Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au
21–27 Sepitema. “ʻA e Ngāue Fakaofo mo Lahi”: ʻĪsaia 13–14; 22; 24–30; 35


“21–27 Sepitema. ‘ʻA e Ngāue Fakaofo mo Lahi’: ʻĪsaia 13–14; 22; 24–30; 35,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: Fuakava Motuʻá 2026 (2026)

“21–27 Sepitema. ‘ʻA e Ngāue Fakaofo mo Lahi,’” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au: 2026

Ko e hā ʻa e ʻOtuá mo Sīsū Kalaisi ki he talavou ko Siosefa Sāmitá

Vao ʻAkau Tapú, tā ʻa Brent Borup

21–27 Sepitema: “ʻA e Ngāue Fakaofo mo Lahi”

ʻĪsaia 13–14; 22; 24–3035

Ko e taha e ngaahi meʻa ʻoku kole ʻe he ʻEikí ki he kau palōfitá ke nau faí ko e fakatokanga fekauʻaki mo e ngaahi nunuʻa ʻo e faiangahalá. Ki he kau palōfita ʻo e Fuakava Motuʻá, naʻe faʻa ʻuhinga ʻeni ki hono tala ki he kau pule ʻo e ngaahi puleʻanga mālohí ʻa e fiemaʻu ke nau fakatomalá. Ko ha ngāue fakatuʻutāmaki ia, ka naʻe taʻemanavahē ʻa ʻĪsaia, pea ko ʻene ngaahi fakatokanga ki he ngaahi puleʻanga ʻi hono kuongá—kau ai ʻa ʻIsileli, Siuta, mo e ngaahi puleʻanga takatakai aí—naʻe ʻikai toe afe (vakai, ʻĪsaia 13–23).

Ka neongo ia, naʻe maʻu foki ʻe ʻĪsaia ha pōpoaki ʻo e ʻamanaki leleí. Neongo naʻe hoko e ngaahi fakaʻauha naʻe kikiteʻí ki he ngaahi puleʻangá ni, ka naʻe tomuʻa mamata ʻa ʻĪsaia ki ha faingamālie ʻo hono fakafoki maí mo e fakafoʻoú. ‘E fakaafeʻi ʻe he ʻEikí ʻa Hono kakaí ke foki kiate Ia. Te Ne ngaohi ʻa e “kelekele mōmoá ko e anovai, mo e fonua fie inú ko e ngaahi matavai” (ʻĪsaia 35:7). Te Ne fakahoko ha “ngāue fakaofo mo lahi” (ʻĪsaia 29:14), ʻi hono fakafoki ki ʻIsileli ʻa e ngaahi tāpuaki naʻá Ne talaʻofa kiate kinautolú. Na‘e ʻikai ke moʻui ʻa ʻĪsaia pe ko ha taha ne moʻui he taimi ko iá ke mamata ki he ngāue fakaofo ko ʻení. Ka ʻoku tau sio ki ai ʻi he ʻahó ni. Ko hono mo‘oní, ʻoku tau kau ai.

fakaʻilonga akó

Ngaahi Fakakaukau ki he Ako ʻi ʻApí mo e Lotú

ʻĪsaia 13:1–11, 19–22; 14:1–20

ʻE holofa ʻa e hīkisiá mo e anga fakamāmaní.

ʻI he kuonga ʻo ʻĪsaiá, naʻe hoko ʻa Pāpilone ko ha puleʻanga kāfakafa naʻe ʻi ai hanau pule matuʻaki mālohi. ʻI he taimi ní, kuo hoko pē ʻa Pāpilone ko e hisitōlia ʻo e kuonga muʻá. Ko e hā leva e ʻuhinga ʻoku mahuʻinga ai kiate kitautolu he ʻahó ni ʻa e pōpoaki ʻa ʻĪsaia ki Pāpiloné ʻi he ʻĪsaia 13–14? Koeʻuhí he ʻoku fakataipe ʻe Pāpilone ʻa e hīkisiá, mānumanú, mo e angahalá, ʻa e ngaahi meʻa ʻokú ne kei ʻākilotoa kitautolu he ʻaho ní. Fakakaukau ki he fakataipe ko ʻení ʻi hoʻo lau e ʻĪsaia 13:1–11, 19–22; 14:1–20. Te ke ala fakakaukau ki ha ngaahi fehuʻi hangē ko ʻení:

  • Ko e hā ha ngaahi faitatau ʻokú ke vakai ki ai ʻi he loto-hīkisia ʻa e tuʻi Pāpiloné mo e loto-hīkisia ʻa Sētané? (vakai, ʻĪsaia 14:4–20; Mōsese 4:1–4). Ko e hā ha ngaahi fakatokanga ʻoku ʻaonga kiate koe ʻi he ngaahi veesi ko ʻení?

  • ‘Oku ʻomi fēfē ʻe he Fakamoʻuí ʻa e “mālōlō mei hoʻo mamahí, mo hoʻo manavaheé”? (ʻĪsaia 14:3).

Ko e hā ʻa Sīsū kuo Toetuʻú kia Mele ʻo ofi ki Hono fonualotó

“Te ne fakaʻauha ʻaupito ʻa e maté ʻi he mālohi” (ʻĪsaia 25:8).

ʻĪsaia 22:22–23; 24:21–23; 25:6–8; 26:19; 28:16

Ko Sīsū Kalaisi ʻa e Mīsaia kuo talaʻofa maí.

Na‘e faʻa ʻuhinga e ngaahi akonaki ʻa ʻĪsaiá ki he misiona ʻo e Fakamoʻuí, kau ai ʻEne feilaulau fakaleleí, Toetuʻú, mo e Hāʻele ʻAnga Ua Maí. Ko e hā ha ngaahi tafaʻaki ʻo Hono misioná ʻokú ke fakakaukau ki ai ʻi hoʻo lau ʻa e ngaahi veesi ko ʻení: ʻĪsaia 22:22–23; 24:21–23; 25:6–8; 26:19; 28:16? Ko e hā ha ngaahi potufolofola kehe ʻokú ke maʻu ʻokú ne fakamanatu atu kiate koe ʻa e Fakamoʻuí?

ʻOange ki he kau akó ha ngaahi faingamālie ke nau fai ai ha fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisi. “ʻOku ʻuhinga ʻa e hoko ko ha faiako ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ke tokoni ke mahino pea falala ʻa e niʻihi kehé ki Heʻene ngaahi akonakí, mālohi ʻo e huhuʻí, mo e ʻofa haohaoá” (Ko e Faiako ʻi he Founga ʻa e Fakamoʻuí8). Ko ha founga faingofua ʻe taha ke fakahoko ai ia ʻi he taimi kotoa pē ʻokú ke faiako aí ko hano fai ha fehuʻi hangē ko e “Ko e hā ha meʻa naʻá ke maʻu ʻi he folofolá he uiké ni naʻá ne akoʻi atu ha meʻa ʻoku fekauʻaki mo e Fakamoʻuí?” Tuku ke vahevahe ʻe he kau akó ʻenau ngaahi aʻusiá mo fefakamālohiaʻaki ʻenau tuí.

ʻĪsaia 24:1–12; 28:1–8; 29:7–13; 30:8–14

ʻOku ʻomi ʻe he tafoki mei he ʻEikí ha fakatuʻutāmaki fakalaumālie.

ʻI Heʻene ʻaloʻofá, naʻe fekauʻi mai ʻe he ʻEikí ʻa ʻĪsaia ke fakatokanga ki he kakai ʻo e fuakavá naʻa nau hē meiate Ia. Vakai angé pe te ke lava ʻo ʻilo ʻa e ngaahi fakaʻilonga fakatokanga fakalaumālie ʻo e meʻá ni ʻi he ʻĪsaia 24:5; 29:13; 30:8–12. Ko e hā e ʻuhinga ʻoku fakatuʻutāmaki fakalaumālie ai ʻa e ngaahi tōʻonga fakakaukau mo e ngaahi angafai ko ʻení?

Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe ʻĪsaia ha ngaahi fakafehoanaki fakangalongataʻa ke fakatokanga fekauʻaki mo e ngaahi nunuʻa ʻo e tafoki mei he ʻEikí. ʻI hoʻo ako kinautolú, ʻeke pē kiate koe pe ʻoku fēfē nai ʻa e tafoki mei he ʻEikí:

Ko e hā e ʻuhinga ʻoku mahuʻinga ai kiate koe ke ke nofo ofi ki he ʻEikí?

ʻĪsaia 29; 30:18–2635

fakaʻilonga seminelí
ʻE lava ke fakafoki ʻe he ʻEikí ʻa e meʻa ʻoku mole pe maumaú.

Kuo mole nai haʻo meʻa naʻá ke fakakaukau he ʻikai pē te ke toe maʻu? Pe mahalo naʻe maumau ha meʻa, pea naʻá ke hohaʻa naʻa ʻikai ke toe lava ʻo fakaleleiʻi. ʻI he taimi ʻoku tau tafoki ai mei he ʻEikí, ʻoku loto ʻa Sētane ke tau fakakaukau he ʻikai ke tau lava ʻo toe foki pe fakamoʻui kitautolu. Ka neongo ia, na‘e fakamatalaʻi ʻe ʻĪsaia ha niʻihi ʻo e ngaahi meʻa fakaofo ʻe fai ʻe he ʻEikí ke tokoniʻi kitautolu ke tau foki kiate Iá. Ko e hā e meʻa ʻokú ke ako mei he ʻĪsaia 29:13–24; 30:18–2635 fekauʻaki mo e ʻEikí, ko ʻEne ʻofá, mo Hono mālohí? Mahalo te ke lava ʻo maʻu ha kupuʻi lea ʻi he ngaahi potufolofola ko ʻení te ne ʻoatu ha ʻamanaki lelei ʻi he taimi ʻokú ke fiemaʻu ai ha fakamoʻuí. Te ke lava foki ʻo vakai ki he pōpoaki ʻa Sisitā Amy A. Wright “ʻOku Fakamoʻui ʻe Kalaisi ʻA ia Kuo Maumaú” (Liahona, Mē 2022, 81–84).

Ko e founga ‘e taha kuo fakahā mai ai ʻe he ʻEikí ʻa Hono mālohí ʻoku fakafou ia ʻi he Fakafoki Mai ʻo ʻEne ongoongoleleí. ʻOku ʻi he ʻĪsaia 29 ha ngaahi potufolofola ʻoku faitatau mo e ngaahi meʻa ko ia naʻe hoko ʻi hono Fakafoki Mai ʻo e ongoongoleleí. Hangē ko ʻení:

ʻI hoʻo fakakaukaú, ko e hā e ʻuhinga ʻoku hoko ai e “lahí” mo e “fakaofó” ʻi he (ʻĪsaia 29:14) ko ha ongo foʻi lea lelei ke fakamatalaʻi ʻaki hono Fakafoki Mai ʻe he ʻEikí ʻEne ongoongoleleí? Te ke lava fēfē ʻo tokoni ke fakahoko ʻa e ngaahi kikite ʻoku kau ki hono Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí? Ki ha ngaahi fakakaukau, sio ki he pōpoaki ʻa ʻEletā Gerrit W. Gong “Puleʻanga, Faʻahinga, mo e Lea Kotoa” (Liahona, Nōvema 2020, 38–41).

Vakai foki, “Ko e Fakafoki Mai ʻa e Kakato ʻo e Ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí: Ko Ha Fanongonongo ki Māmani ʻo e Taʻu Uangeaú” (Gospel Library); “Kuo ʻAho Hake ʻa e Pō,” Ngaahi Himi, fika 1.

Ki ha fakamatala lahi ange, vakai ki he ongo makasini Liahona mo e Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú ʻo e māhina ní.

fakaʻilonga ʻo e konga ʻa e fānaú

Ngaahi Fakakaukau ki hono Akoʻi ʻo e Fānaú

ʻĪsaia 14:3; 25:8–9; 28:16

ʻOku lava ke fakahaofi au ʻe Sīsū Kalaisi mei he angahalá mo e maté.

  • Te ke tokoniʻi fēfē hoʻo fānaú ke nau mamata ki he Fakamoʻuí ʻi he ngaahi tohi ʻa ʻĪsaiá? Te ke lava ʻo tokoni ke nau kumi ha ngaahi kupuʻi lea ʻoku fakamanatu ai Ia kiate kinautolu ʻi he ʻĪsaia 14:3; 25:8; pe 28:16. Te nau lava foki ʻo fakatauhoa ʻa e ngaahi veesi ko ʻeni meia ʻĪsaiá mo ha ngaahi veesi kehe ʻoku nau akoʻi fekauʻaki mo e Fakamoʻuí, hangē ko e Mātiu 11:28–30; 1 Kolinitō 15:53–57; Hilamani 5:12. Ko e hā ha ngaahi meʻa lalahi kuo fai ‘e he ‘Eikí maʻatautolú?

  • Hili hono lau fakataha ʻa e ʻĪsaia 25:8–9, te mou lava ʻo vakai ki ha ʻū fakatātā ʻo e Fakamoʻuí ʻi Ketisemani, ʻi he kolosí, pea mo e hili ʻEne Toetuʻú. Tuku ke talanoaʻi ʻe hoʻo fānaú e meʻa ʻoku hoko ʻi he ʻū fakatātaá pea mo e ʻuhinga ʻoku nau ʻofa ai ʻia Sīsuú mo “nekeneka ʻi heʻene fakamoʻuí” (veesi 9).

  • Te ke lava ʻo fili ke talanoa ki hoʻo fānaú fekauʻaki mo e mamahi naʻá ke ongoʻi ʻi he taimi naʻe mālōlō ai ha taha ʻokú ke ʻofa ai. Fakamoʻoni ki he nonga ʻokú ke maʻu koeʻuhí ko Sīsū Kalaisí. Mahalo ʻe lava ke tā ʻe hoʻo fānaú ha fofonga ʻoku tangi pea tamateʻi e loʻimatá ʻi hoʻomou lau fakataha ʻa e ʻĪsaia 25:8.

Sīsū ʻi Ketisemani

Ke Fai Pē Ho Finangaló, tā fakatātā ʻa Ken Spencer

ʻĪsaia 25:4–6

ʻOku foaki mai kiate au ʻe Sīsū ha “hūfanga mei he afaá.”

  • Kuó ke aʻusia nai mo hoʻo fānaú ʻa e tāpuaki ʻo ha nofoʻanga malu lolotonga ha afā pe malumalu ʻi ha ʻaho vela ʻo e faʻahitaʻu māfaná? Pe kuó ke maʻu ha meʻatokoni lelei ʻi he taimi naʻá ke fiekaia aí? Talanoa fekauʻaki mo e ngaahi aʻusia ko ʻení ʻi hoʻo lau ʻa e ʻĪsaia 25:4–6. Ko e hā e founga ʻoku hangē ai ʻa Sīsū ko e ngaahi meʻa ko ʻení?

ʻĪsaia 29:11–18, 24

Ko hono Fakafoki Mai ʻo e ongoongoleleí ko ha “ngāue fakaofo” ia.

  • ʻI hoʻo lau mo hoʻo fānaú ʻa e ʻĪsaia 29:14, vahevahe mo kinautolu ha ngaahi foʻi lea kehe ʻoku ʻuhinga tatau mo e “fakaofó” mo e “lahí.” Tuku ke nau tokoni atu ke kumi ha ngaahi meʻa pe fakatātā ʻokú ne fakafofongaʻi ha niʻihi ʻo e ngaahi ngāue fakaofo ʻa e ʻEikí lolotonga e ngaahi ʻaho kimui ní. ʻE lava ke kau heni ha tatau ʻo e Tohi ʻa Molomoná, ko ha fakatātā ʻo ha temipale, pe ko ha fakatātā ʻo e ʻUluaki Mata Meʻa-Hā-Maí (ʻoku ʻi ai ha fakatātā pehē ʻi he kamataʻanga ʻo e fokotuʻutuʻu ko ʻení). Fakaafeʻi e fānaú ke fili ha meʻa pea vahevahe ʻa e ʻuhinga ʻoku fakaofo ai ia kiate kinautolú.

  • ʻE lava ke fenāpasi lelei ha foʻi hiva ʻoku fekauʻaki mo hono Fakafoki Mai ʻo e ongoongoleleí mo e ʻĪsaia 29, ʻo hangē ko e “ʻI he ʻAho Tōtaʻu Fakaʻofoʻofá” (Tohi Hiva ʻa e Fānaú, 57). Pea mahalo naʻa lava ke tokoni ha aʻusia fakataautaha ke tokoni ki he fānaú ke mahino e ʻuhinga ʻo e fakafoki mai ʻo e ongoongoleleí. Hangē ko ʻení, te ke lava mo hoʻo fānaú ʻo talanoa fekauʻaki mo haʻo meʻa naʻe mole pea mo e founga naʻá ke toe maʻu ai iá. Tokoni ki hoʻo fānaú ke nau fakafehoanaki ʻeni ki hono Fakafoki Mai ʻo e ongoongoleleí. Fakatatau ki he ʻĪsaia 29:13–15, ko e hā e ʻuhinga ʻoku tau fiemaʻu ai hono Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí? Ko e hā ha ngaahi ngāue fakaofo ʻoku fai ʻe he ʻEikí ʻi hono fakafoki mai ʻEne ongoongoleleí? (vakai ki he peesi ʻekitivitī ʻo e uike ní).

Ki ha fakamatala lahi ange, vakai ki he makasini Ko e Kaumeʻá ʻo e māhina ní.

Sīsū ʻi he funga kolosí

Ko e Tutukí, tā fakatātā ʻa Carl Heinrich Bloch, ʻi he Frederiksborg Museum of National History

peesi ʻekitivitī ʻa e Palaimelí: Ko hono Fakafoki Mai ʻo e ongoongoleleí ko ha “ngāue fakaofo” ia.