“Akoako Fakataukei Fakatokāteline 3: Ako Maʻuloto ʻo e Ngaahi Kupuʻi Lea Mahuʻingá mo Hono Fakaʻaongaʻi e Ngaahi Tefitoʻi Moʻoni ki Hono Maʻu ʻo e ʻIlo Fakalaumālié,” Fuakava Motuʻá – Tohi Lēsoni ʻa e Faiako Seminelí (2026)
“Akoako Fakataukei Fakatokāteline 3: Ako Maʻuloto ʻo e Ngaahi Kupuʻi Lea Mahuʻingá mo Hono Fakaʻaongaʻi e Ngaahi Tefitoʻi Moʻoni ki Hono Maʻu ʻo e ʻIlo Fakalaumālié,” Fuakava Motuʻá – Tohi Lēsoni ʻa e Faiako Seminelí
ʻEkesōtosi 7–13: Lēsoni 44
Akoako Fakataukei Fakatokāteline 3
Ako Maʻuloto ʻo e Ngaahi Kupuʻi Lea Mahuʻingá mo Hono Fakaʻaongaʻi e Ngaahi Tefitoʻi Moʻoni ki Hono Maʻu ʻo e ʻIlo Fakalaumālié
ʻE lava ke tokoni ʻa e fakataukei fakatokāteliné ki he kau akó ke langa ʻa e makatuʻunga ki heʻenau moʻuí ʻia Sīsū Kalaisi mo ʻEne ongoongoleleí. ʻE lava ke tokoni ʻa e lēsoni ko ʻení ke ako maʻuloto ʻe he kau akó ʻa e ngaahi kupuʻi lea fakafolofola mahuʻinga ʻi he ngaahi potufolofola fakataukei fakatokāteliné pea fakaʻaongaʻi e ngaahi tefitoʻi moʻoni fakalangi ki hono maʻu ʻo e ʻilo fakalaumālié.
Teuteu ʻa e tokotaha akó: Fakaafeʻi e kau akó ke fili ha potufolofola fakataukei fakatokāteline ʻe taha pe ua mei he Fuakava Motuʻá pea ako maʻuloto e potufolofolá mo e kupuʻi lea fakafolofola mahuʻingá. Kapau te nau loto ki ai, te nau lava foki ʻo ako maʻuloto kotoa e potufolofolá. Fakaafeʻi kinautolu ke fakalaulauloto ki he founga ʻe lava ke tokoniʻi ai kinautolu ʻi heʻenau moʻuí ʻi hono ako maʻuloto ʻo e ngaahi kupuʻi lea mahuʻingá pe ngaahi potufolofolá.
Ngaahi ʻEkitivitī Ako ʻOku Ala Fakahokó
Toe vakaiʻi ʻo e fakataukei fakatokāteliné: Ako Maʻulotó
ʻE fakafehoanaki ʻe he konga ʻuluaki ʻo e lēsoni ko ʻení hono ako maʻuloto ha potufolofolá ki hano maʻu ha kaungāmeʻa foʻoú. Fakakaukau ki ha ʻekitivitī ke teuteuʻi e kau akó ki he fakafehoanaki ko ʻení. Hangē ko ʻení, kapau ʻoku tokolahi hoʻo kalasí he ʻikai feʻiloaki lelei ai e kau akó, te ke lava ʻo fakaafeʻi e kau akó ke talaatu e hingoa ʻo e tokolahi taha ʻo e kakai ʻi he kalasí te nau ala lavá. ʻE lava ke nau fakahoko fakafoʻituitui ʻeni pe ʻi ha fanga kiʻi kulupu iiki. Fakaafeʻi e kau akó ke fakalaulauloto pe ko hai kuo nau ʻiloʻi leleí.
-
Ko e hā ha ngaahi ʻuhinga ʻoku lelei ai ke maheni mo e kakai ʻi he kalasi ko ʻení?
-
Ko e hā ha ngaahi lelei ʻo hono maʻu ha ngaahi kaungāmeʻá?
Lau ʻa e fakamatala ko ʻeni ʻa ʻEletā Lisiate G. Sikoti (1928–2015) ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá:
“ʻOku lava ke maʻu ha mālohi lahi mei hono ako maʻuloto ʻo e folofolá. Ko hono ako maʻuloto ʻo ha potufolofolá ko hano kamata ia ʻo ha feohi fakakaungāmeʻa foʻou.” (“Ko e Mālohi ʻo e Folofolá,” Liahona, Nōvema 2011, 6)
-
ʻOkú ke pehē ko e hā ha founga ʻe lava ke hangē ai ha kupuʻi lea pe potufolofola kuo ako maʻuloto ko ha kaungāmeʻá?
ʻI he vahevahe ʻa e kau akó, mahalo te ke fie hiki ʻenau ngaahi talí ʻi he palakipoé. Fakaafeʻi e kau akó ke nau lau ha meʻa lahi ange meia ʻEletā Sikoti ʻi he fakamatala ko ʻení, ʻo kumi ha toe ngaahi tali. Te ke lava foki ʻo fakamahinoʻi ange ko e ngaahi lea ʻo e folofolá ʻoku haʻu pe ueʻi fakalaumālie ia ʻe he ʻEikí. ʻOku lahi ha ngaahi founga ʻoku hangē ai ʻa e folofolá ko e Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi ko ha ongo kaungāmeʻa tataki.
Naʻe hoko atu ʻa ʻEletā Sikoti ʻo pehē:
ʻOku hangē ia hano toki ʻiloʻi ha taha foʻou ʻe lava ke tokoni ʻi he taimi ʻo e faingataʻá, ʻokú ne ueʻi mo fakafiemālieʻi kita, pea hoko ko ha maʻuʻanga poupou ki ha liliu ʻoku fiemaʻu. (Richard G. Scott, “Ko e Mālohi ʻo e Folofolá,” Liahona, Nōvema 2011, 6)
-
Ko e fē ha taimi kuo hangē ai ha potufolofola pe kupuʻi lea kuo ako maʻuloto ko ha kaungāmeʻa kiate koe ʻi ha taha ʻo e ngaahi founga ko ʻení?
-
Ko e hā ha ngaahi meʻa te ke fai pe lava ʻo fai ʻe ala tokoni ke ke ako maʻuloto ai e ngaahi kupuʻi lea fakafolofola mahuʻingá pe potufolofolá?
ʻE lava ke kau ʻi he ngaahi talí ʻa hono toutou lau e ngaahi kupuʻi leá pe potufolofolá, hiki ia, pe fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi kaati pe ʻū laʻipepa naʻe faʻu ʻe he kau akó ʻi he Lēsoni 15: “Akoako Fakataukei Fakatokāteline 1.”
Fakakaukau ke fakaʻaliʻali pe ʻoange ki he tokotaha ako takitaha ʻa e ngaahi potufolofola fakataukei fakatokāteline kuo nau akó. ʻE lava ke maʻu ha lisi ʻo e ngaahi potufolofola fakataukei fakatokāteliné mo e ngaahi kupuʻi lea fakafolofola mahuʻinga ʻo e Fuakava Motuʻá ʻi he Fakamatala ki he ʻElito ʻo e Fakataukei Fakatokāteliné (2023).
Fakaafeʻi e kau akó ke nau fakaʻaongaʻi ha ngaahi miniti ʻi he ʻekitivitī ko ʻení:
Muimui ki he faleʻi ʻa ʻEletā Sikoti ke “kamata … ha [ngaahi] feohi fakakaungāmeʻa foʻou” ʻaki hono ako maʻuloto e ngaahi potufolofola mo e ngaahi kupuʻi lea mahuʻinga ki ha ngaahi potufolofola fakataukei fakatokāteline lahi. Te ke lava foki ʻo ako maʻuloto ha potufolofola kakato.
Fili ha taha ʻo e ngaahi kupuʻi lea pe potufolofola naʻá ke ako maʻulotó, pea tali ʻa e fehuʻi ko ʻení:
-
ʻE tatau fēfē nai ʻa e kupuʻi lea pe potufolofola ko ʻení mo ha kaungāmeʻa kiate koe? (ʻE tokoni fēfē ia ʻi ha taimi ʻo e faingataʻá, ʻomi ha ueʻi fakalaumālie pe fakafiemālie, pe hoko ko ha maʻuʻanga tokoni ki he liliu ʻoku fiemaʻú?)
Fakaafeʻi ha kau ako ke vahevahe. Fakakaukau ke vahevahe foki hoʻo ngaahi fakakaukaú. Kumi ha ngaahi founga ke poupouʻi ai e kau akó ke hokohoko atu ʻenau ako maʻuloto e folofolá.
Ako mo fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo hono maʻu ʻo e ʻilo fakalaumālié
ʻOku fakatefito ʻa e toenga ʻo e lēsoní ʻi hono tokoniʻi ʻo e kau akó ke fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni ki hono maʻu ʻo e ʻilo fakalaumālié ki ha tūkunga moʻoni ʻo e moʻuí. Kimuʻa pea hoko atú, ʻe ala ʻaonga ke fakaafeʻi ʻa e kau akó ke fakamanatu e ngaahi tefitoʻi moʻoni ko ʻení. ʻE tupulaki ʻa e malava ko ia ʻa e kau akó ke manatuʻi mo fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni ko ʻeni ki hono maʻu ʻo e ʻilo fakalaumālié ʻo fakafou ʻi hono toutou fakamanatú mo akoakó. ʻE lava ke maʻu e ngaahi ʻekitivitī fakamanatu ʻoku fokotuʻu atú ʻi he konga ʻo e fakamatala fakalahi ʻoku ui ko e “Ngaahi ʻEkitivitī Fakamanatu ʻo e Fakataukei Fakatokāteliné.” ʻOku maʻu ʻa e ngaahi fakamatala ʻo e ngaahi tefitoʻi moʻoní ʻi he palakalafi 5–12 ʻo e Fakamatala ki he ʻElito ʻo e Fakataukei Fakatokāteliné (2023).
Fakalaulauloto ki he ngaahi fiemaʻu hoʻo kau akó pea fekumi ki he tokoni ʻa e ʻEikí ke fili ha taha ʻo e ngaahi tūkunga ko ʻení pe liliu pe faʻu ha tūkunga ke ne feau lelei ange e ngaahi fiemaʻu hoʻo kau akó. Pe lau leʻolahi ha tūkunga ʻe ua pe tolu pea fakaafeʻi e kalasí ke fili ha meʻa ʻoku nau ongoʻi ʻe ʻaonga ke tokanga taha ki aí.
-
“ʻOku ou fanongo ki he talanoa ʻa e toʻu tupu kehé fekauʻaki mo hono fevahevaheʻaki ʻi heʻenau telefoní ha ngaahi tā taʻetaau, taʻefeʻunga, pe naʻa mo fakahāhaaʻi ʻo e sino ʻo kinautolú pe niʻihi kehé. ʻOku ou lava ʻo tala ʻoku ʻikai ke nau tui ko ha fuʻu meʻa lahi ia. Mahalo ko ha konga angamaheni pē ia ʻo e ngaahi vā fetuʻutakí, pe ko haʻanau vaʻinga pē.”
-
“ʻOku hangē ʻoku angamaheni pē ke mamata mo fanongo ki he ngaahi meʻa fakasekisualé. ʻOku ʻi ai ha ngaahi lea fakasekisuale ʻi he ngaahi tūkuhuá, ngaahi ʻata ʻi he heleʻuhilá, ngaahi vitiō ʻi he ʻinitanetí, mo e ngaahi meʻa peheé. ʻOku kehe ʻa e meʻa ʻoku pehē ʻe he kau taki ʻo e Siasí ʻoku tāú mei he meʻa ʻoku pehē ʻe he kakai tokolahi ʻoku angamahení. ʻOku ou tui ʻoku kehe ʻa e taimí he kuongá ni pea ʻoku ʻikai ko ha meʻa lahi ia ʻo hangē ko e angamaheni kimuʻá.”
-
“Kuó u fanongo ki ha ngaahi lēsoni kimuʻa fekauʻaki mo e fono ʻo e angamaʻá, ka ʻoku hangē kuo fakahoko ʻe ha toʻu tupu tokolahi ʻi he feituʻu ʻoku ou nofo aí ʻa e feohi fakasekisualé pe ʻikai palani ke tatali kae ʻoua kuo nau mali. ʻOku mahino kiate au ʻa e ʻuhinga ʻoku talamai ai ʻe he kau taki ʻo e Siasí ʻoku tau haohaoa fakasekisualé, pea ʻoku lahi ha ngaahi meʻa lelei ai, ka ʻoku ou fifili he taimi ʻe niʻihi pe ʻoku ʻaonga nai ia.”
Fakaafeʻi e kau akó ke fakakaukauloto ʻoku ʻi heni ʻa e tokotaha ʻoku lea ʻi he tūkungá. Fakamatalaʻi ange ko ha taha ʻeni ʻoku loto-fakamātoato. Fakamanatu ki he kau akó ʻoku totonu ke tau feinga ke tauhi ki he kakai kotoa pē ʻi he ʻofa mo e fakaʻapaʻapa tatau ʻo hangē ko ia ʻoku fai ʻe he Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisí.
-
Ko e hā ha ngaahi fakakaukau fekauʻaki mo e fono ʻo e angamaʻá naʻá ke fakatokangaʻi ʻi he tūkunga ko ʻení?
Fakamatalaʻi ange ʻe teuteu ʻa e kalasí ke tokoni ki he tokotaha ko ʻení. ʻI hono aleaʻi ʻe he kau akó e fehuʻi ko ʻení, fakapapauʻi ange kiate kinautolu ʻoku ʻikai ha tali hala.
-
Kapau naʻá ke feinga ke tokoniʻi ʻa e tokotahá ni, ko e hā ha tefitoʻi moʻoni ki hono maʻu ʻo e ʻilo fakalaumālié te ke ʻuluaki tokanga ki aí? Ko e hā hono ʻuhingá?
Teuteu ha founga ke fakaʻaongaʻi ai ʻa e tefitoʻi moʻoni ko ʻeni ki hono maʻu ʻo e ʻilo fakalaumālié ke tokoni ki he tokotaha ko ʻení. ʻE lava ke kau heni ha:
-
Fehuʻi te ke lava ʻo fai ki he tokotaha ko ʻení.
-
Ngaahi folofolá, kau ai e ngaahi potufolofola fakataukei fakatokāteliné, pe ngaahi fakamatala mei he kau taki ʻo e Siasí ʻe ala tokoni.
-
Ko hoʻo ngaahi fakakaukaú, ongó, pe fakamoʻoní.
Kapau ʻe ʻaonga, fakaʻaliʻali e ngaahi fehuʻi ko ʻení ke tokoni ki he kau akó. ʻE lava ke teuteu ʻa e kau akó ʻi ha founga pē ʻanautolu ke fakaʻaongaʻi ha tefitoʻi moʻoni ʻe taha ki hono maʻu ʻo e ʻilo fakalaumālié. Hili iá ʻe lava ke nau fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi fehuʻi ko ʻení ke teuteu ha founga ke fakaʻaongaʻi ai ha tefitoʻi moʻoni kehe.
Vakaiʻi e Ngaahi Fakakaukaú mo e Ngaahi Fehuʻí ʻaki ha Fakakaukau ʻoku Taʻengatá
-
ʻE tokoni fēfē ʻa e mahino kau ki he ngaahi ongo ʻa e ʻOtuá fekauʻaki mo e maʻa fakasekisualé ki he tokotaha ʻi he tūkungá? (vakai, Sēnesi 39:9; 1 Kolinitō 6:18–19; Sēkope 2:28).
-
ʻOkú ke pehē ko e hā ha ngaahi fili ʻe lava ke tataki ʻe he tōʻonga fakakaukau ʻa e tokotaha ko ʻení ia ke ne faí?
Fekumi ki ha Mahino Lahi Ange ʻo Fakafou ʻi he Ngaahi Maʻuʻanga Tokoni Kuo Fokotuʻu Fakalangí
-
ʻE tokoni fēfē ʻa e Sēnesi 39:9 mo e sīpinga ʻa Siosefa ʻo ʻIsipité ʻi he tūkunga ko ʻení?
-
Ko e hā ha ngaahi potufolofola pe ngaahi fakamatala kehe mei he kau taki ʻo e Siasí ʻe ala tokoni? (Hangē ko ʻení, ʻAlamā 38:12; ʻAlamā 39:9; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 42:23; ko e konga “ʻOku toputapu ho sinó” ʻi he Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú; ko e konga “Ko e Ngaahi Tāpuaki ʻo e Angamaʻá” ʻi he lea konifelenisi lahi ʻa ʻEletā Tēvita A. Petinā “ʻOku Mau Tui ki he Angamaʻá,” [Liahona, Mē 2013, 43–44])
Ngāue ʻi he Tuí
-
ʻI he tūkunga ko ʻení, ʻokú ke pehē ko e hā e meʻa ʻe hoko ʻi he ngāue ʻi he tui ki he Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí?
-
Kapau naʻá ke fehangahangai mo ha tūkunga tatau, ko e hā te ke lava ʻo fai ke fakaafeʻi e tokoni mo e mālohi ʻo e Fakamoʻuí ki hoʻo moʻuí?
Hili hono maʻu ʻe he kau akó ha taimi feʻunga ke teuteu aí, kole ange ke nau vahevahe. Fakakaukau ke fai ha ngaahi fehuʻi vakaiʻi hangē ko e “ʻOku ʻi ai ha taha ʻe toe fie tānaki ki he meʻa naʻe vahevahé?” “ʻOkú ke pehē ʻe tali fēfē ʻe he tokotaha ʻoku tau feinga ke tokoniʻí ʻa e meʻa ʻoku vahevahé?” “Te tau tokoniʻi fēfē ʻa e tokotahá ni ke ne ongoʻi lahi ange ʻa e ʻofa ʻa e ʻEikí mo ongoʻi lahi ange ke fekumi ki Heʻene tokoní?” mo e “ʻE tokoni fēfē ha tefitoʻi moʻoni kehe ki hono maʻu ʻo e ʻilo fakalaumālié?”
Hiki ʻi hoʻo tohinoa akó ʻa e meʻa naʻá ke ako mei he aʻusia ko ʻení ʻa ia ʻokú ke fie manatuʻí. ʻE lava ke kau heni ʻa e founga ʻe lava ke tokoniʻi ai koe ʻe he founga hono fakaʻaongaʻi ʻo e ngaahi tefitoʻi moʻoni ki hono maʻu ʻo e ʻilo fakalaumālié ki ha faʻahinga fehuʻi pe hohaʻa pē ʻokú ke maʻu.