2025
Founga ʻe 5 ke Fakaleleiʻi ai ʻa e Ngaahi Manatu ʻOku ʻIkai Fuʻu Fakafiefia ʻi he Ngāue Fakafaifekaú
Nōvema 2025


Founga ʻe 5 ke Fakaleleiʻi ai e Ngaahi Manatu ʻOku ʻIkai Fuʻu Fakafiefia ʻi he Ngāue Fakafaifekaú

Ko e foki ko ia mei ha ngāue fakafaifekaú ko ha liliu mahuʻinga ia ʻi he moʻuí, pea ʻoku angamaheni pē ke te ongoʻi taʻefiemālie.

ongo tangata ʻokú na tangutu ʻi ha sea molū ʻo malimali mo talanoa

Ko e taimi ʻoku tau fakakaukau ai ki ha ngāue fakafaifekaú, mahalo te tau fakakaukau ki ha ngaahi mōmeniti liliu moʻui, ki ha ngāue tokoni mei he lotó, mo ha tupulaki fakalaumālie lahi. Pea mahalo te tau toe fakakaukauloto ki ha ngaahi taimi faingataʻa—ʻo tau sioloto ai ki haʻatau ikunaʻi faingofua pē kinautolu.

Ka ko e hā ʻoku hoko ʻi he taimi ʻoku ʻikai tatau ai hoʻo ngāue fakafaifekaú mo e meʻa naʻá ke palani ki aí? Fēfē kapau te ke foki ki ʻapi ʻokú ke ongoʻi loto-mamahi, puputuʻu, pe loto siʻi ange?

Ko e moʻoní ʻeni: ʻOku ʻi ai ha ngaahi ngāue fakafaifekau ʻoku ʻikai hoko kakato ʻo hangē ko e ʻamanakí (neongo ʻoku hāhāmolofia ʻaupito ke hoko ʻa e ngaahi tūkunga tōtuʻa makehé). Ko hono moʻoní, koeʻuhí ko e natula faingataʻa ʻo e ngāue fakafaifekaú, ʻoku ʻikai hāhāmolofia ʻa e fehangahangai ʻa e kau ʻosi ngāue fakafaifekaú mo e ngaahi fehuʻi fihí.

Mahalo ʻe fifili ha niʻihi:

“Naʻe feʻunga nai ʻeku meʻa naʻe faí?”

“Ko e hā ʻoku ou ongoʻi taʻepauʻia ange ai ʻi he taimí ni ʻi ha toe taimi kimuʻá?”

Pe naʻa mo e, “Ko e hā ʻoku ʻikai ke u fiefia ai ʻo hangē ko ia naʻá ku ʻamanaki ki aí, hili ʻeku feilaulau lahí?”

Kapau ʻoku faingataʻa ʻa e moʻui ʻi he hili ʻa e ngāue fakafaifekaú, mahalo te ke toe fehuʻi, “Te u maʻu fēfē ʻa e ngaahi tāpuaki kuo talaʻofa mai mei heʻeku ngāue fakafaifekaú?”

ʻOku ʻaonga ʻa e ngaahi ongo ko ʻení, pea ʻoku ʻikai ke ke tuēnoa. Ko ha fanga kiʻi fakakaukau ʻeni ʻe niʻihi ke ke fakakaukau ki ai ʻi hoʻo fakakaukauʻi ʻa e ngaahi aʻusia fakafaifekau ʻoku ʻikai fuʻu fakafiefiá:

1. Kumi Fakahinohino mei he Kakai Totonú

ʻOku mahuʻinga ke talanoa ki ha taha te ne lava ʻo tokoniʻi koe ke ke fakakaukauʻi hoʻo aʻusiá ʻi ha founga lelei pea tafoki kia Sīsū Kalaisi—hangē ko ha ngaahi kaungāmeʻa falalaʻanga, kau taki ʻo e Siasí, pe ha taha faifaleʻi.

Fakaʻehiʻehi mei he niʻihi te nau ala fakamāuʻi hoʻo ngaahi ongó pe ko kinautolu ʻoku nau tukuakiʻi kakato hoʻo ngāue fakafaifekaú. Ka, ke kumi ha taha te ne lava ʻo ʻai ke tuʻotuʻa-tataú—ha taha ʻokú ne tokoniʻi koe ke ke fakakaukau ki hoʻo ngaahi aʻusiá ʻo ʻikai mā ka ne poupouʻi hoʻo tauʻatāina fakafoʻituituí mo ho fatongiá.

Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni: “ʻAve hoʻo fehuʻí ki he ʻEikí mo e ngaahi maʻuʻanga tokoni falalaʻanga kehé. Ako ʻaki e holi ke tuí kae ʻoua te ke fakaʻamu ke lava ʻo maʻu ha fehalaaki.”

Te ke lava mo e Fakamoʻuí, ʻo ʻai ke ʻuhingamālie hoʻo ngāue fakafaifekaú, neongo pe naʻe faingataʻa fēfē hoʻo ngaahi aʻusiá. Kuó u ʻosi talanoa mo ha kau ʻosi ngāue fakafaifekau naʻe taʻu lahi ʻenau tatali ke fakakaukauʻi mo ngāueʻi ʻa e ngaahi aʻusia faingataʻa ʻi he ngāue fakafaifekaú. Ka ʻoku ʻikai fiemaʻu ia ke kei pikitai ki he mamahí—ʻoua ʻe tatali ʻi ha ngaahi taʻu kae toki kamatá. ʻE lava ke kamata fakamoʻui koe ʻi he taimí ni ʻi he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí.

2. Fakaʻatā Koe ke Ke Mamahi

ʻOku sai pē ke ongoʻi loto-mamahi kapau naʻe ʻikai ke aʻu hoʻo ngāue fakafaifekaú ki he meʻa naʻá ke ʻamanaki ki aí. Ko e faʻahinga mamahi ko ʻení—ʻa hono tali ʻa e meʻa naʻe ʻikai hoko ʻo hangē ko e palaní—ʻe lava ke hoko ia ko ha faifakamoʻui. ʻE lava ke tokoni atu ʻa e ngaahi fakakaukau hangē ko e “Naʻe ʻikai hoko ia ʻi he founga naʻá ku ʻamanaki ki aí, pea ʻoku sai pē iá” ke ke tali ʻa e meʻa moʻoni ʻoku hokó, ongoʻi mo fakakaukauʻi ʻa e mamahí, pea hoko atu.

ʻI he tafaʻaki ʻe tahá, ʻe lava ke fakaiku ʻa e ngaahi fakakaukau hangē ko e “ʻOku pau pē ʻoku ʻi ai ha meʻa ʻoku fahālaaki ʻiate aú” ki ha taʻe-fiemālie mo ne taʻofi ai koe. ʻOku hanga ʻe he tali hoʻo aʻusiá mo e ngaahi ongo fakaelotó totonú, pea ʻikai fai ha tukuakiʻí, ʻo fakaava ʻa e matapā ki he faifakamoʻuí.

Naʻe fakamoʻoniʻi ʻe ʻEletā Tietā F. ʻUkitofa ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá, “Kuó u ako kapau te tau ʻunuʻunu ke ofi ki he ʻOtuá mo kakapa atu ke ala kiate Ia, te tau lava moʻoni ʻo maʻu ha fakamoʻui, nonga, mo e fiefia.”

3. ʻAi Hoʻo Ngaahi Fakakaukaú mo e Ongó ko e Meʻa ʻAʻau

ʻOku fakafōtunga hoʻo ongo ki hoʻo ngāué ʻe he ngaahi fakakaukau ʻokú ke tokanga taha ki aí. Feinga ke hiki hoʻo ngaahi fakakaukau fekauʻaki mo hoʻo ngāue fakafaifekaú. Ko e fē ʻa e ngaahi meʻa ʻoku nau ʻomai ʻa e nongá kiate koé? Ko e fē ʻa e ngaahi meʻa ʻoku nau ʻomai ʻa e loto-foʻí kiate koé?

Ko hoʻo tauʻatāina ke filí ʻoku ʻikai ngata pē ʻi hoʻo ngaahi tōʻongá ka mo hoʻo ngaahi fakakaukaú foki. ʻI hoʻo liliu māmālie ko ia ʻa e anga ʻo hoʻo fakakaukau ki hoʻo ngāue fakafaifekaú, te ke lava ai ʻo liliu ʻa e anga ʻo hoʻo ongo fekauʻaki mo iá. ʻOku kamata ʻa e fakaakeaké ʻi he liliu fakaeloto ko ʻení—ʻo e foʻi fakakaukau pē ʻe taha ʻi he taimi, ka ʻi he taimi pē ʻokú ke mateuteu aí.

4. Fili ʻa e Manavaʻofá mo e Fakamolemolé

Mahalo naʻá ke ʻosi feohi mo ha kakai—ngaahi hoa, kau taki, pe mo ha niʻihi kehe—naʻe fakamamahi mo taʻe-fakafiemālie ʻenau ngaahi tōʻongá. ʻOku mahuʻinga ke manatuʻi ʻoku fakahaaʻi ʻe honau ʻulungāngá ʻa honau ngaahi faingataʻaʻiá, kae ʻikai ko ho mahuʻingá. Ko e taha kotoa pē ʻokú ne foua ʻa e loto-mafasiá, taʻotaʻomiá, mo ha ngaahi ongo fakaeloto ʻoku fakaiku ʻi he taimi ʻe niʻihi ki ha tōʻonga ʻoku ʻikai sai. Neongo ʻoku ʻikai fakatonuhiaʻi ia ʻe he meʻá ni, ka ʻe lava ʻo tokoni hono fakatokangaʻi ko ia naʻe ʻikai fekauʻaki ʻenau tōʻongá mo koé, ke ke tekeʻi ʻa e loto-ʻitá. ʻOku fakatauʻatāinaʻi koe ʻi hoʻo fai iá ke ke laka atu ki muʻa ʻi he nonga.

Naʻe toe akoʻi foki ʻe Palesiteni Nalesoni: “ʻOku ou fakaafeʻi atu kimoutolu … ke mou feinga ke fakangata ha faingataʻaʻia fakataautaha kuó ne fakamafasiaʻi koe. ʻE ʻi ai nai ha ngāue ʻe feʻunga ange mo e loto-houngaʻia kia Sīsū Kalaisi mo ʻEne Fakaleleí? Kapau ʻoku ngali taʻe-malava ʻa e fakamolemolé ʻi he taimí ni, tautapa ki he mālohi ʻi he taʻataʻa fakalelei ʻo Sīsū Kalaisí ke ne tokoniʻi koe. ʻI hoʻo fai iá, ʻoku ou palōmesi atu te ke maʻu ha nonga fakataautaha pea vave fakafokifā mo ho ivi fakalaumālié.”

5. Angaʻofa Pē Kiate Koe

Ko e foki ko ia mei ha ngāue fakafaifekaú ko ha liliu mahuʻinga ia ʻi he moʻuí, pea ʻoku angamaheni pē ke te ongoʻi taʻefiemālie. ʻOku ʻuhingamālie pē ʻa e founga ʻokú ke ongoʻi pehē aí. Ko ia ai, ʻoua te ke fakamāuʻi koé, ka ke ʻahiʻahi ke manavaʻofa pē kiate koe. Faʻa kātakiʻi pē koe, mo falala ko e taimi te ke tafoki ai ki he Fakamoʻuí mo fakaʻaongaʻi ʻa e mālohi kuó Ne foaki atu ke ke liliu mo tupulaki aí, te Ne tokoni atu ke ke maʻu ʻa e fakamoʻui mo e ikuʻanga ʻokú ke kumí.

Manatuʻi, ʻoku faʻa hoko ʻa e tupulaki lahi tahá ʻi he ngaahi mōmeniti taʻe-ʻamanekiná. ʻI hoʻo kumi tokoní, ako ke ke faʻa kātakiʻi koe mo e niʻihi kehé, pea “ʻoua naʻá ke faʻaki ki ho poto ʻoʻoú” (Lea Fakatātā3:5), ʻe lava ke ke maʻu ʻa e nongá.

ʻOku falala atu ʻa e Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi kiate koe, pea te ke lava ʻo falala kiate Kinaua mo ʻEna palani ʻo e fiefiá, ʻa ia kuo kau maʻu pē ai ha ngaahi mōmeniti fakatupulaki mo faingataʻa.

Te ke lava ʻo ako ke holoki ʻa e loto-mamahí ʻaki haʻo ongoʻi mahino, angaʻofa, mo manavaʻofa—ʻa e mahino, angaʻofa, mo e manavaʻofa tatau ʻoku maʻu ʻe hotau Fakamoʻuí maʻaú.