“Ko Hono Fakaʻilongaʻi e Folofolá ʻaki ha Fakamatalá: Ko Hono Fakaleleiʻi ʻEtau Akó ʻo fakafou ʻi hono Fakaʻilongaʻi, Tānaki Atu ha Fakamatala, mo Hono Fakafehokotaki ʻEtau Folofolá,” Fuakava Motuʻá – Tohi Lēsoni ʻa e Faiako Seminelí (2026)
“Ko Hono Fakaʻilongaʻi e Folofolá ʻaki ha Fakamatalá: Ko Hono Fakaleleiʻi ʻEtau Akó ʻo fakafou ʻi hono Fakaʻilongaʻi, Tānaki Atu ha Fakamatala, mo Hono Fakafehokotaki ʻEtau Folofolá,” Fuakava Motuʻá – Tohi Lēsoni ʻa e Faiako Seminelí
Ngaahi Taukei Ako Folofolá: Lēsoni 168
Fakaʻilongaʻi e Folofolá ʻaki ha Fakamatalá
Ko Hono Fakaleleiʻi ʻEtau Akó ʻo fakafou ʻi hono Fakaʻilongaʻi, Tānaki Atu ha Fakamatala, mo Hono Fakafehokotaki ʻEtau Folofolá
ʻE lava ke tokoni ʻa e ako folofola fakatāutahá ke tau fakatupulaki ha vā fetuʻutaki mālohi ange mo e Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi. ʻE ala tokoni hono fakaʻilongaʻi ʻetau folofolá ʻaki ha fakamatalá (fakaʻilongaʻi, tānaki atu ha fakamatala, mo fakafehokotakí), ke tau tokanga lahi ange ki he ngaahi foʻi lea ʻoku tau akó pea ongoʻi ofi ange ki he Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi ko hano ola. ʻE ako ʻe he kau akó ʻi he lēsoni ko ʻení ke fakaʻilongaʻi ʻenau folofolá ʻaki ha fakamatala ʻi ha founga ʻe ala tokoni ke nau ongoʻi ofi ange ai ki he Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi.
Teuteu ʻa e tokotaha akó: Fakaafeʻi e kau akó ke fehuʻi ki ha niʻihi ʻi honau fāmilí, uōtí, pe koló ʻa e meʻa ne nau maʻu ne tokoni ʻi hono fakaʻilongaʻi e folofolá. ʻOku totonu ke omi mateuteu ʻa e kau akó ke vahevahe e meʻa naʻa nau akó.
Ngaahi ʻEkitivitī Ako ʻOku Ala Fakahokó
Lava ʻo maʻu ʻa e folofolá
Ke kamata e kalasí, fakakaukau ke fakaʻaliʻali pe tā ha talavou mei he kuonga ʻo e Fuakava Motuʻá, ʻo hangē ko ʻení. Talaange ki he kau akó ko ha toʻu tupu ʻIsileli ʻeni mei he 600 BC ko Sēkope hono hingoá. Fakaafeʻi e kau akó ke nau fakakaukauloto ʻoku nau ʻinitaviu ʻa Sēkope. Fakaafeʻi e kau akó ke nau aleaʻi mo ha hoa pe kulupu tokosiʻi ʻa e founga ʻoku nau pehē ʻe ala tali ai ʻe Sēkope ʻa e fehuʻi ʻe tolu ko ʻení.
-
ʻOku faʻu fēfē ʻa e folofolá ʻi ho kuongá?
-
Ko e hā ha meʻa kuo pau ke ke fai ke ke ako ai mei he folofolá?
-
ʻOku fēfē hoʻo ngāue ʻaki hoʻo folofolá?
Kapau ʻoku fiemaʻu tokoni ʻa e kau akó, te ke lava ʻo vahevahe ange naʻe tohitongi ʻa e ngaahi folofolá ʻi he 600 BC ʻi ha ʻū lauʻi peleti ukamea pea tohi ʻi ha ‘ū laʻipapa, pe mahalo ʻi ha kiliʻi manu. ʻOku ngalingali naʻe pau ke fononga ʻa Sēkope ki he feituʻu naʻe maʻu ai ʻa e folofolá pea fanongo ki hano lau ia ʻe ha taha. Mahalo naʻá ne fanongo foki ki hano vahevahe ʻe ha kakai ʻa e meʻa naʻa nau ʻiloʻí mei heʻenau manatú.
-
Kapau naʻe ʻinitaviu koe ʻe Sēkope, te ke tali fēfē ʻa e ngaahi fehuʻi ko ʻení?
-
Ko e hā nai ha fakakaukau te ne maʻu fekauʻaki mo hoʻo ngaahi talí?
Ke tokoni ke fakakaukau ʻa e kau akó ki honau faingamālie makehe ke maʻu ʻa e folofolá, vahevahe ʻa e fakamatala ko ʻení.
Naʻe akonaki ʻa ʻEletā D. Toti Kulisitofasoni ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá ʻo pehē:
Fakalaulauloto ki hotau tāpuaki mahuʻinga ʻoku ala maʻu ʻi heʻetau maʻu ʻa e Tohi Tapú mo e toe ngaahi peesi folofola makehe ʻe 900, ʻo kau ai ʻa e Tohi ʻa Molomoná, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá pea mo e Mataʻitofe Mahuʻingá. Toe fakakaukau angé, makehe mei aí, ʻa e ngaahi lea naʻe fakahoko ʻe he kau palōfitá ʻi hono ueʻi kinautolu ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní ʻi ha ngaahi ʻātakai ʻo hangē ko ʻení, ʻa ia ʻoku ui ai ia ʻe he ʻEikí ko e folofola (vakai, T&F 68:2–4), ʻoku meimei ke ʻomi hokohoko kiate kitautolu … ʻOku ou pehē ʻoku teʻeki ke ʻi he hisitōliá ha kakai kuo tāpuekina ʻaki ha ngaahi folofola lahi ʻaupito. Pea ʻikai ngata aí, ka ʻoku malava ke maʻu ʻe he tangata, fefine, mo e fānau kotoa pē ha tatau fakataautaha ʻo e ngaahi tohi toputapú ni ʻi heʻenau lea fakafonuá. Naʻe mei ngali fakaofo moʻoni ʻa e meʻá ni ki he … Kau Māʻoniʻoni ʻi he ngaahi kuonga fakakosipeli kimuʻá! ʻOku hanga ʻe he tāpuaki ko ʻení ʻo fakahā mai ʻa e naʻinaʻi ʻa e ʻEikí ki hono mahuʻinga ʻo ʻetau toutou fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi folofolá ʻo lahi ange ʻi ha toe kuonga he kuohilí. (“Ko e Tāpuaki ʻo e Folofolá,” Liahona, Mē 2010, 35)
-
Ko e hā ʻoku makehe kiate koe mei he fakamatala ʻa ʻEletā Kulisitofasoní?
-
Ko e hā ha ngaahi lelei ʻe lava ke maʻu mei hono maʻu haʻo ngaahi tohi folofola pē ʻaʻaú?
Fakakaukau ke fakaʻaliʻali hoʻo ʻū tohi folofola fakatāutahá. (Te ke lava ʻo ʻomi ʻa e fuofua ʻū tohi folofola naʻe ʻaʻaú, kapau ʻokú ke kei maʻu kinautolu.) Te ke lava ʻo vahevahe mo e kau akó ʻa e ʻuhinga kiate koe ke maʻu ha tatau fakataautaha ʻo e folofolá ʻi hoʻo moʻuí.
Vahevahe mo e kau akó ko e taha ʻo e ngaahi tāpuaki ʻo hono maʻu ha folofola fakatāutahá ko e malava ko ia ke fakaʻilonga kinautolu ʻaki ha fakamatalá (fakaʻilongaʻi, hiki fakamatala, mo fakafehokotaki e ʻū vēsí).
-
Ko e hā ha ngaahi lelei ʻe lava ke maʻu mei hono fakaʻilongaʻi hoʻo folofola fakatāutahá ʻaki ha fanga kiʻi fakamatalá?
Fakaafeʻi e kau akó ke kumi ha ngaahi founga te nau ala fakaʻaongaʻi lelei ange ai ʻenau folofola fakatāutahá he ʻahó ni ʻo fakafou ʻi he taukei ʻo hono fakaʻilongaʻi e folofolá ʻaki ha fanga kiʻi fakamatalá.
Mahalo he ʻikai te ke maʻu ha taimi feʻunga ke akoʻi e ngaahi taukei takitaha ʻe tolu ʻo e fakaʻilongaʻi ʻaki hano tānaki ha fanga kiʻi fakamatalá. Fili ʻa e (ngaahi) taukei ʻokú ke ongoʻi ʻe tāpuekina lahi taha ai hoʻo kau akó. Kapau ʻokú ke akoʻi ha ngaahi taukei lahi, mahalo te ke fie ʻuluaki akoʻi ʻa e ongo konga “Fakaʻuhingaʻi” mo e “Fakatātaaʻi” ʻo e taukei takitaha, pea ʻai ke “Ako Fakahoko” ʻe he kau akó ʻa e ngaahi taukeí ʻi he taimi tatau.
Kimuʻa pea fakafeʻiloaki ʻa e ngaahi taukeí, fakakaukau ke fakaʻaliʻali pe hiki ʻa e veesi kakato ʻo e Mōsese 7:18 (pe ko ha veesi ʻe taha te ke fili) ʻi he palakipoé koeʻuhí ke lava ʻo fakaʻilongaʻi ia ʻi ha ngaahi founga kehekehe lolotonga e lēsoní.
Taukeí: Ko hono fakaʻilongaʻi ʻo e folofolá
Fakaʻuhingaʻí
Ko e fakaʻilongaʻi ʻo e folofolá ko ha founga ia ke fakamamafaʻi ai ha foʻi lea, kupuʻi lea, pe veesi ʻokú ke ongoʻi ʻoku mahuʻinga pe ʻuhingamālie. ʻE lava ke tokoni ʻeni ke ke manatuʻi ʻa e meʻa ʻoku akoʻi ʻe he vēsí. ʻE lava foki ke tokoni hono fakaʻilongaʻi ʻo e folofolá ke ke tokanga ange ai ki he meʻa ʻokú ke laú, ʻa ia ʻe ala tākiekina ai ho fakakaukaú mo e lotó ke mahino lelei ange ʻa Sīsū Kalaisi, ko ʻEne ngaahi akonakí, mo e ngaahi lea ʻo ʻEne kau tamaioʻeikí.
Fakatātaaʻi
Fakakaukau ke fakaafeʻi ha niʻihi ʻo e kau akó ke omi ki he palakipoé ke fakatātaaʻi ha ngaahi founga kehekehe te nau ala fakaʻilongaʻi ʻaki ʻa e Mōsese 7:18, ʻa ia ʻoku fakaʻaliʻali ʻi he palakipoé.
-
Ko e hā ha ngaahi founga kehekehe ʻe ala fakaʻilongaʻi ai ʻe he kakaí ʻenau folofolá?
ʻE malava ke kau ʻi he ngaahi talí hano fakaʻilongaʻi ha veesi, laineʻi ha kupuʻi lea, pe siakaleʻi ha foʻi lea.
Fakakaukau ke huluʻi ʻa e foʻi vitiō “A Marking System That Works for You” (1:56), ʻa ia ʻoku fakamatala ai ʻa ʻEletā Tēvita A. Petinā ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá ki hono fakaʻilongaʻi ʻo e folofolá. Hili ʻa e vitioó, te ke lava ʻo kole ki he kau akó ke tānaki atu ha ngaahi founga kehe ke fakaʻilongaʻi ʻaki e folofolá ʻa ia naʻe ʻikai hiki atu kimuʻá.
1:58Ki he ngaahi folofola fakaʻilekitulōniká, fakakaukau ke fakaʻaliʻali ki he kau akó ʻa e founga ke fakaʻilongaʻi ʻaki ʻenau folofolá ʻi ha ʻū lanu kehekehe ʻo fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi konga ʻo e polokalamá ki hono fakaʻilongaʻi mo laineʻí. ʻE lava ke ʻomi ʻe he konga ko ʻeni ʻo e polokalamá ha founga kehekehe ange ki he founga ʻoku fakaʻilongaʻi ai ʻe he kau akó ʻenau folofolá ʻaki ha fanga kiʻi fakamatala ʻo fakatatau mo ʻenau fiemaʻu fakatāutahá. Ki ha tokoni ʻi he meʻá ni, lomiʻi ʻi he foʻi toti ʻe tolu ʻi he tuliki toʻomataʻu ki ʻolunga ʻo e polokalama Gospel Library, pea lomiʻi ʻi he “Help.” Te ke maʻu ai ha foʻi vitiō ko e “Highlight a passage.”
-
Ko e hā ha ngaahi ʻuhinga ʻokú ke fili ai ke fakaʻilongaʻi ha meʻa ʻi hoʻo folofolá?
Ako Fakahoko
Ko e founga ʻe taha ke tokoniʻi ai e kau akó ke nau akoakó ko hono ʻoange ki he tokotaha ako takitaha ha tatau ʻo e laʻipepa tufa ko e “Akoako Hono Fakaʻilongaʻi e Folofolá ʻaki ha Fakamatalá.” Kapau ʻoku fakaʻaongaʻi ʻe hoʻo kau akó ha tohi folofola, mahalo te ke fie ʻai ha tatau ʻo e peesi ʻoku ʻi ai e potufolofola ʻoku kau ai ʻa e Saame 116:1–9 ke akoako ai ʻa e kau akó, kae ʻikai fakaʻaongaʻi e laʻipepa tufa kuo ʻoatú. ʻOku hanga ʻi hono ʻoange ha taha ʻo e ngaahi fili ko ʻení ʻo fakaʻatā ʻa e kau akó ke nau ʻahiʻahiʻi ha ngaahi founga kehekehe ʻo e fakaʻilongaʻí ke ʻiloʻi ʻa e founga te nau fie fakaʻilongaʻi pe ʻikai fakaʻilongaʻi ai ʻenau folofola fakatāutahá. ʻE lava ke lau ʻe he kau akó ʻa e ʻuluaki veesi ʻe fā ʻo e laʻipepa tufá (Saame 116:1–4) ʻo fakaʻaongaʻi ha founga ʻe taha ki hono fakaʻilongaʻí pea fakaʻaongaʻi ha founga kehe ki hono fakaʻilongaʻi ʻo e veesi fakaʻosi ʻe nimá (Saame 116:5–9). Kapau ʻoku fakaʻaongaʻi ʻe he kau akó ha folofola fakaʻilekitulōnika, ʻe lava ke nau lau mo fakaʻilongaʻi ʻa e ngaahi veesi tatau ʻi he Gospel Library ʻo fakaʻaongaʻi ha ngaahi founga kehekehe. Te ke lava ʻo fakaʻaliʻali ange ʻa e founga te nau lava ai ʻo tamateʻi ʻenau ngaahi fakaʻilonga fakaʻilekitulōniká, kapau ʻoku nau fie fai ia hili ʻa e akoakó.
Taukeí: Hiki fakamatalá
Fakaʻuhingaʻí
Ko e founga ʻe taha ʻo e fakaʻilongaʻi e folofolá ʻaki ha fakamatalá ko e hiki ha ngaahi fakamatala.
Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā Tēvita A. Petinā ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá ʻa e meʻá ni fekauʻaki mo e founga pea mo e ʻuhinga ʻoku tau hiki ai ha ngaahi fakamatalá:
Ko hono hiki ʻa e meʻa ʻoku tau ako, fakakaukau ki ai mo ongoʻi lolotonga ʻetau ako ʻa e folofolá, ko ha founga ia ʻe taha ʻo e fakalaulaulotó mo ha fakaafe mālohi ki he Laumālie Māʻoniʻoní ke hokohoko atu ʻa e fakahinohinó. (“Because We Have Them before Our Eyes,” New Era, Apr. 2006, 6–7)
Fakatātaaʻi
-
Ko e hā ha ngaahi founga kehekehe te tau lava ai ʻo hiki ʻa e meʻa ʻoku tau ako, fakakaukau, pe ongoʻi ko ha konga ʻo ʻetau ako folofolá?
Tokoni ke mahino ki he kau akó te nau lava ʻo tohi ʻi he tafaʻaki ʻo ʻenau folofolá, ʻi ha tohinoa ako, pe ʻi ha kiʻi tohi fakaʻilekitulōnika.
ʻI hono fakaʻaongaʻi ʻo e veesi ʻi he palakipoé, fakatātaaʻi ʻa e founga ʻe lava ke hiki ai ʻe he kau akó ha kiʻi fakamatala ʻi he tafaʻaki ʻo ʻenau folofolá. Fakakaukau ke fakaʻaliʻali ha sīpinga ʻo e founga kuó ke hiki ai ha fakamatala ʻi hoʻo folofolá pe tohinoa akó. Te ke lava foki ʻo fakaʻaliʻali ʻa e founga ke hiki ai ha kiʻi fakamatala fakaʻilekitulōnika ʻo fakaʻaongaʻi ʻa e konga ki he fakamatalá ʻi he Gospel Library (vakai, “Record your thoughts” ʻi he konga ki he “Help”).
Ako Fakahoko
Kapau naʻá ke fakaʻaongaʻi ʻa e laʻipepa tufa kimuʻá, fakaafeʻi ʻa e kau akó ke fili ha meʻa ne nau fakaʻilongaʻi mei he Saame 116. Fakaafeʻi leva e kau akó ke nau tohi ʻi he tafaʻakí ha meʻa ne nau ako, ko haʻanau fakakaukau, pe meʻa ne nau ongoʻi ʻi heʻenau akó. Kapau ʻoku fakaʻaongaʻi ʻe he kau akó ha folofola fakaʻilekitulōnika, te nau lava ʻo tānaki atu ha kiʻi fakamatala ki ha taha ʻo e ngaahi meʻa naʻa nau fakaʻilongaʻí mei he ngaahi veesi tatau.
Kapau ʻoku toe lahi ʻa e taimí, te ke lava ʻo fakaafeʻi ʻa e kau akó ke vahevahe ʻa e meʻa naʻa nau tohí mo e kalasí pe ʻi ha fanga kiʻi kulupu iiki.
Taukeí: Ko hono fakafehokotaki ʻo e ngaahi vēsí
Fakaʻuhingaʻí
Koeʻuhí ʻe lava ke tānaki ʻe he folofolá ha mahino pe poupou ki he ngaahi folofola kehé, ʻe ala tokoni ke fakafekauʻaki pe fakafehokotaki fakataha ʻa e ngaahi potufolofola ko iá. Ko e founga ʻe taha ʻe lava ke fakahoko ai ʻení ko hano hiki ha potufolofola ʻe taha ʻi he tafaʻaki ʻo ha folofola ʻe taha. Te ke lava foki ʻo fakaʻaongaʻi ʻa e “Link” ʻi he Gospel Library.
Fakatātaaʻi
Vakai ki he potufolofola ʻi he palakipoé. Fakaafeʻi e kau akó ke lau ʻa e potufolofola ko ʻení ko ha potufolofola fakafekauʻaki. Kapau naʻá ke fili ha veesi kehe ke hiki ʻi he palakipoé, kumi ha veesi ʻe feʻunga ke fakafehokotaki ki ai.
Lau ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 97:21 pea kumi ʻa e founga ʻoku fekauʻaki ai ʻa e veesi ko ʻení mo e Mōsese 7:18.
-
Ko e hā ʻe ala tokoni ai ke fakafehokotaki ʻa e ongo veesi ko ʻení?
Hiki ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 97:21 ʻi he tafaʻaki ʻo e veesi ʻi he palakipoé ʻo hangē pē ʻoku hiki ia ʻi he tafaʻaki ʻo e vēsí. Ki he ngaahi folofola fakaʻilekitulōniká, fakaʻaliʻali ki he kau akó ʻa e founga ke fakafehokotaki ai ʻa e ngaahi vēsí ʻo fakaʻaongaʻi ʻa e “Link” ʻi he Gospel Library (vakai, “Link related content” ʻi he konga “Help”).
Ako Fakahoko
Fakaafeʻi ʻa e kau akó ke nau toe vakai ki he laʻipepa tufá. ʻI he akoako ko ʻení, fakakaukau ke vahevahe ʻa e kau akó ki ha fanga kiʻi kulupu iiki pea fakaafeʻi ke nau fakakaukau ki ha ngaahi potufolofola kehe ʻoku fekauʻaki mo e meʻa ne nau fakaʻilongaʻi ʻi heʻenau laʻipepá. ʻI heʻenau maʻu ha ngaahi sīpingá, ʻe lava ke vahevahe kinautolu ʻe he kau akó mo ʻenau kulupú pea lau fakataha kinautolu. Hili iá ʻe lava ke tānaki ʻe he kau akó ʻa e ngaahi potufolofola fakafekauʻakí ʻi he tafaʻaki ʻo e laʻipepá pe tānaki atu ha ngaahi fehokotakiʻanga ʻaki hono fakaʻaongaʻi ʻa e founga fehokotakiʻanga ʻi heʻenau folofola fakaʻilekitulōniká.
Fakaʻosí
Fakakaukau ke fakaafeʻi ha niʻihi ʻe loto-fiemālie ke vahevahe ʻa e meʻa kuo nau ako mei hono akoako fakahoko ʻo e ngaahi taukei ko ʻeni ki hono fakaʻilongaʻi e folofolá ʻaki ha fakamatalá. Te ke lava ʻo ʻeke ange ha fehuʻi hangē ko e ongo fehuʻi ko ʻení. Fakahaaʻi hoʻo houngaʻia ʻi he ngaahi tali ʻa e kau akó.
-
Kuo tokoniʻi fēfē koe ʻi hono fakaʻilongaʻi hoʻo folofolá ke ke ofi ange ai kia Sīsū Kalaisi ʻi hoʻo ako fakatāutahá?
-
Ko e hā ha fakakaukau pe taukei naʻá ke maʻu he ʻahó ni ʻe ala tokoni ke toe mahuʻingamālie ange ai hoʻo femoʻuekina ʻi he folofolá?
Te ke lava ʻo vahevahe hoʻo fakamoʻoni ki he founga kuo hoko ai hono fakaʻilongaʻi hoʻo folofola fakatāutahá ʻaki ha fanga kiʻi fakamatalá ko ha tāpuaki ki hoʻo moʻuí. Fakaafeʻi ʻa e kau akó ke nau feinga ke ongoʻi ofi ange ki he Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi ʻo fakafou ʻi he akoako fakaʻilongaʻi ʻenau folofolá ʻaki ha fanga kiʻi fakamatalá.
Fakaafeʻi ʻa e kau akó ke fakakaukau ki he tuʻunga lelei ʻo ʻenau fakaʻaongaʻi ʻa e taukei ʻo hono fakaʻilongaʻi ʻaki ha fakamatalá pea fili ha taukei ne nau ako pea ʻahiʻahiʻi ia ʻi heʻenau ako folofola fakatāutahá.