Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au
7–13 Sepitema. “ʻE Fakatonutonu ʻe Ia Ho Ngaahi ʻAluʻangá”: Lea Fakatātā 1–4; 15–16; 22; 31; Tangata Malanga 1–3; 11–12


“7–13 Sepitema. ‘ʻE Fakatonutonu ʻe Ia Ho Ngaahi ʻAluʻangá’: Lea Fakatātā 1–4; 15–16; 22; 31; Tangata Malanga 1–3; 11–12,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotu: Fuakava Motuʻá 2026 (2026)

“7–13 Sepitema. ʻʻE Fakatonutonu ʻe Ia Ho Ngaahi ʻAluʻangá,’” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au: Fuakava Motuʻá 2026

ko Sīsū mo e fānaú

Sīsū mo e Fānau, tā fakatātā ʻa Dilleen Marsh

7–13 Sepitema: “ʻE Fakatonutonu ʻe Ia Ho Ngaahi ʻAluʻangá”

Lea Fakatātā 1–4; 15–16; 22; 31; Tangata Malanga 1–3; 11–12

Mahalo te ke fakakaukau ki he tohi Lea Fakatātaá ko hano fakatahatahaʻi ia ʻo ha faleʻi fakapotopoto mei ha ongomātuʻa ʻofa (vakai, Lea Fakatātā 1:8). Ko hono tefitoʻi pōpoakí kapau te ke fekumi ki he potó—tautautefito ki he poto ʻo e ʻOtuá—ʻe lelei e moʻuí. Ka ‘oku hoko mai ʻi he Lea Fakatātaá ʻa e tohi ʻo e Tangata Malangá, ʻa ia ʻoku hangē ʻoku pehē, “ʻOku ʻikai ko ha meʻa faingofua.” Naʻe pehē ʻe he Tangata Malanga ne fakamatala ki ai ʻi he Tangata Malangá naʻá ne “tuku [hono] lotó ke ʻilo ʻa e potó” ka naʻe kei “fakamamahi ki he laumālié” mo “lahi ʻa e mamahí” (Tangata Malanga 1:17–18). ‘Oku fehuʻi ʻe he tohí ʻi ha ngaahi founga kehekehe, “ʻE lava nai ke ʻi ai ha ʻuhinga moʻoni ʻi ha māmani ʻoku ngali taʻeʻaonga, fakataimi, mo taʻepau ai e meʻa kotoa pē?”

Ka neongo ʻoku vakai ʻa e ongo tohí ki he moʻuí mei he ngaahi tafaʻaki kehekehe, ka ʻoku akoʻi mai ai ha ngaahi moʻoni ʻoku faitatau. ʻOku pehē ʻi he Tangata Malangá: “Ke tau fanongo ki he fakaʻosi ʻo e ngaahi meʻá ni kotoa pē: Ke ke manavahē ki he ʻOtuá, pea ke fai ki heʻene ngaahi fekaú: he ʻoku kātoa ʻi he meʻá ni ʻa e ngāue totonu ʻa e tangatá” (Tangata Malanga 12:13). Ko e tefitoʻi moʻoni tatau ʻeni ʻoku maʻu ʻi he Lea Fakatātaá: “Falala [ki he ʻEikí] ʻaki ho lotó kotoa” (Lea Fakatātā 3:5; vakai foki, veesi 7). ʻOku lelei ange maʻu pē ʻa e moʻuí—neongo ʻoku ʻikai ke haohaoa maʻu pē—ʻi he taimi ʻoku tau falala mo muimui ai ki he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí.

Ke maʻu ha vakai fakalūkufua ki he ongo tohí ni, vakai, “Lea Fakatātā” mo e “Tangata Malanga” ʻi he Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá.

fakaʻilonga akó

Ngaahi Fakakaukau ki he Ako ʻi ʻApí mo e Lotú

Lea Fakatātā 1–4; 15–16; Tangata Malanga 1–3; 11–12

“Fakatokangaʻi ho telingá ki he potó.”

‘Oku fonu e tohi ʻo e Lea Fakatātaá mo e Tangata Malangá ʻi he ngaahi fakakaukau fekauʻaki mo e potó. Fakakaukau ke fakaʻilongaʻi e foʻi lea ko e “poto” mo e ngaahi lea fekauʻaki mo ia, hangē ko e “ʻiló” mo e “fakakaukaú,” lolotonga hoʻo lau ki ai ʻi he Lea Fakatātā 1–4; 15–16; Tangata Malanga 1–3; 11–12. ʻOku kaunga fēfē ʻa e ngaahi vahé ni ki he anga hoʻo fakakaukau fekauʻaki mo e potó? Fakatatau ki he meʻa naʻá ke maʻú, te ke fakamatalaʻi fēfē ʻa e poto ʻoku “foaki ʻe [he ʻEikí]”? (Lea Fakatātā 2:6). Ko e hā e ngaahi tāpuaki ʻoku maʻu mei he poto ʻa e ʻOtuá?

Vakai foki, Mātiu 7:24–27; 25:1–13.

Tokoni ki he kau akó ke nau vahevahe ʻa e meʻa ʻoku nau akó. “ʻOange ki he kau akó ha ngaahi faingamālie ke nau fevahevaheʻaki ʻa e meʻa ʻoku nau ako fekauʻaki mo e Fakamoʻuí mo ʻEne ongoongoleleí. ʻE tokoni hono fai ʻení ke nau moʻui ʻaki ai e ngaahi moʻoni ʻoku akoʻi mo fakahaaʻi kiate kinautolú. ʻE tokoni foki ke nau maʻu ha loto falala ʻi heʻenau malava ke vahevahe ʻa e ngaahi moʻoní ʻi he ngaahi feituʻu kehé” (Ko e Faiako ʻi he Founga ʻa e Fakamoʻuí26). Hangē ko ʻení, te ke lava ʻo fakaafeʻi e kau akó ke nau hiki ha ngaahi fakamoʻoni fakafolofola mei he Lea Fakatātaá pe Tangata Malangá ʻa ia ne nau maʻu ai ha ngaahi fakakaukau fekauʻaki mo e poto ʻo e ʻOtuá. Pea fakaafeʻi e kau akó ke nau fakamatala ki he meʻa naʻa nau akó.

Lea Fakatātā 1:7; 2:5; 3:7; 15:33; 16:6; 31:30; Tangata Malanga 12:13

“ʻOua naʻá ke pehē ʻi ho mata ʻoʻoú, ʻokú ke poto; ka ke manavahē ki [he ʻEikí].”

Ko e kaveinga ʻe taha ʻoku maʻu ʻi he Lea Fakatātaá mo e Tangata Malangá ko e “manavahē ki [he ʻEikí].” Fakatokangaʻi ʻa e kupuʻi lea ko ʻení ʻi hoʻo laukongá. ʻOkú ke pehē ʻoku ʻuhinga ki he hā ke manavahē ki he ʻEikí? Kumi ha ngaahi fakakaukau mei he pōpoaki ʻa ʻEletā Tēvita A. Petinā “Ko Ia Naʻa Nau Taʻofi ʻEnau Ilifiá” (Liahona, Mē 2015, 46–49). ʻOku kehe fēfē nai ʻa e manavahē ki he ʻEikí mei he ngaahi faʻahinga kehe ʻo e manavaheé?

Vakai foki, Lea Fakatātā 8:13.

Lea Fakatātā 3:5–74

fakaʻilonga seminelí
“Falala ki [he ʻEikí] ʻaki ho lotó kotoa.”

Te ke feinga fēfē ke fakalotoʻi ha taha ʻoku lelei ange ke “falala ki he ʻEikí” kae ʻoua ʻe “faʻaki ki ho poto ʻoʻoú”? (Lea Fakatātā 3:5). Ko e hā ha ngaahi fakafehoanaki pe ngaahi lēsoni fakataumuʻa te ke fakaʻaongaʻi? ʻI hoʻo fakalaulauloto ki he Lea Fakatātā 3:5–7, fakakaukau ki ha ngaahi founga te ke lava ai ʻo fakakakato ʻa e ngaahi sētesi hangē ko ʻení: ʻOku hangē ʻa e falala ki he ʻEikí ko e … ʻOku hangē ʻa e falala ki he mahino ʻoku tau maʻú ko e …

Ko e hā e ʻuhinga ʻoku ʻikai fakapotopoto ai ke tau falala ki hotau poto pē ʻotautolú? Kuó ke ʻiloʻi fēfē ʻoku falalaʻanga ʻa e ʻEikí?

Neongo ia, kae mahalo ʻe faingataʻa he taimi ʻe niʻihi ke tau falala ki he ʻEikí. Ko e hā hono ʻuhingá? ʻOku fokotuʻu mai ʻe ʻEletā Kēliti W. Kongo ha ngaahi ʻuhinga, fakataha mo ha faleʻi ʻaonga, ʻi he “Toe Falala Pē” (Liahona, Nōvema 2021, 97–99). Ko e hā ha ngaahi talanoa pe akonaki ʻokú ke maʻu ʻi he pōpoaki ko ʻení ʻe ala tokoni ki ha taha ke fakafoki mai ai ʻene falala ki he ʻEikí?

ʻOku fakafehoanaki ʻe he Lea Fakatātā 3:6 mo e Lea Fakatātā 4 fakatouʻosi ʻa e moʻuí ki ha “ʻaluʻanga” pe ko ha “hala.” ʻOkú ke pehē ʻoku ʻuhinga ki he hā ke tuku ke hanga ʻe he ʻEikí ʻo “fakatonutonu ho ngaahi ʻaluʻangá”? (Lea Fakatātā 3:6). Ko e hā ha meʻa ʻokú ke maʻu ʻi he vahe 4 ʻokú ne tokoniʻi koe ke ke “fakakaukau ki he ʻalunga [ho] vaʻé”? (veesi 26). Hangē ko ʻení, ko e hā e meʻa ʻoku akoʻi ʻe he veesi 11–12 mo e 18–19 fekauʻaki mo e ngaahi tāpuaki ʻo e muimui ki he hala totonú? Ko e hā ʻene ʻuhinga kiate koe ʻa e veesi 26–27?

Vakai foki, 2 Nīfai 31:18–21; “ʻEiki, te U Muimui Atu,” Ngaahi Himi, fika 127.

Lea Fakatātā 15; 16:24–32

“ʻOku tekeʻi atu ʻa e houhaú ʻe he tali fakavaivaí.”

Mahalo ʻe ueʻi koe ʻe he niʻihi ʻo e ngaahi fakakaukau ʻi he Lea Fakatātā 15–16 ke fakaleleiʻi e founga hoʻo fetuʻutaki mo e niʻihi kehé, tautautefito ki he niʻihi ʻokú ke ʻofa aí. Hangē ko ʻení, fakakaukau ki ha ngaahi taimi pau naʻe tokoni ai ha “tali fakavaivai” ke “tekeʻi atu ʻa e houhaú” (Lea Fakatātā 15:1).

Te ke lava foki ʻo fakakaukau ki ha ngaahi taimi naʻe fakafōtunga ai ʻe he Fakamoʻuí ʻa e ngaahi akonaki ʻi he Lea Fakatātā 15:1–4, 18 (vakai, Maʻake 12:13–17; Sione 8:1–11). Te ke lava fēfē ʻo muimui ki Heʻene sīpingá ʻi hoʻo feohi mo e niʻihi kehé?

ʻE fakaʻaongaʻi fēfē nai ʻa e faleʻi ʻi he Lea Fakatātā 15; 16:24–32 ki he fetuʻutaki fakaʻilekitulōnika ʻo e ʻaho ní? Sio pe te ke lava ʻo maʻu ha veesi ʻi he ongo vahe ko ʻení te ke lava ʻo toe fakalea ko ha faleʻi fekauʻaki mo e fengāueʻaki ʻi he mītia fakasōsialé pe ʻi he text.

Vakai foki, Neil L. Andersen, “Muimui ʻIa Sīsū: Hoko ko ha Tokotaha Faʻa Fakalelei,” Liahona, Mē 2022, 17–20; Ronald A. Rasband, “ʻOku Mahuʻinga ʻa e Ngaahi Leá,” Liahona, Mē 2024, 70–77; Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú: Ko ha Fakahinohino ki Hono Fakahoko ha Ngaahi Filí (2022), 11–12.

ko ha fefine mo ha fanga foʻi tala

Ko Hai ʻOku Faʻa Maʻu ʻa e Fefine Fai Leleí? II, tā fakatātā ʻa Louise Parker

Lea Fakatātā 31:10–31

“Ko e fefine ʻoku manavahē [ki he ʻEikí] ʻe fakaongoongoleleiʻi ia.”

ʻOku fakamatalaʻi ʻe he Lea Fakatātā 31:10–31 ʻa e “fefine fai leleí,” ko ha fefine ʻoku lahi hono mālohí, tuʻunga malavá, mo e ivi tākiekina fakalaumālié. Te ke ala feinga ke fakamatalaʻi fakanounou ʻi hoʻo lea pē ʻaʻau ʻa e meʻa ʻoku fakamatalaʻi ʻi he ngaahi veesi takitaha ko ʻení fekauʻaki mo e kakai fefine fai leleí. Ko e fē ʻi he ngaahi ʻulungaanga ko ʻení te ke lava ʻo faʻifaʻitaki ki aí?

Tangata Malanga 1–312

‘Oku fakataimi pē ʻa e moʻui fakamatelié.

Ko e hā ʻoku mahuʻinga ai ke ke manatuʻi ko e lahi taha ʻi he māmaní, hangē ko ʻene hā ʻi he Tangata Malanga 1–2 ʻoku “vaʻinga” (pe fakataimi pea ʻikai faʻa mahuʻinga)? Ko e hā e meʻa ʻokú ke maʻu ʻi he Tangata Malanga 12 ʻokú ne ʻoatu e mahuʻinga taʻengata ʻo e moʻuí?

Ki ha fakamatala lahi ange, vakai ki he ongo makasini Liahona mo e Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú ʻo e māhina ní.

fakaʻilonga ʻo e konga ʻa e fānaú

Ngaahi Fakakaukau ki hono Akoʻi ʻo e Fānaú

Lea Fakatātā 1:7; 2:5; 15:33; 16:6; Tangata Malanga 12:13

ʻOku ʻuhinga ʻa e “manavahē ki he ʻOtuá” ke ʻofa mo talangofua kiate Ia.

  • Ke tokoni ke mahino ki hoʻo fānaú ʻa e ngaahi potufolofola fekauʻaki mo e manavahē ki he ʻOtuá, te ke lava ʻo fetongi ʻa e foʻi lea ko e “manavahē” ʻaki e ngaahi foʻi lea hangē ko e fakaʻapaʻapa, ʻofa, pe talangofua (vakai foki, Hepelū 12:28). ʻOku liliu fēfē heni ʻa e founga ʻetau fakakaukau ki he ngaahi veesi ko ʻení? Te tau fakahaaʻi fēfē ʻoku tau manavahē ki he ʻEikí?

Ngaahi Lea Fakatātā 3:5–7

Te u lava ʻo falala ki he ʻEikí ʻaki hoku lotó kotoa.

  • Te ke lava mo hoʻo fānaú ʻo ʻai ha ngaahi ngāue ʻe hoa mo e Lea Fakatātā 3:5–7, hangē ko hono ʻai ha foʻi haati ʻaki ho nimá, falala ki he tafaʻaki ʻe tahá, lue tuʻu maʻu, mo tuhu ki ho matá. Te tau lava fēfē ʻo fakahaa‘i ʻoku tau falala kia Sīsū Kalaisi ʻaki hotau lotó kotoa?

  • Ke fakahaaʻi e ʻuhinga ʻo e “ʻoua naʻá ke faʻaki ki ho poto ʻoʻoú” (Lea Fakatātā 3:5), fakakaukau ke fakaafeʻi hoʻo fānaú ke nau falala ki ha meʻa ʻoku mālohi mo fefeka, ʻo hangē ko ha holisi. Te nau lava leva ʻo ʻahiʻahi falala ki ha meʻa ʻoku ʻikai mālohi, ʻo hangē ko ha taufale. Pe ko ʻenau ʻahiʻahi fakafalala ha vaʻakau pe ko ha penivahevahe ki ha ngaahi meʻa ʻoku kehekehe hono mālohí, hangē ko ha tohi pe ko ha laʻipepa. Ko e hā e ʻuhinga ʻoku mahuʻinga ai ke “falala ki [he ʻEikí]” (veesi 5) kae ʻikai faʻaki ki he “poto ʻoʻoú”?

ko ha fefine mohu fakakaukau ʻokú ne pukepuke ha matalaʻiʻakau

Ako ke Falala ki he ʻEikí, tā fakatātā ʻa Kathleen Peterson

Lea Fakatātā 15:1, 18

Te u lava ʻo fakaʻaongaʻi ha ngaahi lea ʻofa.

  • Mahalo te ke lava mo hoʻo fānaú ʻo fakakaukau ki ha ngaahi tūkunga te ke ongoʻi pe te nau ongoʻi ʻita ai. Lau fakataha ʻa e Lea Fakatātā 15:1, pea tokoniʻi hoʻo fānaú ke nau fakaʻaongaʻi ʻa e veesi ko ʻení ki he ngaahi tūkunga naʻa nau fakakaukau ki aí. Mahalo te nau lava ʻo akoako ha ngaahi “tali fakavaivai.” ʻE lava ʻe ha foʻi hiva fekauʻaki mo e angaʻofá, hangē ko e “Lea ʻAki Heni e ʻOfá” (Tohi Hiva ʻa e Fānaú, 102), ʻo fakamamafaʻi ʻa e tefitoʻi moʻoni ko ʻení.

  • Ke ako ʻa e ʻuhinga ʻo e “fakatotoka ki he ʻitá” (Lea Fakatātā 15:18), te ke lava mo hoʻo fānaú ʻo vahevahe ki ha taimi naʻá ke (pe ko ha taha ʻokú ke ʻiloʻi) ongoʻi ʻita ai ka naʻá ke fili pē ke angalelei. Tokoniʻi hoʻo fānaú ke nau fakakaukau ki ha ngaahi meʻa te tau lava ʻo fakavaveʻi kapau te tau “fakatuotuai ki he ʻitá.” Hangē ko ʻení, ʻe lava ke vave ʻetau fakakaukau kia Sīsuú, kole tokoni ki he Tamai Hēvaní, fakakaukau ki ha hiva Palaimeli, pe, kapau ʻe lava, mavahe mei ha feituʻu.

Ki ha fakamatala lahi ange, vakai ki he makasini Ko e Kaumeʻá ʻo e māhina ní.

ko hono tataki ʻe Sīsū ha ongo sipi

“Ke ke fakaongoongo kiate ia ʻi ho hala kotoa pē, pea ʻe fakatonutonu ʻe ia ho ngaahi ʻalungá” (Lea Fakatātā 3:6). ʻOkú Ne Tataki Au, tā fakatātā ʻa Yongsung Kim. Tā tuʻunga he angalelei ʻa e havenlight.com

peesi ʻekitivitī ʻa e Palaimelí: Te u lava ʻo fakaʻaongaʻi ha ngaahi lea ʻofa