“Ko ngā Whakaaro hei Ū ki te Hinengaro: Te Pānuitanga i ngā Toikupu i roto i te Kawenata Tawhito,” Haere Mai, Whai Mai i Ahau—Mō te Kāinga me te Hāhi: Kawenata Tawhito 2026 (2026)
“Te Pānuitanga i ngā Mōteatea i roto i te Kawenata Tawhito,” Haere Mai, Whai Mai i Ahau—Mō te Kāinga me te Hāhi: Kawenata Tawhito 2026
Ko ngā Whakaaro me Ū ki te Hinengaro
Ko te Pānui Toikupu i te Kawenata Tawhito
I roto i ngā pukapuka Kawenata Tawhito o Kenehi tae noa atu ki a Ehetere, ka kite tātou i ngā kōrero—ko ngā kōrero e whakamāramahia ana ngā hītori ki te taha wairua. I hanga a Noa i tētahi āka, i whakaputa a Mohi i a Iharaira, i inoi a Hana kia whai tama ia, me ērā atu kōrero. Tīmata ana i a Hopa, ka kite tātou i tētahi taera rerekē. I roto i ēnei pukapuka, ka huri ngā kaituhi Kawenata Tawhito ki te reo mōteatea ki te whakaatu i ngā kare ā-roto, ngā poropiti nui rānei i tētahi āhuatanga e tino maumahara ai te tangata.
Kua kite kē tātou i ngā tauira o te toikupu e ruiruia ana puta noa i ngā pukapuka hītoria o te Kawenata Tawhito. Mai i te pukapuka a Hopa haere ake nei, ka kaha kite tātou i taua āhuatanga. He toikupu ngā pukapuka a Hopa, ngā Waiata, me ngā Whakataukī, he pērā hoki ētahi wāhanga o ngā pukapuka pērā i a Ihāia, Heremaia, me Amoho. Nā te mea he rerekē te pānui toikupu i te pānui pūrākau, i te nuinga o te wā me rerekē te aro kia mārama ai aua tuhinga. Anei ētahi whakaaro mā konā āwhina i a koe ki te rapu māramatanga anō i ngā toikupu o te Kawenata Tawhito.
Te Ako i te Toikupu Hīperu
Tuatahi, he pai kia mōhio ehara i te mea e hāngai ana te toikupu Hīperu i roto i te Kawenata Tawhito ki ngā kupu huarite, pērā i ētahi taera toikupu. Ahakoa e kaha kitea te mita, te tuitui kupu me ngā oro e toai ana i roto i te toikupu Hīperu onamata, i te nuinga o te wā ka ngaro ēnei mea i roto i ngā whakamāoritanga. Heoi, ko tētahi āhautanga e kite ai koe, koia ko te toai i ngā whakaaro, i ētahi wā e kīa ai ko te “parallelism,” arā, ko te hāngaitanga. Anei tētahi whakamāramatanga ngāwari nā Ihāia:
Whakamaua tō kaha, E Hīona;
whakakākahuria ō kākahu ātaahua, E Hiruharama. (Ihāia 52:1)
He maha rawa ngā rerenga hāngai i ngā Ngā Waiata 29 —hei tauira:
He kaha rawa te reo o te Ariki;
he reo rangatira te reo o te Ariki. (Ngā Waiata 29:4)
Ā, anei tētahi tauira e tika ana kia mōhio kei te hāngai te rerenga tuarua ki te mea tuatahi mā konā māmā ake tō mārama ki aua kōrero:
Kua hoatu e au ki a koutou kia mā ngā niho i ō koutou pā katoa,
ā, kia hia paraoa i ō koutou wāhi katoa. (Amoho 4:6)
I roto i ēnei tauira, ka toai te kaituhi i tētahi whakaaro, heoi, he paku rerekē. Mā tēnei rautaki e whakakaha ai i te whakaaro kua toai nei, ā, mā ngā rerekē e kaha ake ki te whakawhanake i taua whakaaro.
I ētahi atu wā, kei roto i ngā rerenga e rua e hāngai ana ngā momo reo e ōrite ana ki te whakaatu i ngā whakaaro rerekē, pērā i tēnei tauira:
Mā te kupu ngawari e kaupare ai te riri:
mā te kupu taimaha e whakaoho i te riri. (Whakataukī 15:1)
Ehara tēnei momo hāngaitanga i te mea poka noa. He mea āta mahi e ngā kaituhi. He mea āwhina ērā kia whakaatuhia ngā kare ā-roto ā-wairua, ngā mea pono rānei i runga i te kaha me te ātaahua. Nō reira ina kite atu koe i te hāngaitanga i roto i ngā tuhinga Kawenata Tawhito, me pātai ki a koe anō mehemea he āwhina ērā kia mārama ki tā te kaituhi karere. Hei tauira, he aha tā Ihāia i tāna whakahāngai i te “kaha” ki ngā “kākahu ātaahua” me “Hīona” ki “Hiruharama”? Ihāia 52:1. He aha ō tātou whakaaro e pā ana ki te rerenga “he kupu ngāwari” mehemea e mōhio ana ko tōna tauaro ko te “kupu taimaha”? (Whakataukī 15:1).
E Whakaora ana Ia i Tōku Wairua, nā Walter Rane
Ko te Toikupu Hīperu anō nei he Hoa Hou
Ka whakataurite ētahi tāngata i te pānui toikupu ki te tutaki i tētahi tangata hou. Nō reira, ka rite te pānui i te toikupu Kawenata Tawhito ki te tutaki i tētahi tangata nō tētahi whenua pāmamao, nō tētahi ahurea whano kē e kōrero nei i tētahi reo kē atu i tō tātou—ā, he neke atu i te rua mano tau tōna pakeke. Kāore e kore ka kōrero tēnei tangata i ētahi mea kāore tātou e mārama i te tuatahi, engari ehara i te mea he koretake noa āna kōrero katoa. Ko te mea nui me piri tahi ki a ia mō tētahi wā, e ngana ana kia kite i tāna tirohanga. Tērā pea ka kite tātou i roto i ō tātou ngākau, kei te tino mārama ki a ia. Ā, ki te manawanui tātou, ki te aroha tātou, ka meinga taua tangata hei hoa tata.
Nō reira ina pānui koe i tētahi rerenga whiti i Ihāia, me whakaaro koe he rite tēnā ki te tūtaki i tētahi hoa hou. Uia koe anō, “He aha ōku whakaaro?” He aha ngā whakaaro i toko ake i a koe nā tō pānui i tēnei whiti—ahakoa kāore koe e mārama ana ki ngā kupu katoa? Kātahi ka pānui anō, kia maha ngā wā mēnā e taea ana. Me pānui ā-waha; ka nui kē atu te māramatanga i taua mahi. Kia aro ki ngā momo kupu i kōwhiria ai e Ihāia, me pērā rawa ki ngā kupu e āta peita ai i tētahi pikitia. He aha ō kare ā-roto i a koe e titiro ana ki ēnei pikitia? He aha tāna e pā ana ki ngā kare ā-roto o Ihāia? Mēnā ka kaha pānui koe i ngā kupu a ngā kaituhi Kawenata Tawhito, ka kaha ake tō kite he mea āta mahi tā rātou kōwhiri i ngā kupu me ngā rautaki ki te whakaatu i te karere ā-wairua.
He hoa pai ngā tuhinga toikupu hei āwhina i a tātou kia mārama ki ō tātou kare ā-roto me ngā āhuatanga e pā ai ki a tātou. He mea nui ngā tuhinga toikupu nā te mea e āwhina ana ērā tuhinga kia mārama tātou ki ō tātou kare ā-roto whakahirahira me ngā āhuatanga hoki e pā ai ki a tātou—arā, ko ngā mea e hono ana ki tō tātou taura here ki te Atua.
I a koe e rangahau ana i ngā tuhinga toikupu i te Kawenata Tawhito, kia mahara, he mea whakahirahira te rangahau karaipiture i ngā wā e ārahina ai tātou ki a Ihu Karaiti. Rapua ngā tohu, ngā āhua me ngā mea pono mā konā tupu ai tō whakapono i a Ia. Kia whakarongo ki te awenga o te Wairua Tapu i a koe e rangahau ana.
Tuhinga Whai Mātauranga
Ko tētahi taera toikupu i te Kawenata Tawhito, arā, ko te mea e kīa ana he “tuhinga whai mātauranga.” Kei tēnei taera a Hopa, Whakataukī me Kaikauwhau. Ahakoa e whakaatu mai ana a Ngā Waiata i te wairua whakawhetai, te tangi, me te koropiko, e aro pū ana te tuhinga whai mātauranga ki ngā kupu akiaki, ki ngā pātai nui rawa rānei. Hei tauira, e aro ana te pukapuka a Hopa ki te tika o te Atua me ngā take e whakamamaehia ai te tangata. Kei ngā Whakataukī ngā tohutohu e pā ana ki te oranga pai, tae atu ana ki ngā kupu whai mātauranga kua tukuna iho mai i tētahi whakatipuranga ki tētahi whakatipuranga. Kei ngā Kaikauwhau he aro ki te pātai he aha te tikanga o te oranga—hei ngā wā ko te āhua nei he mea mau poto noa iho ngā mea katoa me aro ki hea e rapu ai te tino ngako o te māramatanga? Tērā pea ka whakaaro koe ko te tuhinga whai mātauranga tētahi kōrero tahi me ngā kaiakiaki e tuku mai ana i ā rātou tirohanga e pā ana ki te Atua me te ao whānui Nāna nei i hanga—ā tērā pea mā konei nui atu tāu e mārama nei.