

Taniela 1:1–17

ʻOku finangalo e Tamai Hēvaní ke u tokangaʻi hoku sinó.

  • ʻI hono lau e talanoa ki hono fakafisingaʻi ʻe Taniela mo hono ngaahi kaungāmeʻá ʻa e kakanoʻi manu mo e uaine ʻa e tuʻí, ʻe ala ueʻi ai ha fepōtalanoaʻaki fekauʻaki mo e fono ʻo e moʻui leleí ʻa ia kuo foaki mai ʻe he Tamai Hēvaní kiate kitautolu ʻi he ʻaho ní (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 89). Mahalo te ke lava ʻo kumi e ngaahi tāpuaki naʻe maʻu ʻe Taniela mo hono ngaahi kaungāmeʻá pea fakafehoanaki kinautolu ki he ngaahi tāpuaki naʻe talaʻofa mai ʻi he Lea ʻo e Potó (vakai, Taniela 1:15–17 mo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 89:18–21).

Taniela 2

Ko e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ko e puleʻanga ia ʻo e ʻOtuá ʻi he māmaní.

  • ʻI hoʻo lau mo hoʻo fānaú ʻa e Taniela 2:31–35, 44–45, te ke lava ʻo fakaafeʻi kinautolu ke nau tā ha fakatātā ʻo e misi ʻa Nepukanesá. Tokoni ke mahino kiate kinautolu ʻoku fakafofongaʻi ʻe he maka ʻi he misí ʻa e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní. Ko e hā e meʻa ʻoku tau ʻilo fekauʻaki mo e Siasí mei he misi ko ʻení? ʻE lava ke fakahingoa ʻe hoʻo fānaú ha ngaahi meʻa ʻe niʻihi naʻe fai ʻe he Tamai Hēvaní ke fokotuʻutuʻu ai Hono Siasí ʻi he ngaahi ʻaho kimui ní. Kapau te nau fiemaʻu ha tokoni, te ke lava ʻo fakaʻaliʻali ange ha ʻū fakatātā ʻo ha ngaahi meʻa naʻe hoko ʻi hono Fakafoki Mai ʻo e Siasí (vakai, Tohi Fakatātā ʻo e Ongoongoleleí, fika 90–95).

Taniela 6

ʻOku finangalo e Tamai Hēvaní ke u lotu maʻu pē.

  • Ko e hā e ʻuhinga naʻe fuʻu mahuʻinga ai kia Taniela ʻa e lotu ki he Tamai Hēvaní? Mahalo te ke lava mo hoʻo fānaú ʻo talanoa ki he fehuʻi ko iá ʻi hoʻomou lau fakataha ʻa e Taniela 6. Te mou lava leva ʻo fetalanoaʻaki ki he ʻuhinga ʻoku mahuʻinga ai kiate koe ʻa e lotú. Mahalo ʻe fiefia hoʻo fānaú ke tā ha ʻū fakatātā ʻo ʻenau lotu ʻi ha ngaahi tūkunga kehekehe. Te nau lava ʻo fakaʻaongaʻi ʻenau ʻū fakatātaá ke feakoʻiʻaki ai ʻe lava ke tau lotu ki he Tamai Hēvaní ʻo tatau ai pē pe ko e fē feituʻu ʻoku tau ʻi aí pe ko e meʻa ʻoku tau fiemaʻú.

Ki ha fakamatala lahi ange, vakai ki he makasini Ko e Kaumeʻá ʻo e māhina ní.

Ko Taniela ʻoku tuʻu ʻi muʻa ʻi ha fanga laione

Taniela ʻi he ʻAna ʻo e Fanga Laioné, tā fakatātā ʻa Briton Rivière

peesi ʻekitivitī ʻa e Palaimelí: ʻE tāpuekina au ʻe he ʻOtuá ʻi heʻeku fili ke muimui ʻia Sīsū Kalaisí