“24–30 ʻAokosi. ‘Te u Fakahā ʻA Ia Kuó Ne Fai ki Hoku Laumālié’: Saame 49–51; 61–66; 69–72; 77–78; 85–86,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: Fuakava Motuʻá 2026 (2026)
“24–30 ʻAokosi. ‘Te u Fakahā ʻA Ia Kuó Ne Fai ki Hoku Laumālié,’” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au: Fuakava Motuʻá 2026
Ko e Fakahaofi ʻa ia Naʻe Molé, tā fakatātaaʻi ʻe Michael Malm
24–30 ʻAokosi: “Te u Fakahā ʻA Ia Kuó Ne Fai ki Hoku Laumālié”
Saame 49–51; 61–66; 69–72; 77–78; 85–86
Naʻe vahevahe ʻe he kau tangata tohi ʻo e ngaahi Sāmé ha ngaahi ongo fakataautaha loloto mei heʻenau māú. Naʻa nau tohi ʻo kau ki he ongoʻi loto-foʻí, ilifiá, mo e loto-tauteá. Naʻe aʻu ki ha taimi naʻa nau ongoʻi ai ʻoku liʻekina kinautolu ʻe he ʻOtuá, pea ʻoku ʻi ai e ngaahi saame ʻoku ʻasi ai e ongo ʻo e puputuʻú pe ʻamanaki kuo tō noá. Kapau kuó ke ongoʻi peheni, ʻe lava ʻo tokoniʻi koe ʻi hono lau e ngaahi Sāmé ke ke ʻiloʻi ʻoku ʻikai ko koe toko taha pē ʻoku peheé. Ka te ke toe ʻilo foki mo ha ngaahi saame te ne lava ʻo fakalotolahiʻi koe ʻi hoʻo maʻu e faʻahinga ongo pehení, koeʻuhí he ʻoku fakahikihikiʻi foki ʻe he kau faʻu sāmé ʻa e ʻEikí ʻi Heʻene angaleleí, ofoofo ʻi Hono mālohí, mo fiefia ʻi Heʻene ʻaloʻofá. ʻOku nau ʻiloʻi ʻoku fakamafasiaʻi kitautolu ʻe he koví mo e angahalá ka ʻoku “angalelei, pea faʻa fakamolemole” ʻa e ʻEikí (Saame 86: 5). Naʻe mahino kiate kinautolu ʻoku ʻikai ke ʻuhinga e tui ia ki he ʻEikí te ke hao ai mei he fefaʻuhi mo e loto-hohaʻá, angahalá, pe tailiilí. Ka ʻoku ʻuhinga ia ʻokú ke ʻiloʻi e tokotaha ke ke tafoki ki ai ʻi he taimi ʻokú ke faingataʻaʻia aí.
Ngaahi Fakakaukau ki he Ako ʻi ʻApí mo e Lotú
Ko Sīsū Kalaisi pē ʻoku fakafou mei ai ʻa e huhuʻí.
ʻOku ʻi ai ha pōpoaki ʻi he Saame 49 ki he “maʻulalo mo e māʻolunga, ʻa e maʻumeʻa mo e masiva fakataha” (veesi 2). ʻOkú ke pehē ko e hā ʻa e pōpoaki ko ʻení? Ko e hā e meʻa ʻokú ke ongoʻi ʻoku tānaki mai ʻe he Saame: 62:5–12 ki he pōpoaki ko iá?
Mahalo ʻe ueʻi koe ʻi hono lau e ngaahi saame ko ʻení ke ke fakalaulauloto ki ha ngaahi founga ʻoku fakataueleʻi ai kitautolu ke falala ki ha meʻa kehe kae ʻikai ko e ʻOtuá ʻoku maʻu ai e huhuʻí (vakai, Saame 49:6–7). ʻOku tākiekina fēfē hoʻo moʻuí ʻe hoʻo fakamoʻoni “ʻe huhuʻi [ho] laumālié ʻe he ʻOtuá mei he mālohi ʻo e faʻitoká”? (Saame 49:15).
ʻE lava ke fakamolemoleʻi au tuʻunga ʻi he ʻaloʻofa ʻa e Fakamoʻuí.
Naʻe tohi ʻe he Tuʻi ko Tēvitá ʻa e Saame 51 hili ʻene fakatokangaʻi ʻene fuʻu fiemaʻu vivili ha fakamolemolé—ko ha meʻa ʻoku tau fiemaʻu kotoa. Ko e fē ʻa e ngaahi veesi ʻoku nau fakamatalaʻi ʻa e ngaahi ongo kuó ke maʻú? Ko e hā e meʻa ʻokú ke maʻu ʻi he saame ko ʻení ʻokú ne ʻoatu ha ʻamanaki lelei ki ha fakamolemolé?
Te ke lava foki ʻo fekumi ʻi he Saame 51 ki ha fanga kiʻi tokoni fekauʻaki mo e ʻuhinga ʻo e fakatomalá. Faʻu ha lisi ʻo e meʻa ʻokú ke maʻú. Sio pe te ke lava ʻo tānaki ki hoʻo lisí ʻaki haʻo fekumi ʻi he pōpoaki ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni “Te Tau Lava ʻo Fai Lelei Ange pea Toe Lelei Ange” (Liahona, Mē 2019, 67–69).
Te ke fakamatalaʻi fēfē ʻa e ongo ʻoku maʻu ʻi hono maʻu ʻo e fakamolemolé ʻo fakafou ʻia Kalaisí? Kapau ʻokú ke fiemaʻu tokoni ʻi hono fakamatalaʻi hoʻo ngaahi ongó, te ke lava ʻo kumi ʻi he Saame 51:1–2, 7–12; 85:2–9. ʻOku saiʻia ha kakai ʻe niʻihi ke tā pe kumi ha ʻū fakatātā ke fakahaaʻi ʻaki ʻenau ngaahi ongó; te ke lava ʻo ʻahiʻahiʻi ia. Te mou lava foki ʻo hivaʻi pe fanongo ki ha himi fekauʻaki mo e Fakamoʻuí, hangē ko e “ʻOku Fakaofo” (Ngaahi Himí, fika 102).
Ke fakatomalá, ʻoku fiemaʻu ke ʻoua naʻa ngata pē ʻi heʻetau tui ʻe lava ʻe Sīsū Kalaisi ʻo fakamaʻa kitautolú ka kuo pau foki ke Ne fai ia. Ko e hā ha meʻa ʻokú ke maʻu ʻi he Saame 86:5, 13, 15 ʻoku tokoni ai ke ke ʻiloʻi ʻoku fakatou malava mo finangalo ʻa e Fakamoʻuí ke fakamolemolé?
Vakai foki, ʻAlamā 36; Peter F. Meurs, “Te Ne Lava ʻo Fakamoʻui Au!,” Liahona, Mē 2023, 39–41.
Saame 51:13–15; 66:5–20; 71:15–24
ʻE lava ke tokoniʻi heʻeku fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisí ʻa e niʻihi kehé ke nau haʻu kiate Ia.
Fakalaulauloto ki he founga naʻá ke maʻu ai hoʻo fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisí mo e mālohi ʻEne fakaleleí. Pea ʻi hoʻo ako ʻa e Saame 51:13–15; 66:5–20; 71:15–24, fakakaukau ki he founga te ke lava ai ʻo fakaafeʻi e niʻihi kehé ke nau “haʻu ʻo mamata ki he ngaahi ngāue ʻa e ʻOtuá” (Saame 66:5). Kapau te ke “fakahā ʻa ia kuo fai [ʻe he ʻEikí] ki [ho] laumālié” (Saame 66:16), ko e hā e meʻa te ke fakahaá?
Ko e hā ʻene ʻuhinga kiate koe ke “talanoa [ki Heʻene] māʻoniʻoní ʻi he ʻaho kotoa pē”? (Saame 71:24).
Vakai foki, ʻAlamā 26.
“Haʻu ʻo fanongo, … pea te u fakahā ʻa ia kuo fai [ʻe he ʻOtuá] ki hoku laumālié” (Saame 66:16).
ʻE tokoniʻi au ʻe he ʻEikí ʻi hoku taimi faingataʻá.
ʻOku fakamatalaʻi ʻe ha ngaahi saame lahi ʻa e ongoʻi mamaʻo mei he ʻOtuá mo e fuʻu fiemaʻu vivili ʻEne tokoní (vakai, Saame 63:1, 8; 69:1–8, 18–21; 77:1–9). Ko e hā e meʻa ʻokú ke maʻu ʻi he Saame 63; 69; 77–78, naʻá ne ʻoange ki he kau faʻu sāmé ha fakafiemālié?
ʻI he taimi ʻokú ke faingataʻaʻia aí, ʻokú ne tokoniʻi fēfē koe ke ke “manatu ki he ngaahi ngāue ʻa e ʻEikí” mo ʻEne “ngaahi meʻa fakaofo ʻo e kuonga muʻá”? (Saame 27:11). ʻOku fakamatalaʻi ʻe he Saame 78 ha niʻihi ʻo e ngaahi meʻa fakaofo ko iá. ʻI hoʻo lau kinautolú, fakalaulauloto ki he meʻa ʻokú ne tokoniʻi koe “[ke ke] ʻamanaki lelei maʻu ai pē ki he ʻOtuá” (veesi 7).
Ki ha fakamatala lahi ange, vakai ki he ongo makasini Liahona mo e Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú ʻo e māhina ní.
Ngaahi Fakakaukau ki hono Akoʻi ʻo e Fānaú
Koeʻuhí ko e Sāpate nima ʻeni ʻo e māhiná, ʻoku poupouʻi atu ai ʻa e kau faiako Palaimelí ke nau fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi ʻekitivitī ako ʻi he “Fakamatala Fakalahi E: Ko Hono Teuteuʻi ʻo e Fānaú ki ha Moʻui Kakato ʻi he Hala ʻo e Fuakava ʻa e ʻOtuá.”
ʻI he taimi ʻoku ou fai ai ha fili ʻoku halá, ʻe lava ke tokoniʻi au ʻe Sīsū Kalaisi ke u liliu.
-
Ke tokoniʻi hoʻo fānaú ke nau ʻiloʻi ʻa e ngaahi moʻoni fekauʻaki mo e fakatomalá ʻi he Saame 51, te ke lava ʻo tā ha foʻi haati fōlahi. Pea te ke lava leva ʻo tokoniʻi hoʻo fānaú ke nau tohi ʻi loto ʻi he foʻi hātí ʻa e ngaahi meʻa kovi ʻoku fakataueleʻi kitautolu ʻe Sētane ke tau faí. Te tau toʻo fēfē ʻa e ngaahi meʻá ni mei hotau lotó? Kole ki hoʻo fānaú ke nau kumi e foʻi lea ko e “loto” ʻi he Saame 51:10, 17. Talanoa ʻo kau ki he meʻa ʻoku akoʻi mai ʻe he ongo veesi ko ʻení fekauʻaki mo e fakatomalá. Tuku ke hanga ʻe hoʻo fānaú ʻo tamateʻi ʻa e ngaahi foʻi lea ʻi loto he foʻi hātí kae hiki ha ngaahi foʻi lea foʻou ʻoku nau fakamatalaʻi ʻa e ngaahi founga ʻe lava ke liliu ai kitautolu ʻe Sīsū ʻi he taimi ʻoku tau fakatomala aí.
-
Mahalo te ke fie tokoniʻi hoʻo fānaú ke nau ako ʻa e ʻuhinga ʻo hono maʻu “ha loto mafesi mo mafōfoá” (Saame 51:17). Te nau lava ʻo taufetongi ʻi hono feingaʻi ke fakaava ha meʻa ʻoku fefeka hono ngeʻesí, hangē ko ha fuaʻimoa pe ko ha foʻi nati. Te ke lava ʻo tokoni ke nau fakafehoanaki ʻa e ngeʻesí ki he ngaahi meʻa ʻokú ne taʻofi kitautolu mei hono ongoʻi e ʻofa ʻa e Tamai Hēvaní. Te tau lava fēfē ʻo fakaava hotau lotó kiate Iá?
-
Te mou lava foki ʻo sio fakataha ki ha fakatātā ʻo e Fakamoʻuí pea ʻeke ki hoʻo fānaú pe ko e hā ha ngaahi foʻi lea te nau fakaʻaongaʻi ke fakamatalaʻi ʻaki Ia. Fakaafeʻi ke nau kumi ha ngaahi lea ʻokú ne fakamatalaʻi Ia ʻi he Saame 86:5, 13, 15. Ko e hā e ʻuhinga ʻoku mahuʻinga ai ke tau ʻiloʻi e ngaahi meʻá ni fekauʻaki mo Iá?
Ko hoku maká ʻa Sīsū Kalaisi.
-
Mahalo ʻe fiefia hoʻo fānaú ke tā ha ʻū fakatātā ʻo e ngaahi fakataipe ʻi he Saame 61:2–3. ʻOku tatau fēfē ʻa Sīsū Kalaisi mo ha “maka” ʻoku māʻolunga (veesi 2), ko ha “ūngakiʻi” mo ha “fale māʻolunga pea mālohi”? (veesi 3).
“Naʻá ke hoko ko hoku ūngakiʻi, ko e fale māʻolunga pea mālohi” (Saame 61:3).
“Te u manatu ki he ngaahi ngāue ʻa [e ʻEikí].”
-
Kole ki hoʻo fānaú ke nau vahevahe ha niʻihi ʻo e ngaahi talanoa fakafolofola ʻoku nau saiʻia taha aí (ʻe ala tokoni ha ʻū fakatātā mei he Tohi Fakatātā ʻo e Ongoongoleleí). Ko e hā e meʻa ʻoku akoʻi mai ʻe he ngaahi talanoa ko ʻení fekauʻaki mo e ʻEikí? Te mou lava ʻo lau fakataha ʻa e Saame 66:16 pea taufetongi ʻi hono tali ʻo e fehuʻi “Ko e hā ha meʻa kuo fai ʻe he ʻEikí maʻa hoku laumālié”?
-
ʻI hoʻo mou lau fakataha ʻa e Saame 77:11; 78:6–7, te mou lava ʻo fevahevaheʻaki ʻa e founga ʻokú ke feinga ai ke “manatu ki he ngaahi ngāue ʻa [e ʻEikí]” (Saame 77:11), kau ai ʻEne ngaahi ngāue ʻi hoʻo moʻuí. ʻOku tokoni fēfē ʻa e sākalamēnití ke tau “manatu maʻu ai pē”? (Molonai 4:3; 5:2).
Te u lava ʻo talanoa ki he niʻihi kehé fekauʻaki mo Sīsū Kalaisi.
-
Hili hono lau mo hoʻo fānaú ʻa e Saame 71:8, fakaafeʻi kinautolu ke nau tā ha fuʻu ngutu lahi. Kole ange ke nau “[fakafonu]” e ngutú ʻaki ha ʻū fakatātā pe ngaahi lea ʻokú ne fakafofongaʻi e ngaahi meʻa te tau lava ʻo fakamatala ʻaki ki he niʻihi kehé fekauʻaki mo Sīsū Kalaisí.
-
Te ke lava ʻo paasi takai ha fakatātā ʻo Sīsū Kalaisi. ʻE lava ke lea ʻaki ʻe he tokotaha ʻokú ne pukepuke ʻa e fakatātaá ha meʻa ʻe taha ʻokú ne ʻiloʻi fekauʻaki mo Ia. Te tau lava fēfē ʻo tokoniʻi ʻa e kakai kehé ke nau ʻiloʻi ʻa e ngaahi meʻá ni?
ʻOku lahi ha ngaahi meʻa ke vahevahe ʻe he fānaú. “ʻOku fakanatula pē ke vahevahe ʻe he fānaú ki he niʻihi kehé ha meʻa foʻou ʻoku nau ʻilo. Poupouʻi e holi ko ʻení, ʻaki hoʻo ʻoange ki he fānaú ha ngaahi faingamālie ke nau feakoʻiʻaki ai e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí, akoʻi ia ki he kau mēmipa honau fāmilí pea mo honau ngaahi kaungāmeʻá. Kole ange ke nau vahevahe atu ʻenau ngaahi fakakaukaú, ngaahi ongó pea mo e ngaahi aʻusia ʻoku fekauʻaki mo e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻokú ke akoʻí. Te ke ʻilo ai ʻoku faingofua, haohaoa pea ongo moʻoni ʻenau ngaahi fakakaukaú” (Ko e Faiako ʻi he Founga ʻa e Fakamoʻuí, 32).
ʻOku fanongo mai ʻa e Tamai Hēvaní mo tali ʻeku ngaahi lotú.
-
Ko e konga lahi ʻo e ngaahi sāmé ʻoku hangē ia ha lotu ki he ʻOtuá. ʻI hoʻo lau mo hoʻo fānaú ʻa e Sāmé, te ke lava ʻo fakaʻaliʻali ange ha ngaahi meʻa te tau lava ʻo fakaʻaongaʻi ke fetuʻutaki ai ki he kakai ʻoku nofo mamaʻó, hangē ko ha telefoni pe ko ha tohi. Hili iá pea lau leva ʻa e Saame 86:7. ʻOku anga fēfē ʻetau “ui” ki he Tamai Hēvaní? ʻOkú Ne tali fēfē mai ʻetau lotú?
-
Te mou lava ʻo hivaʻi fakataha ha foʻi hiva fekauʻaki mo e lotú, hangē ko e “Lotu ʻa ha Kiʻi Tamasiʻi” (Tohi Hiva ʻa e Fānaú, 6; vakai foki, Susan H. Porter, “Lotu, ʻOkú Ne ʻI Ai,” Liahona, Mē 2024, 77–79). Fakamatalaʻi ange ha taimi naʻe tali ai ʻe he ʻOtuá hoʻo ngaahi lotú.
Ki ha fakamatala lahi ange, vakai ki he makasini Ko e Kaumeʻá ʻo e māhina ní.