“Ngaahi Fakakaukau ke Manatuʻí: Kau Palōfitá mo e Kikité,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: Fuakava Motuʻá 2026 (2026)
“Kau Palōfitá mo e Kikité,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au: Fuakava Motuʻá 2026
Ngaahi Fakakaukau ke Manatuʻí
Kau Palōfitá mo e Kikité
ʻI he vahevahe faka-Kalisitiane angamaheni ʻo e Fuakava Motuʻá, ʻoku ui e konga fakaʻosí (ʻĪsaia kia Malakai) ko e Kau Palōfitá. Ko e konga ko ʻení, fakafuofua ki he vahe fā ʻe taha ʻo e Fuakava Motuʻá, ʻoku ʻi ai e ngaahi lea ʻa e kau tamaioʻeiki ʻa e ʻOtuá kuo fakamafaiʻí, ʻa ia naʻa nau fefolofolai mo e ʻEikí pea lea leva Maʻana ʻo vahevahe ʻEne pōpoakí mo e kakaí ʻi he vahaʻa ʻo e 900 mo e 500 BC nai.
ʻOku Fakahoko Mai ʻe he Kau Palōfitá ʻa e Finangalo ʻo e ʻOtuá
ʻOku ʻi ai ha fatongia mahuʻinga ʻo e kau palōfitá mo e kikité ʻi he kotoa ʻo e Fuakava Motuʻá. Na‘e mamata ʻa ʻĒpalahame, ʻAisake, mo Sēkope ki ha ngaahi meʻa-hā-mai pea talanoa mo e kau talafekau fakalangí. Naʻe fefolofolai mata ki he mata ʻa Mōsese mo e ʻOtuá pea fakahā Hono finangaló ki he fānau ʻo ʻIsilelí. ʻOku fakamatala e tohi ʻuluaki mo e ua Ngaahi Tuʻí ki he ngaahi ngāue fakangalongataʻa mo e ngaahi pōpoaki ʻa e palōfita ko ʻIlaisiā mo ʻIlaisá. ʻOku fakamatala foki e Fuakava Motuʻá ki he kau palōfita fefine hangē ko Meliame mo Tēpolá, fakataha mo e kau fafine kehe ne tāpuekina ʻaki e laumālie ʻo e kikité, hangē ko Lepeka mo ʻAná. Pea neongo naʻe ʻikai hiki e tohi Sāmé ʻe ha kau palōfita, ka ʻoku fonu foki ia ʻi he laumālie ʻo e kikité, tautautefito ki heʻenau fakataumuʻa ki he hāʻele mai ʻa e Mīsaiá.
ʻOku ʻikai hoko ha taha ʻo e ngaahi meʻá ni ko ha meʻa fakaʻohovale ki he kau mēmipa ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní. Ko hono mo‘oní, ʻoku akoʻi mai ʻe he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisi kuo fakafoki maí ko e kau palōfitá ʻoku ʻikai ko ha kakai fakahisitōlia mālie pē, ka ko ha konga mahuʻinga kinautolu ʻo e palani ʻa e ʻOtuá. Neongo ʻe pehē ʻe ha niʻihi ko e kau palōfitá naʻe makehe pē ia ʻi he kuonga ʻo e Fuakava Motuʻá, ka ʻoku tau vakai kiate kinautolu ko ha meʻa ʻoku tau faitatau ai mo e ngaahi kuonga ʻo e Fuakava Motuʻá.
Ka ʻi hono lau ko ia ha vahe meia ʻĪsaia pe ko ʻIsikelí, ʻe hangē ʻe kehe ia mei hono lau ha pōpoaki konifelenisi lahi mei he Palesiteni lolotonga ʻo e Siasí. ʻOku faingataʻa he taimi ʻe niʻihi ke ʻilo naʻe ʻi ai ha meʻa naʻe fie lea ʻaki ʻe he kau palōfita he kuonga muʻá kiate kitautolu. He ʻoku kehe ʻaupito e māmani ʻoku tau moʻui ai he ʻaho ní mei he kuonga naʻa nau malanga mo kikite aí. Pea ko e foʻi moʻoni ko ia ʻoku tau maʻu ha palōfita moʻuí, ʻe lava ke fehuʻia ai: Ko e hā e ʻuhinga ʻoku toe ʻaonga ai—pea ko ha ngāue lahi—ke lau e ngaahi lea ʻa e kau palōfita he kuonga muʻá?
Ko e Kakato ʻo e Ngaahi Kuongá, tā fakatātā ʻa Greg Olsen
ʻOku ʻI Ai Ha Meʻa ʻa e Kau Palōfita he Kuonga Muʻá ke Lea Mai ʻAki Kiate Kitautolu
Ko e lahi tahá, ko e kakai he ʻaho ní ʻoku ʻikai fakataumuʻa tefito ki ai e kau palōfita ʻo e Fuakava Motuʻá. Na‘e ʻi ai ha ngaahi meʻa ne hohaʻa ki ai e kau palōfita ko iá naʻa nau lau ki ai ʻi honau kuongá mo e feituʻú—ʻo hangē pē ko e tokanga hotau kau palōfita he ʻaho kimui ní ki he ngaahi meʻa ʻoku tau hohaʻa ki ai he ʻaho ní.
‘I he taimi tatau, ʻe lava foki ke ope atu e vakai ʻa e kau palōfitá mei he ngaahi meʻa tonu ʻoku nau tokanga ki aí. ʻOku nau akoʻi ha ngaahi moʻoni taʻengata ʻoku felāveʻi mo ha faʻahinga taimi mo ha feituʻu pē. ʻI hono faitāpuekina kinautolu ʻaki e fakahaá, ʻoku nau vakai ki he tafaʻaki fakalūkufua ʻo e ngāue ʻa e ʻOtuá. Hangē ko ʻení, naʻe fakatokanga ʻa ʻĪsaia ki he kakai ʻi hono kuongá fekauʻaki mo ʻenau ngaahi angahalá. Naʻá ne tohi foki ʻo fekauʻaki mo hono fakahaofi ʻo e kau ʻIsileli ʻa ia te nau moʻui ʻi ha taʻu ʻe 200 ʻi he kahaʻú. ʻI he taimi tatau, naʻá ne akonaki fekauʻaki mo e fakahaofi ʻoku fekumi ki ai e kakai kotoa ʻa e ʻOtuá. Pea naʻá ne tohi ha ngaahi kikite, ʻa ia ʻoku aʻu ki he ʻahó ni, ʻoku kei tatali ke fakahoko—hangē ko e ngaahi talaʻofa ʻo ha “fonua foʻou” (ʻĪsaia 65:17) ʻa ia ʻe “fonu ʻi he ʻiloʻi ʻo [e ʻEikí]” (ʻĪsaia 11:9), ʻa ia ʻe tānaki fakataha ki ai e faʻahinga ʻo ʻIsileli kuo molé pea mo e feituʻu he “ʻikai [ke] toe ako [e ngaahi puleʻangá] ki he taú” (ʻĪsaia 2:4). Ko e konga ʻo e fiefia mo e tākiekina fakalaumālie ʻoku maʻu mei hono lau e ngaahi lea ʻo e kau palōfita he Fuakava Motuʻá hangē ko ʻĪsaiá, ko hono ʻiloʻi ko ia ʻoku ʻi ai hotau fatongia ʻi he ʻaho nāunauʻia naʻa nau tomuʻa mamata ki aí.
Ko ia ʻi hoʻo lau e ngaahi kikite ʻo e kuonga muʻá, ʻe lava ʻo tokoni ke ako fekauʻaki mo e puipuituʻa naʻe hiki ai kinautolú—ka ʻoku totonu foki ke ke sio kiate koe ʻi he ngaahi kikite ko iá, pe “fakatatauʻi ia kiate [koe]” (1 Nīfai 19:24; vakai foki, veesi 23). Ko e taimi ʻe niʻihi ʻoku ʻuhinga ia ko hono ʻiloʻi ko Pāpiloné ko ha fakataipe ia ʻo e angahalá mo e hīkisiá, kae ʻikai ko ha kolo fakakuongamuʻa pē. ʻE lava ke ʻuhinga ia ke maʻu ha mahino ki ʻIsileli ko e kakai ʻa e ʻOtuá ʻi ha faʻahinga taimi mo ha feituʻu pē. Pe mahalo ʻe ʻuhinga ia ke lau ʻa Saione ko ha ngāue ʻi he ngaahi ʻaho kimui ní ʻoku tali ʻe he kakai ʻa e ʻOtuá, kae ʻikai vakai ki ai ko ha foʻi lea pē ia ʻe taha ʻoku ʻuhinga ki Selusalema.
Te tau lava ʻo fakatatau ʻa e ngaahi folofolá ki heʻetau moʻuí koeʻuhí ʻoku mahino kiate kitautolu ʻe lava ʻo fakahoko ha kikite ʻi ha ngaahi founga lahi. Ko ha sīpinga lelei ʻa e kikite ʻi he ʻĪsaia 40:3: “Ko e leʻo ʻo ia ʻoku kalanga ʻi he toafá, Teuteu ʻa e hala ʻo [e ʻEikí].” Ki he kau Siu ne nofo pōpula ʻi Pāpiloné, mahalo ʻe ʻuhinga ʻeni ki hono tofa ʻe he ʻEikí ha hala ke nau hao ai mei he nofo pōpulá ʻo foki ki Selusalemá. Kia Mātiu, Maʻake, mo Luké, naʻe ʻuhinga e kikité ni kia Sione Papitaiso, ʻa ia naʻá ne teuteu ʻa e hala ki he ngāue fakafaifekau ʻa e Fakamoʻuí ʻi he matelié. Pea naʻe maʻu ʻe Siosefa Sāmita ha fakahā ʻoku kei fakahoko pē ʻa e kikité ni ʻi he kuongá ni ko e teuteu ki he ngāue ʻa Kalaisi ʻi he nofotuʻí. ʻI ha ngaahi founga ʻoku tau kei feinga ke mahino kiate kitautolu, naʻe lea mai ʻa e kau palōfita he kuonga muʻá kiate kitautolu. Pea na‘a nau akoʻi mai ha ngaahi moʻoni taʻengata lahi mo mahuʻinga, ʻa ia ʻoku ʻaonga kiate kitautolu ʻo hangē pē ko ʻene ʻaonga ki ʻIsileli he kuonga muʻá.
Naʻe Fakamoʻoni e Kau Palōfita ʻo e Kuonga Muʻá kia Sīsū Kalaisi
Mahalo ʻoku toe mahuʻinga ange ʻi hoʻo fakakaukau ʻokú ke ʻi he ngaahi kikite ʻo e Fuakava Motuʻá, ko hoʻo vakai kia Sīsū Kalaisi ʻi aí. Kapau te ke kumi kiate Ia, te ke maʻu Ia, neongo kapau ʻoku ʻikai hā ai Hono huafá. ʻE ala tokoni ke manatuʻi ko e ʻOtua ʻo e Fuakava Motuʻá, ʻa e ʻEiki ko Sihová, ko Sīsū Kalaisi. Ko e taimi kotoa pē ʻoku fakamatalaʻi ai ʻe he kau palōfitá ʻa e meʻa ʻoku fakahoko ʻe he ʻEikí pe te Ne fakahokó, ʻoku nau ʻuhinga ki he Fakamoʻuí.
Ko e Hā ʻa e ʻEikí kia ʻĒpalahamé, tā fakatātā ʻa Keith Larson
Te ke maʻu foki ha ngaahi fakamatala fekauʻaki mo ha Tokotaha kuo Pani, ko ha Huhuʻi, mo ha Tuʻi ʻi he kahaʻú mei he laine ʻo Tēvitá. Ko e ngaahi kikite kotoa ʻeni kau kia Sīsū Kalaisi. Ko e fakalūkufuá, te ke lau fekauʻaki mo e fakahaofí, fakamolemolé, huhuʻí, mo e fakafoki maí. ʻI he tuku ho fakakaukaú mo e lotó ki he Fakamoʻuí, ʻe fakanatula pē hono tataki koe ʻe he ngaahi kikité ni ki he ʻAlo ʻo e ʻOtuá. Ko hono fakakātoá, ko e founga lelei taha ke mahino ai e kikité ko e maʻu e “laumālie … ʻo e kikité,” ʻa ia ʻoku talamai ʻe Sione ko e “fakamoʻoni [ia] kia Sīsuú” (Fakahā 19:10).