“17–23 ʻAokosi. ʻKo Hoku Tauhí ʻa [e ʻEikí]’: Saame 1–2; 8; 19–33; 40; 46,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: Fuakava Motuʻá 2026 (2026)
“17–23 ʻAokosi. ʻKo Hoku Tauhí [ʻa e ʻEikí],’” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au: Fuakava Motuʻá 2026
Ko Hoku Tauhí ʻa [e ʻEikí], tā fakatātaaʻi ʻe Yongsung Kim. Tā tuʻunga he angalelei ʻa e havenlight.com
17–23 ʻAokosi: “Ko Hoku Tauhí ʻa [e ʻEikí]”
Saame 1–2; 8; 19–33; 40; 46
ʻOku ʻikai ke tau ʻiloʻi fakapapau pe ko hai naʻá ne hiki ʻa e ngaahi Sāmé. ʻOku ʻi ai ha ngaahi saame ʻe niʻihi naʻe hiki ʻe he Tuʻi ko Tēvitá, ka ko e lahi tahá, ʻoku ʻikai ke ʻiloʻi e kau faʻu tohí ia. Ka ʻi he hili hono lau ʻo e ngaahi Sāmé, ʻoku hangē pē ʻoku tau ʻiloʻi e loto ʻo e kau faʻu sāmé, neongo ʻoku ʻikai ke tau ʻiloʻi honau hingoá. ʻOku tau ʻiloʻi ko e ngaahi Sāmé ko ha konga mahuʻinga ia ʻo e lotu ʻa e kau ʻIsilelí, pea ʻoku tau ʻilo naʻe lahi hono faʻa fakaʻaongaʻi kinautolu ʻe he Fakamoʻuí. ʻOku tau ʻilo lahi ki he loto ʻo e kakai ʻa e ʻOtuá ʻi he kuonga muʻá, mei he ngaahi Saamé. ʻOku tau sio ki he anga ʻenau ongo ki he ʻOtuá, meʻa naʻa nau hohaʻa ki aí, mo e founga naʻa nau maʻu ai e nongá. ʻI heʻetau hoko ko e kakai tui ʻo e ʻaho ní, ʻi he feituʻu kotoa ʻo e māmaní, ʻoku tau kei fakaʻaongaʻi e ngaahi leá ni ʻi heʻetau lotu ki he ʻOtuá. ʻOku hangē naʻe ʻi ai ha matapā luva ʻo e kau faʻu Sāmé ki hotau laumālié, koeʻuhí he naʻa nau fakahaaʻi ʻa e ongo ʻoku tau maʻu fekauʻaki mo e ʻOtuá, ko e meʻa ʻoku tau hohaʻa ki aí, mo e founga ʻoku tau maʻu ai ʻa e melinó.
Ki ha vakai fakalūkufua ki he tohi ʻo e ngaahi Sāmé, vakai, “Same” ʻi he Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá.
Ngaahi Fakakaukau ki he Ako ʻi ʻApí mo e Lotú
“Naʻá ku falala … ki [he ʻEikí].”
ʻI hoʻo lau ʻa e ngaahi Sāmé, mahalo te ke fakatokangaʻi ʻa hono faʻa fakahaaʻi ʻe he kau faʻu tohí ʻa e manavasiʻí, loto-mamahí, pe loto-hohaʻá. Ko e ngaahi ongo angamaheni pē ia, ʻo aʻu ai pē ki he kakai ʻoku tuí. Ka ko e meʻa ʻokú ne ʻai e ngaahi Sāmé ke fakalaumālié ko ʻenau toe ʻomi ha ngaahi solovaʻanga ʻoku ueʻi fakalaumālie, kau ai ʻa e falala kakato ki he ʻEikí. ʻI hoʻo lau ʻa e Saame 1; 23; 26–28; 46, hiki ʻa e:
-
Ngaahi fakaafe ke falala ki he ʻEikí.
-
Ngaahi lea ʻoku nau fakamatalaʻi Iá.
-
Ngaahi lea ʻokú ne fakamatalaʻi e nongá, mālohí, mo e ngaahi tāpuaki kehe ʻokú Ne foaki maí.
-
Ko e ngaahi lea ʻokú ne fakamatalaʻi ʻa e kakai ʻoku falala kiate Iá.
Toe sio foki ki he fakatātā mo e ngaahi fakataipe mahino ʻoku fakaʻaongaʻi ʻe he ngaahi Sāmé ke akoʻi fekauʻaki mo e Fakamoʻuí. Hangē ko ʻení, ʻi he Saame 23, ko e hā e meʻa ʻoku ʻoatu ʻe he kupuʻi lea hangē ko e “fakatokoto ʻi he ngaahi ngoue lau maʻuiʻui” pe “veʻe vai ʻoku tafetafe mālie” (veesi 2) ki hoʻo fakakaukaú? Ko e hā e meʻa ʻe lava ke fakataipe ʻe he “vaʻakau” mo e “tokotoko” (veesi 4) ʻoku fakafiemālié? ʻOku ala ʻuhinga ki he hā ʻa e fonu mahuohua ʻetau “ipú” (veesi 5)?
Ko Sīsū Kalaisi ʻa e Mīsaia kuo talaʻofa maí.
ʻOku lahi e ngaahi saame ʻoku fekauʻaki mo e moʻui fakamatelie ʻa Sīsū Kalaisí. Naʻe mamata foki mo e kau Kalisitiane ʻi he kuonga ʻo e Fuakava Foʻoú ki he ngaahi fehokotaki ko ʻení. Fakakaukau ke lau e ngaahi fakamoʻoni folofola ko ʻení. Kumi ha ngaahi fehokotaki ʻi he ngaahi foʻi lea ʻi he ngaahi saame ko ʻení pea mo e moʻui ʻa e Fakamoʻuí:
-
Saame 2:1–3 mo e Ngāue 4:24–28
-
Saame 2:7 mo e Ngāue 13:30–33
-
Saame 22:1 mo e Mātiu 27:45–46
-
Saame 22:16 mo e Luke 23:32–33
-
Saame 22:18 mo e Mātiu 27:35
-
Saame 31:5 mo e Luke 23:46
Ko e hā e meʻa ʻokú ke ʻilo mei hono ako ʻa e ngaahi fehokotaki ko ʻení? Ko e hā ha ngaahi kikite fakafolofola mo ha ngaahi talaʻofa kuo teʻeki ai ke fakahoko? Ko e hā e meʻa ʻokú ke maʻu ʻi he ngaahi talaʻofa ko ʻení ʻokú ne ʻoatu kiate koe ha ʻamanaki lelei ki he kahaʻú?
“ʻOku fonu ʻa māmani ʻi he ʻaloʻofa ʻa [e ʻEikí].”
Mahalo ʻe tataki fakalaumālie koe ʻi hoʻo lau e Saame 8; 19; 33 ke ke fakakaukau ki he ngaahi fakatupu fakaʻofoʻofa mo lahi ʻa e ʻEikí. Tokanga ki hoʻo ngaahi ongó ʻi hoʻo fai iá. Mahalo te ke fie hivaʻi pe fakalaulauloto ki he ngaahi lea ʻo ha foʻi hiva ʻoku fekauʻaki mo e ngaahi saame ko ʻení, hangē ko e “ʻE ʻOtua ko e Tapuhā” (Ngaahi Himí, 38). ʻOku fēfē hono hanga ʻe he ngaahi fakatupu ʻa e ʻEikí ʻo “fakahā … ʻa e nāunau ʻo e ʻOtuá” kiate koé? (Saame 19:1).
Ko ha ngaahi himi ʻeni ʻe niʻihi naʻe ueʻi fakalaumālie ʻe he Sāmé:
-
Saame 23: “Ko e ʻEiki ko e Tauhi-sipi” (Ngaahi Himí, fika 55)
-
Saame 23:6; 150: “Praise to the Lord, the Almighty” (Hymns, no. 72)
-
Saame 26:8: “We Love Thy House, O God” (Hymns, no. 247)
-
Saame 27:1: “Ko e ʻEikí ko ʻEku Maama” (Ngaahi Himí, fika 45)
-
Saame 33:1–6; 95:1–6: “Māmani Fakaʻofoʻofa” (Ngaahi Himí, fika 29)
-
Saame 37:3–9: “Be Still, My Soul” (Hymns, no. 124)
-
Saame 148: “ʻA e Meʻa Moʻui Kotoa pē” (Ngaahi Himi, fika 28)
Fakaʻaongaʻi ʻa e hivá. Naʻe pehē ʻe Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi: “Ko hono hivaʻi ʻo e ngaahi himí ko e taha ia ʻo e ngaahi founga lelei taha ke tau feongoongoi ai mo e Laumālie ʻo e ʻEikí. … ʻOku ʻi ai ha ivi makehe ʻo e hiva ʻoku toputapú ke fakafetuʻutaki ʻa ʻetau ongoʻi ʻofa ki he ʻEikí. Ko ha tokoni fakaʻofoʻofa ki heʻetau lotú ʻa e faʻahinga fetuʻutaki ko ʻení. … ʻOku maʻu ʻi heʻetau ngaahi himí ha ngaahi malanga fakatokāteline ʻoku taʻe-mafakatataua, ʻa ia ko e folofolá pē ʻoku mahulu hake hono moʻoní mo e ivi tākiekina fakapunaké” (“Worship through Music,” Ensign, Nov. 1994, 10, 11). Ko e hā ha ngaahi himi ʻoku fekauʻaki mo e Sāmé te ke lava ʻo fanongo pe hivaʻi ke fakatupulaki hoʻo moihū ʻi he uike ní?
ʻOku mālohi ʻaupito e folofola ʻa e ʻEikí, ʻoku nau “fakafiefiaʻi ʻa e lotó.”
Ko e ngaahi lea ʻi he Sāmé, hangē ko e fakaʻilo, ngaahi tuʻutuʻuni, fekau, mo e fakamaau ʻoku lava ke ʻuhinga ia ki he folofola ʻa e ʻEikí. Manatuʻi ʻeni ʻi hoʻo lau ʻa e Saame 19:7–11. Ko e hā e meʻa ʻoku fokotuʻu mai ʻe he ngaahi veesi ko ʻení kiate koe kau ki he folofola ʻa e ʻEikí? Ko e hā ʻoku akoʻi ʻe he Saame 29 kau ki Hono leʻó? ʻI he meʻa ʻokú ke aʻusiá, ʻoku tatau fēfē e folofola pe leʻo ʻo e ʻEikí mo e ngaahi fakamatalá ni?
ʻE lava ke tokoniʻi au ʻe he Fakamoʻuí ke u maʻa kae lava ke u hū ki he ʻao ʻo e ʻOtuá.
Koeʻuhí he naʻe langa e temipale ʻi Selusalemá ʻi ha moʻunga, ʻe lava ke ʻuhinga e kupuʻi lea ko e “moʻunga ʻo [e ʻEikí]” (Saame 24:3) ki he temipalé pe ki he ʻao ʻo e ʻOtuá. Ko e hā e meʻa ʻoku fakalahi mai ʻe he Saame 24 ki hoʻo mahinó? Ko e hā ʻene ʻuhinga kiate koe ʻa hono maʻu ʻo ha “nima maʻa, mo loto māʻoniʻoní”? (veesi 4). ʻI hoʻo lau ʻa e Saame 26–27, ko e hā mo ha toe meʻa ʻokú ke ako ʻo kau ki he fale ʻo e ʻEikí?
Mahalo te tau loto-foʻi he taimi ʻe niʻihi ke fanongo ʻoku fiemaʻu ke tau haohaoa ka tau toki hū ki he ʻao ʻo e ʻOtuá. Ko hono moʻoní, ʻoku tau faingataʻaʻia kotoa pē, pea ʻoku ʻikai ha taha ʻiate kitautolu ʻoku haohaoa. Ko e hā ha ʻamanaki lelei ʻokú ke maʻu ʻi he pōpoaki ʻa ʻEletā Tēvita A. Petinā ko e “Clean Hands and a Pure Heart”? (Liahona, Nov. 2007, 80–83). Te ke fakaʻaongaʻi fēfē ʻene pōpoakí ke tokoniʻi ha taha ʻokú ne ongoʻi lōmekina ʻi he fakaʻamu ke haohaoá? Fakakaukau ki he founga te ke lava ai ʻo maʻu e tokoni ʻa e Fakamoʻuí ʻi hoʻo feinga ke maʻu ha “nima maʻa, mo loto māʻoniʻoní.”
Vakai foki, Bradley R. Wilcox, “ʻOku ʻIkai Haohaoa ʻa e Moʻui Tāú,” Liahona, Nōvema 2021, 61–67.
Ki ha fakamatala lahi ange, vakai ki he ongo makasini Liahona mo e Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú ʻo e māhina ní.
Ngaahi Fakakaukau ki hono Akoʻi ʻo e Fānaú
Ngaahi Saame 23; 27–28; 32; 46
ʻOku foaki mai kiate au ʻe he ʻEikí ʻa e melinó, mālohí mo ha fakahinohino.
-
Fakakaukau ke tohi Ko e ʻEikí ko e … Fakaafeʻi hoʻo fānaú ke nau kumi ha ngaahi founga ke fakakakato ai e sētesi ko iá ʻo fakaʻaongaʻi e ngaahi potufolofola hangē ko ʻení: Saame 23:1; 27:1; 28:1; 28:7; 32:7; 46:1. Ko e hā e meʻa ʻoku akoʻi mai ʻe he ngaahi veesi ko ʻení fekauʻaki mo e founga ʻoku tokoniʻi ai kitautolu ʻe he ʻEikí?
-
Te mou lava ʻo aleaʻi mo hoʻo fānaú ʻa e meʻa ʻoku fiemaʻu ke malu mo moʻui lelei ai ha lami. Pea ʻi hoʻomou lau fakataha ʻa e Saame 23, tokoniʻi hoʻo fānaú ke nau fakafehoanaki ʻa e meʻa ʻoku fai ʻe ha tauhisipi ki ha lami mo e meʻa ʻoku fai ʻe Sīsū maʻatautolú. Ko e hā e meʻa ʻoku tau fiemaʻu ke tau malu mo moʻui lelei fakalaumālie aí? Hivaʻi fakataha ha foʻi hiva te ne ala ʻoange ha ngaahi fakakaukau kiate kinautolu, hangē ko e “ʻOku Ongo ʻa e ʻOfá” (Tohi Hiva ʻa e Fānaú, 42).
Temipale Concepción Chile
ʻOku tau fiemaʻu ha “nima maʻa, mo [ha] loto māʻoniʻoni,” kae toki hū ki he temipalé.
-
ʻI hoʻomou lau fakataha ʻa e Saame 24:3, ʻe lava ke kumi ʻe hoʻo fānaú ha ngaahi foʻi lea ʻokú ne fakamanatu kiate kinautolu ʻa e temipalé. Te nau lava foki ʻo sio ki he fakatātā ʻo ha temipale. Pea te mou lava leva ʻo lau fakataha ʻa e veesi 4 ke ʻilo pe ko hai ʻe lava ʻo hū ki he temipalé. Te ke lava ʻo talanoa ki he founga ʻoku ʻuli ai ʻa e nimá mo e founga ke tau fakamaʻa ai iá. ʻOku founga fēfē ʻetau ʻuli fakalaumālié? ʻOku tokoniʻi fēfē kitautolu ʻe he Fakamoʻuí ke fakamaʻa fakalaumālie kitautolú?
ʻE lava ke liliu ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e mamahí ki he fiefia.
-
Kapau ʻoku ʻi ai haʻo kiʻi fānau ʻoku kei iiki, te ke lava ʻo fakaafeʻi kinautolu ke nau fakangalingali pē ʻoku nau tangi lolotonga hoʻo lau mei he Saame 30:5, “Kapau ʻe [ʻi] ai ha tangi ʻi he pō.” Kole ange leva ke nau fakahaaʻi ʻa e fiefia ʻi hoʻo lau ʻa e, “ʻE hoko ʻa e fiefiá ʻi he pongipongí.” Toutou lau ʻa e kupuʻi leá ni ʻi ha ngaahi taimi.
-
Fakaʻaliʻali ha fakatātā ʻo e Fakamoʻuí, pea fakamatala ki hoʻo fānaú ʻa e meʻa kuó Ne fai maʻau ke ke maʻu ai e fiefiá. Te ke lava foki ʻo ʻoange ha faingamālie ki he fānau takitaha ke pukepuke hake e fakatātaá pea vahevahe e meʻa kuo fai ʻe Sīsū ke nau fiefia aí.
“Mou longo pē, pea ʻilo ko au ko e ʻOtuá”
-
Tokoni ke ako maʻuloto ʻe hoʻo fānaú e laine ʻuluaki mei he Saame 46:10: “Mou longo pē, pea ʻilo ko au ko e ʻOtuá.” ʻOku ʻuhinga ki he hā ke “longo pē”? Mahalo te mou lava ʻo fakaʻaongaʻi ha taimi ke akoako ai ke mou fakalongo pē. Te mou lava foki ʻo fevahevaheʻaki ha ngaahi aʻusia ʻi he taimi naʻe fakamālohia ai ʻe he “fakalongolongó” ho vā fetuʻutaki mo e ʻOtuá. Tokoniʻi hoʻo fānaú ke nau fakakaukau ki ha ngaahi taimi lolotonga e ʻahó te nau lava ai ʻo “longo pē” ke nau ongoʻi ofi ki he Tamai Hēvaní.
Ki ha fakamatala lahi ange, vakai ki he makasini Ko e Kaumeʻá ʻo e māhina ní.