Seminelí
Ko Hono Kumi ʻa e Ngaahi Moʻoni ʻo e Ongoongoleleí ʻi he Folofolá: Ako ke ʻIloʻi ʻa e Tokāteliné mo e Ngaahi Tefitoʻi Moʻoní


“Ko Hono Kumi ʻa e Ngaahi Moʻoni ʻo e Ongoongoleleí ʻi he Folofolá: Ako ke ʻIloʻi ʻa e Tokāteliné mo e Ngaahi Tefitoʻi Moʻoní,” Fuakava Motuʻá – Tohi Lēsoni ʻa e Faiako Seminelí (2026)

“Ko Hono Kumi ʻa e Ngaahi Moʻoni ʻo e Ongoongoleleí ʻi he Folofolá: Ako ke ʻIloʻi ʻa e Tokāteliné mo e Ngaahi Tefitoʻi Moʻoní,” Fuakava Motuʻá – Tohi Lēsoni ʻa e Faiako Seminelí

Ngaahi Taukei Ako Folofolá: Lēsoni 167

Ko Hono Kumi ʻa e Ngaahi Moʻoni ʻo e Ongoongoleleí ʻi he Folofolá

Ako ke ʻIloʻi ʻa e Tokāteliné mo e Ngaahi Tefitoʻi Moʻoní

Seminary student studying in Ecuador

ʻE lava ke mālohi ange ʻa e ako folofolá kapau ʻoku tau fekumi fakamātoato ki he ngaahi moʻoni ʻo e ongoongoleleí ʻa ia ʻokú ne ʻomi kitautolu ke tau ofi ange ki he Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisí. ʻE lava ke tokoni ʻa e lēsoni ko ʻení ki he kau akó ke fakatupulaki ʻenau malava ke ʻilo ʻa e ngaahi moʻoni ʻo e ongoongoleleí ʻi he folofolá ʻa ia ʻoku tokoni ke nau ofi ange ai ki he ʻEikí.

Teuteu ʻa e tokotaha akó: Fakaafeʻi e kau akó ke fakaʻilongaʻi pe lekooti ʻi heʻenau folofolá ha meʻa ʻoku nau ako mei heʻenau ako folofola fakatāutahá. Hili iá, te nau lava ʻo kole ki hanau kaungāmeʻa pe mēmipa ʻo e fāmilí ke ne lau ʻa e potufolofola tatau, vahevahe ʻa e meʻa ʻokú ne ako mei aí, pea fakafehoanaki ʻa e ngaahi fakakaukaú.

Ngaahi ʻEkitivitī Ako ʻOku Ala Fakahokó

ʻOku fakatolonga ʻe he folofolá ʻa e ngaahi moʻoni ʻo e ongoongoleleí

Ke tokoni ke mahino ki he kau akó ʻa e mahuʻinga ʻo hono maʻu ʻo e ngaahi moʻoni ʻo e ongoongoleleí ʻi he folofolá, ʻe lava ke ʻomi ʻe he fakatātā ko ʻení ha ngaahi fakakaukau ʻaonga fekauʻaki mo e founga ʻoku fakatolonga ai ʻe he ngaahi talanoa mei he folofolá ʻa e ngaahi moʻoni ʻo e ongoongoleleí. Fakakaukau ke ʻomi ki he kalasí ha foʻi siaine (pe ko ha fuaʻiʻakau kehe ʻoku ʻi ai hano kili) ʻoku ʻikai faʻa kai ʻe he kakaí ʻi ho anga fakafonuá. Kole ki ha tokotaha ʻe loto-fiemālie ke kai ʻa e fuaʻiʻakaú. Hili hono fohi mo hono fuofua uʻu ia ʻe he tokotaha akó, ʻe lava ke ke fotu ʻohovale mo fehuʻi ange pe ko e hā naʻe ʻikai ke ne uʻu ai mo e kilí. Hili iá pea fai leva e fehuʻi ko ʻení.

(Kapau ʻoku ʻikai maʻu ha fuaʻiʻakau, te ke lava ʻo liliu ʻa e konga ko ʻení ke faʻu ha fealēleaʻaki tatau ʻaki hano fakaʻaliʻali ha fakatātā ʻo ha fuaʻiʻakau pe tā ia ʻi he palakipoé.)

  • Ko e hā ʻoku kei mahuʻinga ai pē ha kiliʻi siaine neongo kapau ʻoku ʻikai ke tau kai ia?

    Te ke lava ʻo tokoni ke mahino ki he kau akó ʻoku maluʻi, fakatolonga, mo tauhi ʻe he kilí ʻa e konga ʻo e fuaʻiʻakaú ʻoku tau kaí.

    Hili iá, fakaafeʻi ʻa e kau akó ke vahevahe ʻenau ngaahi fakakaukau kau ki he meʻá ni mo e kalasí pe ko hanau hoa.

  • Kapau te tau fakafehoanaki ʻa e ngaahi talanoa ʻi he folofolá ki ha kiliʻi siaine, ko e hā nai ʻe ala fakafofongaʻi ʻe he konga ʻoku tau kaí? (ʻI hono fakalea ʻe tahá, ko e hā e ngaahi meʻa ʻoku maluʻi, fakatolonga, mo tauhi ʻe he ngaahi talanoá ke haohaoa maʻatautolú?)

Kapau ʻe fiemaʻu, fakamatalaʻi ange, ke ako lahi ange mei he folofolá, ʻoku fiemaʻu ke tau sio fakalaka atu ʻi he ngaahi talanoá ke ʻiloʻi ʻa e ngaahi moʻoni ʻoku finangalo ʻa e ʻOtuá ke tau akó. ʻE lava ke hangē ʻa e ngaahi talanoá ko ha kili [ʻo ha fuaʻiʻakau] ʻokú ne pukepuke mo fakatolonga ʻa e ngaahi moʻoni ʻo e ongoongoleleí ʻa ia ʻe tokoni ke tau ʻilo mo muimui ʻia Kalaisí.

Vahevahe ʻa e fakamatala ko ʻení pea fakaafeʻi e kau akó ke kumi ʻa e ʻuhinga ʻoku mahuʻinga ai ke fekumi ki he ngaahi moʻoni ʻo e ongoongoleleí ʻi heʻetau akó.

Naʻe akonaki ʻa ʻEletā Tēvita A. Petinā ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá ʻo pehē:

Elder David A. Bednar, Quorum of the Twelve Apostles official portrait. 2020.

ʻOku ou ʻiloʻi ko e tokāteline mo e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ʻa e maʻuʻanga tokoni taupotu taha ʻo e fakahinohinó ki heʻetau moʻuí pea mo e fiefia tuʻuloa ʻi he moʻui fakamatelié mo e moʻui taʻengatá. … ʻOku ou fakamoʻoniʻi ʻi he loto-fiefia, ko hotau Fakamoʻui ʻoku moʻuí ʻa e matavai ʻoku tafe mei ai e ngaahi moʻoni ko ʻení. (“Ko e Ngaahi Tefitoʻi Moʻoni ʻo ʻEku Ongoongoleleí,” Liahona, Mē 2021, 126)

  • Te ke fakamatalaʻi fakanounou fēfē ʻa e meʻa ʻokú ke ako meia ʻEletā Petinaá?

Te ke lava ʻo tokoni ke ʻiloʻi ʻe he kau akó ha foʻi moʻoni mei he lea ʻa ʻEletā Petinaá hangē ko ʻení: ʻOku haʻu e tokāteline mo e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí meia Sīsū Kalaisi pea ko ha maʻuʻanga fakahinohino ia mo ha fiefiaʻanga ʻoku tuʻuloa.

(Fakatokangaʻi ange: He ʻikai aleaʻi ʻi he lēsoni ko ʻení ʻa e ngaahi faikehekehe ʻi he tokāteliné mo e ngaahi tefitoʻi moʻoní. Koeʻuhí ko e ngaahi taumuʻa ʻo e lēsoni ko ʻení, ʻe aleaʻi ʻa e tokāteliné mo e ngaahi tefitoʻi moʻoní fakatouʻosi ʻaki ʻa e foʻi lea fakalūkufua ko e “ngaahi moʻoni ʻo e ongoongoleleí.” ʻOku ʻi ai ha ngaahi fakamatala ʻi he Ngaahi Maʻuʻanga Tokoni Kehe ʻo e lēsoni ko ʻení te ke lava ʻo fakaʻaongaʻi kapau ʻokú ke ongoʻi ʻe ʻaonga ki hoʻo kau akó ke fakafaikehekeheʻi ʻa e tokāteliné mo e ngaahi tefitoʻi moʻoní.)

Ke tokoni ke vakaiʻi ʻe he kau akó ʻenau malava ke maʻu ʻa e ngaahi moʻoni ʻo e ongoongoleleí ʻi he folofolá, te ke lava ʻo fakaafeʻi kinautolu ke fakalaulauloto fakalongolongo ki he ngaahi fakamatala ko ʻení.

Fakafuofuaʻi ʻi ha meʻafua 1–5 ʻa hono moʻoni ʻo e ngaahi fakamatala ko ʻení. (1 = tātātaha ke moʻoni; 5 = meimei ke moʻoni maʻu pē)

  • ʻOku ou falala te u lava ʻo maʻu ʻa e ngaahi moʻoni ʻo e ongoongoleleí ʻi he folofolá.

  • ʻOku ou fekumi maʻu pē ki he ngaahi moʻoni ʻi he folofolá ʻokú ne ʻomi au ke u ofi ange ki he Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi.

Poupouʻi e kau akó ke nau fekumi ki he Laumālie Māʻoniʻoní ke tokoniʻi kinautolu ke fakatokangaʻi lelei ange ʻa e ngaahi moʻoni ʻi he folofolá kuo fakatolonga mai ʻe he Tamai Hēvaní maʻatautolú.

ʻI he ngaahi ʻekitivitī ko ʻení, mahalo te ke loto ke ʻuluaki ngāueʻi ʻa e konga “Fakaʻuhingaʻi” mo e “Fakatātaaʻi” ʻo e taukei takitaha pea toki fakaafeʻi leva ʻa e kau akó ke nau akoako fakahoko fakatouʻosi ʻa e ongo taukeí ʻi he taimi tatau. Te ke lava ʻo fakaʻaongaʻi ha taha ʻo e ngaahi fakakaukau fakafolofola ʻoku lisi atu ʻi he ngaahi konga “Ako Fakahoko” ʻo e ngaahi taukeí.

Taukeí: ʻIloʻi ʻa e ngaahi moʻoni ʻoku fakamatalaʻi mahino maí

Fakaʻuhingaʻí

Ko e taha ʻo e faʻahinga moʻoni ʻo e ongoongoleleí te ke lava ʻo ʻiloʻi ʻi hoʻo akó ko ha moʻoni kuo fakamatalaʻi mahino. ʻOku fakamatalaʻi ʻa e ngaahi moʻoni peheé ʻi ha sētesi pe kupuʻi lea faingofua ʻi he folofolá.

Fakatātaaʻi

Fakaʻaliʻali ki he kau akó ha sīpinga ʻo ha foʻi moʻoni ʻoku fakamatalaʻi mahino ʻaki hano lau ʻa e potufolofola ko ʻení pe ko ha taha ʻo e ngaahi veesi ʻokú ke saiʻia taha aí ʻa ia ʻoku ʻi ai ha foʻi moʻoni ʻoku mahino hono fakamatalaʻí.

Lau ʻa e Lea Fakatātā 3:5–6, ʻo kumi mo fakaʻilongaʻi ha foʻi moʻoni ʻoku fakamatalaʻi mahino.

  • Ko e hā e meʻa naʻá ke fakaʻilongaʻí?

    ʻE lava ke ʻilo ʻe he kau akó ha foʻi moʻoni hangē ko e “Falala ki he ʻEikí ʻaki ho lotó kotoa … pea ʻe fakatonutonu ʻe Ia ho ngaahi ʻaluʻangá.

  • Ko e hā ‘oku mahuʻinga ai kiate koe ‘a e foʻi moʻoni naʻá ke fakaʻilongaʻí?

Ako Fakahoko

Ko e founga ʻe taha ke akoako ai e kau akó ko hono fakaafeʻi kinautolu ke fakaava hake ki he Ngaahi Potufolofola Fakataukei Fakatokāteliné mo e Ngaahi Kupuʻi Lea Fakafolofola Mahuʻinga ʻi he Fakamatala ki he ʻElito ʻo e Fakataukei Fakatokāteliné (2023). Hili iá, ʻe lava ke fakaava ʻe he kau akó ha ngaahi veesi ʻo kumi ha ngaahi moʻoni ʻoku fakamatalaʻi mahino.

Hili hono maʻu ʻe he kau akó ha taimi ke fakakakato ai ʻa e ʻekitivitií, te nau lava ʻo tafoki ki ha hoa pe kulupu tokosiʻi pea vahevahe ʻa e (ngaahi) moʻoni ne nau ʻiló.

Taukeí: ʻIloʻi ʻa e ngaahi moʻoni ʻoku fokotuʻu maí

Fakaʻuhingaʻí

Ko e taha ʻo e ngaahi moʻoni ʻo e ongoongoleleí te ke lava ʻo ʻilo ʻi hoʻo akó ko ha foʻi moʻoni kuo fokotuʻu mai. ʻOku fokotuʻu mai ʻa e ngaahi moʻoni ko ʻení ʻi ha ngaahi potufolofola lalahi ange pe ngaahi talanoa ʻa ia ʻoku fiemaʻu ke tau fakalaulauloto ki he meʻa ʻoku finangalo ʻa e Tamai Hēvaní ke tau ako meiate kinautolú. Te tau lava ʻo maʻu ʻa e ngaahi moʻoni ko ʻení ʻaki hono ʻeke ha ngaahi fehuʻi hangē ko ʻení.

Mahalo te ke fie fakaʻaliʻali pe lisi e ngaahi fehuʻi ko ʻení ʻi he palakipoé.

  • ʻOku ʻi ai nai ha ngaahi fakakaukau mahuʻinga, ngaahi kupuʻi lea pe fakataipe ʻokú ne akoʻi atu ha meʻa fekauʻaki mo e Tamai Hēvaní pe ko Sīsū Kalaisi?

  • ʻOku ʻi ai nai ha ngaahi vā fetuʻutaki ʻi he tupuʻangá mo e olá (kapau/ʻe) ʻi he talanoa ko ʻení?

  • ‘Okú ke pehē ko e hā na‘e ueʻi ai ʻe he ʻOtuá ʻa e tokotaha faʻutohí ke fakakau ʻa e ngaahi me‘a ko ʻeni naʻe hokó pe ngaahi potufolofola ko ʻení?

Fakatātaaʻi

Fakakaukau ke fakaafeʻi ha tokotaha ʻe loto-fiemālie ke lau leʻolahi ʻa e Nōmipa 21:5–9 ki he kalasí. Ko e talanoa ia ki hono akoʻi mo fakamoʻui ʻe he ʻOtuá ʻa e kau ʻIsileli naʻe huhu ʻe he fanga ngata koná. ʻI heʻenau fakafanongó, poupouʻi e kau akó ke nau fekumi ki ha ngaahi moʻoni ʻoku fokotuʻu mai ʻi he talanoá ʻaki hono ʻeke kiate kinautolu ʻa e ngaahi fehuʻi ʻoku hiki atu ʻi ʻolungá.

Hili e laukongá, kole ki ha niʻihi te nau loto-fiemālie ke vahevahe ha faʻahinga moʻoni ʻoku fokotuʻu mai ʻa ia ne nau maʻu. Te ke lava ʻo poupouʻi ʻa e kau akó ke nau hiki ha foʻi moʻoni ʻi he tafaʻaki ʻo e ngaahi veesi ko ʻení ʻi heʻenau folofolá.

ʻE lava ke kau ʻi he ngaahi moʻoni ʻoku fokotuʻu mai mei he talanoa ko ʻení ʻa e:

  • Ko e lea fakafepaki ki he ʻOtuá mo ʻEne kau palōfitá ʻe iku ia ki he mamahi.

  • ʻOku tataki kitautolu ʻe he palōfitá kia Sīsū Kalaisi.

  • ʻOku ʻaloʻofa ʻa e ʻOtuá pea ʻokú Ne tofa ha hala ke fakamoʻui ai kitautolu.

Te ke lava ʻo fakamahinoʻi ange naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e talanoa ko ʻení ke akoʻi, ko kinautolu ko ia ʻoku tui mo muimui kiate Iá te nau maʻu ʻa e moʻui taʻengatá (Sione 3:14–16).

Ako Fakahoko

Ke kamata ʻa e ʻekitivitī ko ʻení, fakakaukau ke tā ha foʻi siaine kuo fohi fakakonga ʻi he palakipoé.

Showing different banana's

Fakakaukau ke fakaʻaliʻali ʻa e ngaahi fakahinohino mo e ngaahi fakamoʻoni fakafolofola ko ʻení pea fakaafeʻi ʻa e kau akó ke fakakakato fakafoʻituitui pe mo hanau hoa ʻa e ʻekitivitií. ʻI heʻenau akó, fakaafeʻi ʻa e kau akó ke omi ki he palakipoé ʻi he taimi kotoa pē ʻoku nau ʻiloʻi ai ha foʻi moʻoni pea hiki ia ʻi he palakipoé ʻo ofi ki he foʻi siainé.

Fili ha taha ʻo e ngaahi talanoa fakafolofola ʻi laló ke ke ako, pe ko ha talanoa kehe te ke fili.

  1. ʻI hoʻo laú, fakaʻilongaʻi ha faʻahinga moʻoni pē kuo ʻosi fakamatalaʻi mahino ʻi he folofolá.

  2. ʻI he ʻosi hoʻo laukongá, lekooti ʻi he lea pē ʻaʻau ha foʻi moʻoni ʻe taha pe lahi ange kuo fokotuʻu atu naʻá ke ako mei he talanoá.

  3. Fakalaulauloto ki he ʻuhinga ʻoku mahuʻinga ai kiate koe ʻa e ngaahi moʻoni naʻá ke maʻú mo e founga ʻokú ke ongoʻi ʻe finangalo ai e Tamai Hēvaní ke ke fakaʻaongaʻi kinautolú.

1 Samuela 17:44–49 (Ko e fehangahangai ʻa Tēvita mo e saieniti ko Kolaiaté)

2 Ngaahi Tuʻi 6:14–18 (ko ha kau tau Sīlia ʻoku nau takatakaiʻi ʻa e koló ke puke ʻa ʻIlaisa)

Fakamaau 6:11–16 (Ko e ui ʻa Kitione ke fakahaofi hono kakaí mei ha kau tau ʻoku ʻoho mai)

ʻI he ʻosi e ngāue ʻa e kau akó, fakaafeʻi kinautolu ke nau fakamahinoʻi ʻa e ngaahi moʻoni ʻoku ʻuhingamālie kiate kinautolu ʻa ia naʻe hiki ʻe he kau ako kehé ʻi he palakipoé. ʻE lava ke vahevahe ʻe he kau akó ʻa e ʻuhinga ʻoku mahuʻinga ai ʻa e foʻi moʻoní kiate kinautolú pea mo e founga te nau lava ai ʻo fakaʻaongaʻi ʻa e foʻi moʻoni ko iá ʻi heʻenau moʻuí. Te ke lava foki ʻo fehuʻi ange pe kuo maʻu ʻe ha taha ha aʻusia naʻá ne tokoniʻi kinautolu ke nau ʻiloʻi ʻoku moʻoni ha meʻa ʻi he palakipoé.

Fakaʻosí

Fakakaukau ke fakamanatu ki he kau akó ʻa e taumuʻa ako folofola fakataautaha kuo nau fokotuʻu ki he semesitā ko ʻení. Kapau kuo teʻeki ai ke nau fokotuʻu ha taumuʻa, poupouʻi kinautolu ke nau fai ia.

Fakaafeʻi ʻa e kau akó ke fakakaukau ki heʻenau taumuʻá lolotonga ʻenau tali e ongo foʻi fehuʻi ko ʻení ʻi heʻenau tohinoa akó. Fakaafeʻi kinautolu ke nau tauʻatāina ke liliu ʻenau taumuʻá kapau ʻoku nau ongoʻi ke fai pehē.

  • Ko e hā ha ngaahi taukei naʻe makehe kiate koe ʻe lava ʻo tokoni atu ʻi hoʻo ako folofola fakatāutahá pe fakafāmilí?

  • ʻE tokoni fēfē hono maʻu mo fakalaulauloto ki he ngaahi moʻoni ʻo e ongoongoleleí ʻi hoʻo ako folofolá ke ke ofi ange ai ki he Fakamoʻuí?

Fakakaukau ke fakaafeʻi ha tokotaha ako ʻe taha ʻi he ʻaho takitaha ʻi he ngaahi lēsoni ka hoko maí ke vahevahe ha foʻi moʻoni ʻe taha naʻa nau maʻu ʻi heʻenau ako folofola fakatāutahá pe fakafāmilí. Kumi ha ngaahi faingamālie kehe ʻi he ngaahi lēsoni ʻi he kahaʻú ke hokohoko atu hono ako fakahoko ʻe he kau akó ʻa e taukei mahuʻinga ko ʻení.