Ngaahi Fakamafola Fakataʻú
ʻOku Nau Maʻu ʻa e Mālohí


24:7

ʻOku Nau Maʻu ʻa e Mālohí

Fakamafola Ako Fakataʻu ʻa e S&I 2025

Tuʻapulelulu, 23 Sānuali 2025

Talateu

Ko ha pōpoaki lelei ia meia Brother Uepi. Pea ko ha taimi fakafiefia ʻeni ʻi he Seminelí mo e ʻInisititiutí. ʻOku tau maʻu ʻa e naunau fakalēsoni foʻou ki he Teuteu ki he Moʻuí. ʻOku tau maʻu ʻa e polokalama Innovate Institute (Liliu ʻa e ʻInisititiutí). ʻOku tupulaki ʻa e lesisita ki he seminelí; oku tupulaki foki mo e ʻinisititiutí. Pea ʻoku ou tui ko e ngaahi meʻa kotoa ko ʻeni ʻoku tau faí ʻoku tokoni ia ke langaki mo ʻai ʻetau ngaahi kalasí mo e aʻusia ʻa e tokotaha akó ke fakaofo. Ka ʻoku ou tui tatau mo Brother Uepi, ʻoku ʻi ai ha mālohi lahi ange ʻoku maʻu ʻi he ngaahi fuakavá. Pea ʻi hono fakahoko mo fakafoʻou ʻe he kakai kei talavoú—toʻu tupú mo e kakai lalahi kei talavoú—ʻenau ngaahi fuakavá, ʻoku ʻi ai ha ivi ʻi heʻetau ngāué ʻokú ne fakalahi ʻa e meʻa kotoa pē ʻoku tau faí.

ʻOku ou kiʻi fie lea ʻi he ʻahó ni fekauʻaki mo hono fakaloloto ʻo e ako ʻi heʻetau loki akó. ʻI heʻeku hoko ko ha Taki Māʻolungá, ʻoku ou fakahoko maʻu pē ha ʻaʻahi fakamisiona ʻa ia ʻoku mau toe vakaiʻi ai ʻa e fakalakalaka ʻo ha misiona, siofi ʻa e kau taki fakamisioná, mo siviʻi ʻa e anga fakafonua mo e laumālie ʻo e kau faifekaú.

ʻI ha ʻaʻahi ʻe taha, naʻe ongo ai kiate au ʻa ʻeku vakai ki he Fakataha Alēlea Fakatakimuʻa ʻa e Misioná, ʻa ia naʻe kau ki ai ʻa e kau faifekau naʻe ʻi ai honau lakanga fakataki ʻi he misioná. Naʻe faivelenga kotoa ʻa e kau taki kei talavou ko ʻení, ka naʻa nau fefaʻuhi mo ha fili pe ʻoku totonu nai ke fakakau ha niʻihi ʻo e kau faifekau naʻe ʻikai fuʻu taukeí ʻi he ngaahi fatongia naʻe ʻoange ʻe he palesiteni fakamisioná ki he misioná kotoa. Naʻe fakahaaʻi ʻe ha taha ʻo e kau faifekaú ha meʻa pau naʻá ne tokanga ki ai naʻe ʻikai ke lava ʻo fakafalala ki he kau faifekau kehé ʻa e ngaahi fakatetuʻa mātuʻaki māʻolunga ko ʻení. Naʻe ʻikai ke ne fakapapauʻi pe ʻe malava ʻe he niʻihi kehé ʻo fakahoko ʻa e ngāué pea naʻe ʻikai ke nau fakapotopoto fakalaumālie ke tali lelei ia. Ki he niʻihi kehé, ko hono fakakau ʻo e kau faifekau ʻikai fuʻu taukeí naʻe hangē ia ha fuʻu ngāue lahí, pea naʻa nau fifili pe ʻe lelei ange pē ā ke fakahoko ʻe he kulupu ʻo e kau takí ʻa e fatongiá.

Naʻá ku mālieʻia ʻi heʻeku sio ki he kau faifekau kei talavou ko ʻení, ʻa ia naʻa nau maʻu ha fakakaukau lahi ange ki he aʻusia ʻi he Siasí, naʻe ʻikai ke nau maʻu ha lakanga māʻolunga ange mei honau toʻu naʻa nau hohaʻa lahi ki aí. Naʻá ku kole leva ki he kulupu ʻo e kau takí ke nau fakakaukauloto ki he faingamālie ʻoku foaki ange heʻetau Tamai Hēvaní ki Heʻene fānaú kotoa ke ngāue pea mo tupulaki ai ke maʻu ʻa e fatongia ʻi he ongoongoleleí. ʻOku ou ʻilo ko e anga ʻenau fakakaukaú mahalo naʻe ʻi ai ha faikehekehe lahi ʻi heʻenau aʻusiá mo honau ivi malavá ʻi hono fakafehoanaki mo e toenga ʻo e misioná. Naʻá ku kole ange leva ke nau fakakaukau pe ʻe fōtunga fēfē nai ia mei he ʻafio hifo ʻa e ʻOtuá kiate kitautolu kotoá.

Mahalo he ʻikai ʻilonga ha fuʻu faikehekehe fēfē ia ʻi he vahaʻa ʻo e kau taki fakamisioná pea mo e toenga ʻo e misioná ʻi he taimi ʻoku fakafehoanaki ai mo e tuʻunga māʻolunga ʻoku ʻafio hifo ai ʻa e ʻOtuá kiate kitautolu kotoá. Ka ʻokú Ne vahe mai maʻu pē ha fatongia mahuʻinga mo fakakau hatau tokolahi ko e kau pīsope, kau palesiteni Fineʻofa, kau palesiteni ʻo e kōlomu kaumātuʻá, pea naʻa mo e kau taki fakasouni mo e kau sisitā taki akoʻi.

ʻI he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá, ʻoku tau lau ai, “Ko e moʻoni ʻoku ou pehē, ʻoku totonu ke femoʻuekina ʻa e tangatá ʻi he holi lahi ʻi ha ngāue lelei, pea fai ʻa e ngaahi meʻa lahi ko ʻenau fili tauʻatāina ʻanautolu pē, pea fakahoko ʻa e māʻoniʻoni lahi; He ʻoku ʻiate kinautolu ʻa e mālohi, ʻa ia ʻoku nau hoko ai ko e niʻihi ke fili maʻanautolu. Pea kapau ʻe fai ʻe he tangatá ʻa e ngāue lelei, he ʻikai ke teitei mole ʻa ʻenau totongí.”

ʻI he ʻaho ní, ʻoku ou fie lea fekauʻaki mo e falala ‘oku fiemaʻu ke maʻu ʻe he kau faiakó ke fakaʻatā ʻenau kau akó ke fakaʻaongaʻi ʻa e tauʻatāina ke filí ke fakaloloto ʻa e akó mo e ului fakatāutahá. ʻE fakamamafa ʻeku leá ʻi he Ko e Faiako ʻi he Founga ʻa e Fakamoʻuí ʻi he konga ko e “Fakaafeʻi ʻa e Ako Fakamātoató.”

ʻI he ʻEta vahe 3, ʻoku tautapa ai ʻa e tokoua ʻo Sēletí ki he ʻEikí, ʻo pehē, “Ke ke ala ki he ngaahi foʻi maká ni, ʻE ʻEiki, ʻaki Ho louhiʻi toʻukupú, ʻo teuteu ia ke ulo atu ʻi he fakapoʻulí, koeʻuhí ke ʻi ai haʻamau maama lolotonga ʻa ʻemau folau atu ʻi he tahí.” Kuó u lau fuoloa ʻa e talanoa ko ʻení pea mo e fevahevaheʻaki fakataautaha ko ʻení ko ha mohu founga mo e tauʻatāina ke fili ia ʻi he tafaʻaki ʻo e tokoua ʻo Sēletí. Ka kimuí ni maí, kuo teʻeki ke u fakatokangaʻi ʻa hono fakahoko ʻa e fatongia ʻo e ʻEikí ʻi hono fakaafeʻi ʻa e tokoua ʻo Sēletí ke ne ʻuluaki fatongia ʻakí. Kimuʻa pea fakahā ʻe he palōfita ko ʻeni ʻo e Tohi ʻa Molomoná ʻa e fanga foʻi maka ke fakauló, ko e ʻEikí naʻá Ne fakaafeʻi ia ke ne fatongia ʻakí, ʻo ʻikai koeʻuhí pē ko hono foʻu ʻo e ʻū vaká, ka ke hoko ia ko ha solovaʻanga pea ʻiloʻi ai ha solovaʻanga ke fakamaama ʻaki ʻa e ʻū vaká.

Kimuʻa pea fokotuʻu ange ʻe he tokoua ʻo Sēletí ha solovaʻangá, ko e ʻEikí naʻá Ne fehuʻi ange ʻa e meʻa ko ʻení: “Ko e hā ʻokú ke loto ke u teuteu maʻamoutolu ke mou maʻu ai ha maama ki he taimi ʻe folo hifo ai ʻa kimoutolu ʻi he ngaahi loloto ʻo e tahí?” Ko e talí leva ia, naʻe ʻi ai maʻu pē. Kuo teʻeki ʻaupito ke u teitei fakatokangaʻi ia. Kae kimuʻa pea fakahoko ʻe he tokoua ʻo Sēletí ʻa e ngāue ʻoku tau tanganeʻia aí, naʻe fakaafeʻi ia ke ne ngāue, ke ne fatongia ʻaki ʻa e solovaʻangá. ʻIo, naʻe kamataʻi ʻe he tokoua ʻo Sēletí, ka naʻe fakalahi ʻe he Faiako Tuʻukimuʻá ʻa e faingamālie mo e malava ke hoko ʻa e meʻá ni ʻaki ʻEne fakaafeʻi ia ke ne fakakaukau, ngāue, pea mo kumi ha solovaʻanga.

ʻOku tau lau ʻi he Ko e Faiako ʻi he Founga ʻa e Fakamoʻuí, “Ko e moʻoni naʻe fakaʻofoʻofa moʻoni ke mamata ki he hāʻele ʻa e Fakamoʻuí ʻi he fukahi tahí. Ka naʻe ʻikai feʻunga ia kia Pita. Naʻá ne fiemaʻu ke fai ʻa e meʻa naʻe fai ʻe he Fakamoʻuí, ʻi he feituʻu naʻá Ne ʻi aí, pea maʻu mo e aʻusia tatau.” ʻI hono fakalea ʻe tahá, naʻe fakaafeʻi ʻe he Fakamoʻuí ʻa e ako fakamātoato ʻo ʻEne kau ākongá, ʻo hangē pē ko ia ʻokú ne fai mai kiate kitautolu kotoá.

ʻI he ʻaho ní te u fakatefito ʻi ha ngaahi founga ʻe tolu te tau lava ai ʻo fakaafeʻi ʻa e ako fakamātoató ʻo hangē ko ia ʻoku fakamatalaʻi ʻi he Ko e Faiako ʻi he Founga ʻa e Fakamoʻuí. ʻUluakí, “fakaafeʻi ʻa e kau akó ke nau teuteu ke ako.” Uá, “poupouʻi ʻa e kau akó ke vahevahe ʻa e ngaahi moʻoni ʻoku nau akó.” Pea tolú, “fakaafeʻi ʻa e kau akó ke nau moʻui ʻaki ʻa e meʻa ʻoku nau akó.”

ʻI heʻeku aleaʻi ʻa e ngaahi ngāue takitaha ko ʻení ke fakaafeʻi ʻa e ako fakamātoató, ʻoku ou fakatauange te tau lava ʻo fai ha meʻa ʻe ua: ʻUluakí, ʻoku ou fakatauange te tau lava ʻo vakai ki heʻetau kau akó ʻi he founga ʻoku ʻafio ai ʻa e ʻOtuá kiate kinautolú, ʻo ʻiloʻi ʻoku ʻiate kinautolu ʻa e mālohí, pea ʻi he ʻafio mai ʻa e ʻOtuá, ʻoku tau malava kotoa pē ʻo ako ʻi he taimi ʻoku foaki mai ai ha ngaahi faingamālie tatau ke ngāue mo fakaʻaongaʻi ai ʻetau tauʻatāina ke filí. Ko hono uá, ʻoku ou fakatauange te mou fakakaukauloto ki ha ngaahi founga te mou lava ai ʻo fakaafeʻi ʻa e ako fakamātoató, ʻo hangē ʻoku ʻi ai ha ngaahi ʻēlia ke fakatupulakí. Pea ʻoku ou lotua ʻe tokoni ʻa e Laumālié ke fakamaama ʻa e ngaahi faingamālie ko iá ʻi hoʻomou akoʻí.

ʻOku tau lau ʻi he Malanga ʻAki ʻEku Ongoongoleleí ʻo pehē, “Ko e ako mei ha faiako leleí ʻoku mahuʻinga, ka ʻoku toe mahuʻinga foki kiate koe ke ke maʻu ha ngaahi aʻusia ako mahuʻinga mei hoʻo ako pē ʻe koe ʻo e ngaahi folofolá.” Ko e taha ʻa e ngaahi founga ʻoku tau fakaafeʻi ai ʻetau kau akó ke nau mateuteu ke akó ko e fakaafeʻi kinautolu ke nau ako ʻa e ngaahi folofolá. ʻOku totonu ke tau tokoniʻi ʻetau kau akó ke siʻisiʻi ange ʻenau fakafalala ki he loki akó ke maʻu mei ai ha fakamaama fakatāutahá ʻi heʻenau ako ke fakatupulaki ha vā hangatonu mo fakataautaha mo e ʻEikí ʻo fakafou ʻi he folofolá. Makehe mei heʻetau fakaafe angamaheni ke ʻalu ki he seminelí pe ʻinisititiutí, ʻoku tau fakaafeʻi ʻetau kau akó ke nau lau ʻa e folofolá mo e ngaahi pōpoaki fakaepalōfita kehé. ʻOku lelei taha ʻi he taimi ʻoku hoko ai kimuʻa ʻi ha fealeaʻaki ʻi loki akó, koeʻuhí he ʻoku fakaloloto ʻe he teuteú ʻa e akó mo hiki hake ʻa e fealeaʻaki mata ki he matá pe ʻi he ʻinitanetí.

ʻOku lahi fau ʻa e ngaahi founga ke tokoniʻi ai ʻa e kau akó ke nau teuteu ke akó. Ko e taha ʻa e ngaahi founga ʻoku ou fai ai ʻení ko hono fakaʻosi ʻa e lēsoni kotoa pē ʻaki ha fakamanatu ʻo e laukonga ki he kalasi hokó. ʻI he taimi ʻoku ou ʻi ha loki ako aí, ʻoku ou faʻa fai ʻeni ʻaki hono hiki ʻa e laukonga ke faí ʻi he tafaʻaki toʻomataʻu ki ʻolunga ʻo e palakipoé pea vakai ki ai ʻi he fakaʻosinga ʻo e kalasí. ʻI he ʻinitanetí, ʻe lava ke fakapolokalamaʻi ke fai ʻeni ʻi hono faʻu ʻo e kalasí. ʻE lava ke kau ʻi ha ngaahi founga ʻe niʻihi ke fakaafeʻi ai ʻa e ako ʻa e folofolá kimuʻa ʻi he kalasí ʻa hono ʻave ha ʻīmeili pe pōpoaki ki he kau akó kimuʻa pea fai ʻa e fealeaʻaki ʻi loki akó. Te ke lava foki ʻo fakamālohia ʻa e ako folofola ʻi he kahaʻú ʻaki hono fakatokangaʻi ʻa e teuteu kuo fai ʻe hoʻo kau akó ʻi hano tuku ki ha taha ke ne vahevahe ha meʻa naʻá ne ako mei heʻene lau folofolá pe ko ha fehuʻi ʻokú ne ʻamanaki ke tali ʻi heʻene haʻu ki he kalasí ʻi he efiafi ko iá.

Makehe mei he ako folofolá, ʻoku ʻi ai ha ngaahi founga kehe ke fakaafeʻi ai ʻa e kau akó ke nau teuteu ke ako. Kuó u mamata ki hono ʻave ʻe he kau faiako leleí ha ngaahi fehuʻi fakatupu fakakaukau ki heʻenau kau akó kimuʻa pea fai ʻa e fealeaʻaki ʻi loki akó. Ko ha maʻuʻanga tokoni ʻaonga ʻe taha ke teuteu aí ko e fakaafeʻi ha kau ako pau ke nau teuteu kimuʻa pea fai ʻa e kalasí ke akoʻi ha taha ʻo e ngaahi fakakaukau ʻi he lēsoní pe vahevahe ha aʻusia ʻe ala fakaloloto ʻa e akó maʻá e niʻihi kehé. Ko e ngaahi ngāue ko ʻení ʻoku fakaʻaongaʻi ki ai ʻa e taimi mo e ngāue lahi ʻa e faifakahinohinó, pea ʻoku faʻa fiemaʻu ia ke ke ʻilo lahi ange fekauʻaki mo e ngaahi fiemaʻu mo e ngaahi aʻusia ʻa hoʻo kau akó, ka ʻoku nau fai ha tokoni lahi ʻi hono fakaloloto ʻa e ngaahi aʻusia fakaako ʻa e kalasí kotoa.

ʻOku ou faʻa lava maʻu pē ʻo tala ʻa e taimi kuo fakaafeʻi ai ʻe he faiakó ʻa e kau akó ke nau mateuteu kimuʻá koeʻuhí he ko e ngaahi fakaafe ko iá ʻoku toe fakafoki mai pē ʻi he ngāue ʻa e tokotaha akó; ʻoku loloto ange ʻa e fealeaʻakí, ʻuhingamālie ange, pea ʻoku ʻilonga moʻoni ʻa e ʻi ai ʻa e Laumālié. Kātaki ʻo fakakaukau ki he founga te ke ala fakaafeʻi ai ʻa e kau akó ke nau ako kimuʻa pea fai ha fealeaʻaki pe ʻekitivitī ʻi loki akó.

Ko e ako fakaʻutumaukú ʻoku fiemaʻu ki ai ha meʻa lahi ange mei he fanongó ʻataʻatā pē. ʻOku tau fiemaʻu ʻetau kau akó ke nau tokanga mai pea hoko ko ha kau ako loto-vēkeveke. Ko e taha ʻa e ngaahi founga ʻoku hoko ai ʻení ko e taimi ʻoku fakangofua ai ʻa e kau akó ke nau vahevahe ʻa e meʻa ʻoku nau akó mo e niʻihi kehé. Kapau te te ʻiloʻi ʻe fiemaʻu ke te vahevahe ʻa e meʻa ʻokú te akó, ʻe kehe leva ʻa e founga te te mateuteu aí. ʻE tokoni foki ʻa e founga ko ʻení ke kehe ai ho fanongó peá ke fakafanongo longomoʻui ange. Ko e moʻoni, ʻoku hoko hono lea ʻaki ʻa e meʻa kuó te akó ke fakaloloto ai ʻa e ngaahi ʻilo ko iá pea fakamahinoʻi ʻa e meʻa ʻoku ako mo foua ʻe ha tokotaha akó.

ʻOku naʻinaʻi mai kiate kitautolu ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá ʻo pehē, “Mou fili ʻiate kimoutolu ha faiako, pea ʻoua ʻe tuku ke lea fakataha kotoa; kae tuku ke lea pē ha toko taha, pea tuku ke fanongo kotoa pē ki heʻene ngaahi leá, [pea] ka ʻosi lea kotoa ke fakamāmaʻi kotoa pē, pea ke maʻu ʻe he tangata kotoa pē ʻa e faingamālie tatau.”

Ko e moʻoni, ʻe angamaheni ke maʻu ʻe he faifakahinohinó ha aʻusia lahi ange pea mahalo kuó ne ako ʻa e lēsoní ʻi ha tuʻunga loloto ange ʻo laka ia ʻi he tokolahi taha ʻo e kau akó. Ka mou manatuʻi ʻa e aʻusia naʻá ku vahevahe ʻi he kamataʻanga ʻo ʻeku pōpoakí fekauʻaki mo e kau faifekau naʻe ʻikai ke nau falala ki he fua fatongia ʻa e niʻihi kehé ke nau fakalakalaka aí? Ko e taimi ʻoku puleʻi ai ʻe ha faiako ʻa e aʻusia fakaakó, mahalo te ne ongoʻi ko ha faiako lelei ia koeʻuhí he ʻoku fakalotoa ʻene pōpoakí pea ʻokú ne fakaongo mai ʻene ngaahi ongo ʻaʻaná. Ka neongo iá, ko e ʻikai fakakau ko ia ʻa e kau akó, ʻoku ngalingali he ʻikai ke ne ʻilo ʻa e founga ʻoku liliu moʻoni ai ʻe he fakahinohinó ʻa ʻenau akó. ʻIkai ke ngata aí, ʻoku faʻa hanga ʻe ha maʻuʻanga fakahinohino pē ʻe tahá ʻo toʻo mei he kau akó ʻa e ngaahi faingamālie loloto tatau ke vahevahe ai ʻa e meʻa ʻoku nau akó.

ʻOku lahi ha ngaahi founga ke fakaʻatā ai ʻa e kau akó ke nau vahevahe ʻa e meʻa ʻoku nau akó. Ko e taha ʻa e founga faingofua tahá ko e tuku ha taimi ke nau fakakaukauloto ai. ʻE lava ke hoko ʻeni ʻi ha tohinoa ako pe ko ha ʻekitivitī fakatupu fakakaukau ko ha konga ʻo ha fealeaʻaki. ʻE lava foki ke fai ʻeni ʻaki hano fakafeʻiloaki ha talanoa fakatātā, ko ha tūkunga ʻo e moʻuí, pe ko hano fakaʻaongaʻi fakataautaha, hili iá pea fakaʻatā leva ʻa e kau akó ke fakakaukauloto ʻo fakafou ʻi hano hiki ʻenau fakakaukaú kimuʻa pea vahevahe mo e niʻihi kehé.

Ko ha founga ʻe taha ke maʻu ai ʻe he tokotaha kotoa ha faingamālie tatau ʻi he aʻusia fakaakó, ko e tataki ha fealeaʻaki ʻaki ʻa e ngaahi fehuʻi ʻokú ne fakaafeʻi ʻa e kau akó ke fakakaukau mo vahevahe ʻenau ʻiló. Naʻá ku faʻa pehē kapau te u maʻu ha foʻi fehuʻi loloto ʻe tolu, te u lava ʻo akoʻi ha kalasi ʻi ha houa ʻe taha. ʻI heʻeku teuteu ke faiakó, te u ʻuluaki faʻu ha ngaahi fehuʻi ʻaki hono fakamaʻunga ʻi he tefitó pea mo e ngaahi kaveinga ako ʻo e lēsoní. Te u fili pe ko e fē ʻa e potufolofola, pōpoaki fakaepalōfita, pe aʻusia fakataautaha ʻe ala fakatefito ʻi he ngaahi kaveinga fakaakó, hili iá pea te u hiki mo toe hiki ha ngaahi fehuʻi kehekehe ʻoku ou ongoʻi ʻe tokoni ke ʻilo ʻe he kau akó ʻa e ngaahi moʻoni fekauʻaki mo e ngaahi kaveinga fakaako ko iá. Ko ha niʻihi ʻo e ngaahi fehuʻi ʻoku ou hikí ʻoku loloto ange ia ʻi he ngaahi fehuʻi kehé, ka ʻoku lelei ʻa e ngaahi fehuʻi kehé ki hono fakaloloto ʻa e ngaahi fehuʻi ki heʻeku tefitó pe kaveingá.

ʻOku ʻi ai foki ha ngaahi founga te ke lava ai ʻo ʻai ho ngaahi fehuʻí mo e tūkunga fealeaʻakí ke ola leleí. Ko e tuku ko ia ki ha toko taha pe toko ua ʻo e kau akó ke na fakaaoao ʻi he fealeaʻakí, ʻoku tatau pē ia mo hono puleʻi ʻe he faifakahinohinó ʻa e lēsoní. Ko e taimi ʻoku ou fai ai ha ngaahi fehuʻi ʻi ha kulupú, ʻoku ou faʻa tuku ha kiʻi taimi hili ʻeku fai ha fehuʻí kimuʻa peá u toki tuku ki he kau akó ke nau ʻomi ʻa e talí. ʻE lava ke ongoʻi taʻefiemālie heni ha faiako ʻokú ne faʻa loto ke ʻomi ha tali ʻi he taimi pē ko iá, ka ʻi hono tuku ha kiʻi taimi ke fakalongolongó ʻoku hoko ai ha meʻa ʻe ua. ʻUluakí, ʻokú ne ʻomi ha taimi ki he kau akó ke nau fakakaukauloto ai. Uá, ʻokú ne ʻomi ha taimi lahi ange ki he faiakó ke fakatokolahi ai ʻa e niʻihi ʻi he kulupú ke nau ʻomi ha tali ki he fealeaʻakí. Manatuʻi, ʻoku ʻikai ko ha meʻa pau ia ke ke ui ʻa e tokotaha ʻoku ʻuluaki hiki hono nimá. Kuó u ʻilo foki ko e fai ko ia ha ngaahi fehuʻi ki he kau akó kimuʻa ʻi he taimi te ke ala ʻeke ai ʻi he kalasí, ʻoku tokoni ia ke nau mateuteu pea ʻe ala ola lelei ki he kau ako ʻoku mā pe ongoʻi ʻoku ʻikai mahuʻinga ʻenau ngaahi tānakí. Manatuʻi foki ko e fakaafeʻi ko ia ʻa e kau maí ʻoku fiemaʻu ia ke ongoʻi malu ʻa e ʻātakai ʻoku fai ai ʻa e akó ʻi he tapa kotoa pē. Ko e fakatupulaki ko ia ʻa e vahevahe ʻa e tokotaha akó pe ko hono ʻave ha fakamatala ʻi he hili iá, ko ha ngaahi founga ia ke fakalotolahiʻi ʻa e kau maí mo tokoni ke ongoʻi ʻe he kau akó naʻe mahuʻinga ʻenau kau maí.

Ko e fakaʻosí, mahalo ʻe aʻu pē ki he ngaahi fealeaʻaki fakakulupu lelei tahá he ʻikai malava ʻe he konga lahi ʻo e kau akó ʻo kau mai koeʻuhí ko e fakangatangata ʻa e taimí. Te u faʻa fakaʻaongaʻi ha taha ʻo ʻeku ngaahi fehuʻi lolotó pea kole ki he kau akó ke nau vahevahe mo hanau hoa pe fakakulupu iiki ʻi ha ngaahi founga ʻe fakapapauʻi ai kuo maʻu ʻe he kalasí kotoa ha faingamālie ke vahevahe ʻa e ngaahi moʻoni ʻoku nau akó mo e niʻihi kehé. Ko e taimi ʻoku tau poupouʻi ai ʻa e kau akó ke nau vahevahe ʻa e ngaahi moʻoni ʻoku nau akó, ʻoku tau fakaafeʻi ai kinautolu ke nau fatongia ʻaki ʻenau akó.

ʻOku akoʻi mai ʻe Nīfai ko e mālohi ko ia ʻo e tauʻatāina ke filí ʻokú ne fakaʻatā kitautolu ke tau fili pē maʻatautolu kae ʻikai fakamālohiʻi ke ngāue. Ko e ʻātakai hotau loki akó ko ha feituʻu ia ʻoku lava ai ʻe he kau akó ʻo fili mo fatongia ʻaki ʻenau akó, pe ko ha ʻātakai ia ʻoku fakalongolongo ʻa ia ʻoku toki fakakounaʻi ai ʻa e kau akó ʻi heʻenau fanongo fakalongolongó? Kapau ʻe ʻaʻahi mai ha taha ki ho loki akó ʻi he uiké ni, te nau mamata nai ki ha kau ako ʻoku ʻoange ha faingamālie ke nau kau mai ʻi he founga akó? ʻOku faingataʻa ke fakaafeʻi ʻa e ako fakamātoató kapau ʻoku ʻikai ke tau fakaʻatā ʻa e kau akó ke vahevahe ʻenau ngaahi fakakaukaú, ueʻi fakalaumālié mo ʻilo ʻa e ngaahi moʻoní. Kātaki ʻo poupouʻi ʻa e kau akó ke vahevahe ʻa e ngaahi moʻoni ʻoku nau akó pea ʻai ia ke hoko ko ha konga ʻo hoʻo aʻusia ʻi he loki akó.

Kuo akoʻi mai ʻe ʻEletā Tēvita A. Petinā, “Ko e fakaafe ko ia ke ngāué ʻoku mahuʻinga ia he ko e tui ki he Fakamoʻuí ko ha tefitoʻi moʻoni ia ʻo e ngāue mo e mālohi. ʻI heʻeku hoko ko e tamaioʻeiki ʻa e ʻEikí, ʻoku ʻikai ko hoku fatongiá pē ʻa e tufaki e fakamatalá. Kapau ko e fiemaʻú ke fakalahi e tui ʻa e kakaí kia Sīsū Kalaisí, tā ʻoku fiemaʻu ke nau ngāue ʻo fakatatau mo e ngaahi akonaki ʻa e Fakamoʻuí.”

Ko e taumuʻa ʻo e ako fakalotú ʻi he Potungāue Ako ʻa e Siasí ke “Akoʻi e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisi kuo fakafoki maí ʻi ha ngaahi founga ʻe tokoni ki he tokotaha ako takitaha ke hoko ko ha ākonga tuʻuloa ʻo Sīsū Kalaisi ʻa ia ʻokú ne fakahoko mo tauhi e ngaahi fuakavá, ʻofa ki he ʻOtuá mo e niʻihi kehé, pea malava, loto-vilitaki mo tukupā ke tānaki ʻa ʻIsileli ʻi he fakatou tafaʻaki ʻo e veilí.” He ʻikai hoko ʻa e faʻahinga tuʻunga fakaākonga ko iá kae ʻoua ke fakakau ʻi heʻetau akoʻí ʻa e ngaahi fakaafe ke hoko ko ha meʻa ʻoku lahi ange pea moʻui ʻaki ʻa e meʻa ʻoku tau akó.

Ko e fakamatala ko ʻení ʻoku toʻo hangatonu ia mei he Ko e Faiako ʻi he Founga ʻa e Fakamoʻuí: “ʻTuku ke ulo pehē hoʻomou māmá ʻi he ʻao ʻo e kakaí.’ ʻʻOfa ki homou ngaahi filí.’ ʻKole, pea ʻe foaki ia.’ ʻMou hū ʻi he matapā fāsiʻí.’ [Mātiu 5:16, 44; 7:7, 13.] Ko e niʻihi ʻo e ngaahi fakaafe mahino mo fakangalongataʻa taha ʻi he ngāue fakafaifekau kotoa ʻa e Fakamoʻuí ʻi he māmaní, naʻe fai ia ʻi Heʻene akoʻi ʻEne kau ākongá ʻi he tafa moʻunga ʻoku hanga hifo ki he Tahi Kālelí. Ko e taumuʻa ʻa e Fakamoʻuí ke liliu e moʻuí, ʻo hangē ko ʻEne fakamahinoʻi ʻi Heʻene fakaafe fakaʻosí: ʻKo ia ʻokú ne fanongo ki heʻeku talá ni pea fai ki aí, te u fakatatau ia ki he tangata poto, naʻe langa hono falé ʻi he funga makáʼ [Mātiu 7:24; toki tānaki atu e fakamamafá].” Kātaki ʻo fakaafeʻi ʻa e kau ako ʻi hoʻo loki akó ke nau moʻui ʻaki ʻa e meʻa ʻoku nau akó.

ʻI heʻeku teuteu ki heʻeku pōpoakí, naʻá ku kole atu kiate kimoutolu takitaha ke mou mateuteu ʻaki hoʻomou ako ʻa e konga ko e “Fakaafeʻi ʻa e Ako Fakamātoató” ʻi he Ko e Faiako ʻi he Founga ʻa e Fakamoʻuí. Koeʻuhí ʻoku ʻikai ke tau fakataha kātoa, pea ko hamou niʻihi ʻoku mamata fakafoʻituitui mai pē, ʻoku ou fakalotolahiʻi kimoutolu ke mou vahevahe mo hoʻomou kulupu ʻinisēvesí ʻa e ngaahi fakakaukau ki he ngaahi fehuʻi ko ʻení ʻi haʻamou fakataha pe ʻi he ʻinitanetí ʻa ia te mau kole atu ki homou kau taki ʻinisēvesí ke nau tokangaʻi. ʻOku kau ʻi he ngaahi fehuʻi ko ʻení ʻa e:

  • Ko e hā ʻa e ʻuhinga ʻoku ola lelei ange ai hono ako ʻo e ongoongoleleí ʻi he taimi ʻoku fakakau ai ʻa e ngāue fakatāutahá, mateuteú, vahevahé, mo e tali ʻa e ngaahi fakaafe fakafoʻituituí?

  • Ko e hā ha ngaahi fakamatala fakafolofola mo fakaepalōfita ʻokú ne fakapapauʻi hoʻo ngaahi fakakaukau ki he fehuʻi kimuʻá?

  • Pea ko e hā ʻa e meʻa fekauʻaki mo e ngaahi fakamatala ko ʻení ʻoku tautautefito ʻene mahuʻinga fakafoʻituitui kiate koé?

Fakaʻosí, fakakaukau muʻa ki he ngaahi tefitoʻi moʻoni takitaha ko ʻeni kuo tau toe vakaiʻí pea mo e founga ʻe lava ke nau fakaafeʻi ai ʻa e ako fakamātoato hoʻo kau akó: ʻuluakí, fakaafeʻi ʻa e kau akó ke nau mateuteu ke ako; uá, poupouʻi ʻa e kau akó ke vahevahe ʻa e ngaahi moʻoni ʻoku nau akó; mo e tolú, fakaafeʻi ʻa e kau akó ke nau moʻui ʻaki ʻa e meʻa ʻoku nau akó.

Ko ʻeku fakaafe aofangatukú ke fakakaukau ki he founga te ke lava ai ʻo fakamālohia hoʻo akoʻi ʻa e ngaahi ʻēlia takitaha ʻe tolu ko ʻení:

  • Te u lava fēfē ʻo fakaafeʻi maʻu pē mo fakaafeʻi lelei ange ʻeku kau akó ke nau mateuteu kimuʻa ʻi ha aʻusia fakaakó?

  • Ko e hā ha ngaahi founga te u lava ai fakalotolahiʻi ʻeku kau akó ke vahevahe ʻa e meʻa ʻoku nau akó pea hoko ʻo kau longomoʻui mai ki heʻeku kalasí?

  • Fakaʻosí, ko e hā ha ngaahi fakaafe te ne fakamālohia ʻeku kau akó pea tokoni ke nau moʻui ʻaki ʻa e meʻa ʻoku nau akó?

ʻE kāinga, ʻoku mau ʻofa lahi atu kiate kimoutolu pea ʻoku tau maʻu ha faingamālie ke muimui ki he sīpinga ʻa e Fakamoʻuí ke fakaafeʻi ʻa e ako fakamātoató. Falala muʻa ki hoʻo kau akó. Ko e founga pē ʻeni ʻe taha te nau hoko ai ko e tokotaha ʻoku finangalo ʻa e ʻEikí ke nau aʻusiá. ʻOku ʻikai ke tau tufaki pē ha fakamatala, pe ʻoku tau fakalotoa pē ʻetau kau akó ʻaki ha ʻulungaanga longomoʻui [ʻa e faiakó] mo ha ngaahi lēsoni mālie. ʻOku tau teuteuʻi ʻa e kau akó ke nau moʻui fakalaumālie ʻi ha faʻahitaʻu ʻoku fakautuutu ai ʻa e faingataʻá. ʻE makatuʻunga ʻa e moʻui fakalaumālié ʻi he malava ke ʻiloʻi ʻa e fakahinohino ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní.

Kuo akoʻi mai ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni, “ʻI he ngaahi ʻaho ka hokó, he ʻikai lava ke tau moʻui fakalaumālie taʻe kau ai ʻa e tataki, fakahinohino mo e ivi fakafiemālie, mo e tākiekina maʻu pē ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní.”

Ko e taimi ʻoku tau akoʻi ai ʻetau kau akó ke nau ako fakamātoato ʻaki ʻenau kau longomoʻui maí, ʻoku tau akoʻi foki ai kiate kinautolu ʻa e founga ke fekumi mo maʻu ai ʻa e fakahinohino ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní. Ko e taukei ʻeni te ne tāpuekina kinautolu hili ha taimi lōloa ʻo ʻenau mavahe mei hotau loki akó. ʻI hoʻo fāifeinga ke fakaafeʻi ʻa e ako fakamātoato ko ʻení, ʻoku ou palōmesi atu te mou mamata ki ha ngaahi mana ʻe hoko ʻi he moʻui ho kau akó. ʻOku nau maʻu ʻa e mālohí, ko ʻeku fakamoʻoní ia, ʻi he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.