Ko ngā Reo o te Whakahokinga

I te noho tata a Whipi Wuruwha ki Nāwhu i te wā i timata a Hōhepa Mete ki te whakaako e pā ana ki te āhei kia rumakina mō te hunga i ora ai i ngā wā o mua. I tuhi ia e pā ana ki tēnei āhua ki tana hoa tāne, ki a Wiriwha, i taua wā he mihingare ia i Ingārangi:

“Tungāne Hōhepa … kua ākona i runga i te whakakitenga, nā, e āhei ana te hunga nō tēnei hāhi kia rumakina mō ō rātou whanaunga kua mate, arā, te hunga kāore anō kia waimārie ki te rongo atu e pā ana ki tēnei rongopai, mō ngā tamariki pū anō, ngā mātua, ngā tungāne, ngā tuāhine, ngā koroua, kuia, ngā matua kēkē me ngā whaea kēkē. … I te wā e rumakina ana rātou mō ō rātou hoa ka puta rātou i te whare herehere, ā, ka taea te rapu atu i a rātou me te kawe atu i a rātou ki roto i te kīngitanga Tikitiki o Rangi—kua whakaaehia tēnei whakaakoranga e te hāhi, ā, kei te haere manomano atu, ko ētahi e haere ana neke atu i te 16 ngā taima … i te rā kotahi.”

Nō muri mai ka kōrero pēnei a Wiriwha Wuruwha e pā ana ki tēnei tikanga: “I te wā i rongo ake au i tēnei ka koa rawa tōku wairua. … I haere atu au kātahi ka rumakina mō ōku whanaunga katoa kua mate. … I rongo au i te hiahia kia whakahua ake hareruia i te putanga mai o te whakakitenga e hura mai ana ki a mātou te rumakitanga mō te hunga mate. I rongo hoki au kua whai tikanga mātou kia hari i roto i ngā manaakitanga o te Rangi.”.

Pērā i a Tuahine Wuruwha, i rongo a Whirate Kimipara e pā ana ki tēnei rumakitanga i tana hoa tāne a Hipa, e tawhiti atu ana e kauhau ana i te rongopai. Nāna i tuhi ki a ia:

“Kua whakatūwheratia ake e Tumuaki Mete tētahi kaupapa hou, kaupapa whai korōria … nā konā kua tino hiki te wairua i roto i te hāhi. Koia, ko te rumakitanga mō te hunga mate. E kōrero ana a Paora mō tēnei i Korinihi tuatahi upoko 15 whiti 29. Kua whiwhi a Hōhepa i tētahi whakamāramatanga nui ake i runga i te Whakakitenga. … Nō tēnei hāhi te waimārie kia taea te rumaki mō ō rātou whanaunga kua mate noa i mua i te putanga mai o tēnei Rongopai; tae noa atu ki ō rātou tupuna koroua, tupuna kuia. … Mā konā, ka meinga tātou hei kaiwhakarite mō rātou; me te tuku atu ki a rātou te waimarie kia puta mai ai i te aranga tuatahi. E mea ana ia ka kauhautia te rongopai ki a rātou … engari karekau tētahi tikanga hei rumaki i ngā wairua. … I te mea kua kauhautia tēnei ritenga i konei, kua kaha tonu te tīehuehu o ngā wai. I te wā o te huinga whānui o te hāhi neke atu i te waru ki te tekau Erata i roto i te awa i te wā kotahi e rumakina ana. … E hiahia ana au kia rumakina au mō tōku Whaea. I whakaaro au kia tatari kia hoki mai ai koe, engari i te wā whakamutunga i kōrero a Hōhepa mō taua kaupapa, i tohua e ia ngā tāngata katoa kia whakatika ake ki te mahi, ki te whakaputa i ō rātou hoa i te herenga i runga i te wairua hohoro. Nō reira, ki taku mōhio ka haere atu au i tēnei wiki tonu, i te mea he tokomaha ngā kiritata e haere atu ana. Kua rumakina kētia ētahi i ngā taima maha. … Pēnei kite ai koe, e wātea ana ki te katoa. Ehara rānei tēnei i te whakaakoranga whai korōria?”

I te wā i whakaotia iho te rumakanga i roto i te Temepara o Nāwhu, ka meatia ngā rumakitanga mō te hunga mate i reira, kāore i roto i te awa. Ko Whipi Tēhi, tētahi i noho i Nāwhu, nāna nei i tuhi ki tōna whaea e pā ana ki te temepara, e whakamārama ana e pā ana ki te rumakanga koia te wāhi ”e taea ana kia rumakitia mō ō tātou mate, ā, kia meinga he kaiwhakaora i runga o Maunga Hīona.” Ka kōrero tonu mō roto i tēnei rumakanga, “kua rumakitia au mō tōku matua me ērā atu o ōku hoa katoa kua mate. … Ināianei, kei te hiahia au kia mōhio ki ngā ingoa o tō matua rāua ko tō whaea kia taea ai te tuku i a rāua, nā te mea kei te hiahia au kia whakaputaina atu te hunga Mate. … Kua kōrero anō te Ariki, ā, kua whakahokia te ritenga onamata.”

I roto i ana tuhituhinga ki ōna hoa me tōna whānau e pā ana ki te rumakitanga mō ngā mema o te whānau i ora ai i mua noa atu rā, i kōrero anō a Heri Ranatara e pā ana ki te rironga o tana tama a Hōri:

“Anō te nui o te taumaha mōku i taua wā, ā, ko te āhua nei e kore rawa e whakatauhia kia pērāhia, engari … kua rumakina tōna matua mōna, ā, kātahi te mea whai korōria koia ko tō tātou whakapono, tā tātou whiwhi ki te raneatanga o te rongopai i te wā e kauhautia ana ināianei, ā, kia taea te rumaki mō ō tātou mate katoa me ō tātou hoa hei whakaora i a rātou tae noa atu ana ki ngā mea e mōhiotia ana.

“E hiahia ana au kia tuhia mai e koe ngā ingoa tuatahi o ō tāua whanaunga kua mate tatu atu ki ō tāua koroua, kuia. E hiahia ana au kia meatia tāku e taea ai hei whakaora i ōku hoa, ā, ka hari rawa au mēnā ka haere tahi mai ētahi o koutou ki te āwhina i ahau i te mea he mahi nui tēnei mō te kotahi. … E mōhio ana au he rerekē tēnei whakaakoranga ki a koe engari ka kite koe he mea pono.”