“Ko Hono ʻIlo ʻa e Lea Fakafofongá (Antecendent),” Ngaahi Taukei Ako Folofolá (2024)
Ko Hono ʻIlo ʻa e Lea Fakafofongá (Antecendent)
Fakaʻuhingaʻí
Fakamatalaʻi ange ko e taimi ʻoku tau lau ai ʻa e folofolá ʻoku tau sio ai ki ha ngaahi fetonginauna lahi, hangē ko e ou, ne, ia, ai, nau, mo e alā meʻa pehē. Ko e foʻi lea ʻoku ʻuhinga ki ai ʻa e fetonginauná ʻoku ui ia ko e foʻi lea fakafofonga (antecedent). Ko hono ʻiloʻi totonu ʻo e ngaahi foʻi lea fakafofongá ʻoku mātuʻaki mahuʻinga ia ke mahino ai ha ngaahi potufolofola lahi. Ko e taimi ʻoku ako ai ʻa e folofolá:
-
Feinga ke ʻiloʻi ʻa e ngaahi fetonginauna ʻe ala fiemaʻu ke fakamahinoʻí.
-
Fekumi ʻi he ngaahi veesi kimuʻá ke ʻilo ʻa e foʻi lea fakafofongá.
-
Fekumi ʻi he vahé pe ʻuluʻi vahé ki ha fanga kiʻi tokoni, ʻo ka fiemaʻu.
Fakatātaaʻi
Ke fakatātaaʻi ʻa e taukei ko ʻení, fakakaukau ke fakaʻaongaʻi ʻa e sīpinga ko ʻení pe fakaʻaongaʻi haʻo sīpinga pē ʻaʻau.
Fakaafeʻi ʻa e kau akó ke huke ki he 2 Nīfai 3, pea fakamatalaʻi ange ʻe lava ke fakatupu puputuʻu ʻa e vahe ko ʻení ʻo ka ʻikai mahino pe ko hai ʻoku fakamatala ki aí. Fakaʻaliʻali ʻa e ngaahi kupuʻi lea ko ʻeni mei he 2 Nīfai 3, ʻo fakamamafaʻi ʻa e ngaahi fetonginauna ʻoku fiemau ke fakamahinoʻí:
“Pea ko ʻeni ʻoku ou lea kiate koe, ʻe Siosefa, ko hoku foha naʻe fanauʻi fakamuimuí” (veesi 1).
“Te u fokotuʻu hake ha tangata kikite mahuʻinga mei he fua ʻo ho manavá” (veesi 7).
Ke ʻiloʻi pe ko hai ʻa e “ou” ʻoku ʻuhinga ki ai ʻi he veesi 1 ʻe fiemaʻu ia ke toe vakai ki he 2 Nīfai 1:1, 6, 9 pe 2 Nīfai 2:17. Hili hono lau ʻo e ngaahi veesi ko ʻení, ʻoku tau ʻiloʻi ai ko Līhai ʻoku leá.
Fakamahinoʻi ange ʻoku toe tokoni ʻa e veesi 4–6 ʻi he 2 Nīfai 3 ke mahino lelei ange kiate kitautolu ʻa e fetonginauna ʻi he veesi 7. ʻOku fakaʻaongaʻi ʻe Līhai ha kikite naʻe lekooti ʻe Siosefa ʻo ʻIsipité ʻa ia naʻe folofola ai ʻa e ʻEikí kia Siosefa. ʻOku tokoni hono ʻiloʻi ʻení ke mahino kiate kitautolu ʻoku ʻuhinga ʻa e “u” ʻi he veesi 7 ki he ʻEikí pea ʻoku ʻuhinga ʻa e “ho” kia Siosefa ʻo ʻIsipité. ʻOku fakahā ʻe he ʻEikí kia Siosefa ʻo ʻIsipité ʻe ʻi ai e ʻaho te Ne fokotuʻu ai ha taha ʻo e ngaahi hako ʻo Siosefá ke ne hoko ko ha palōfita mo e tangata kikite maʻongoʻonga. ʻOku fakamahinoʻi mai ʻe he futinouti ki he “tangata kikité” ko Siosefa Sāmita ʻa e “tangata kikite mahuʻinga” ko ia ʻa e ʻEikí.
Fakaangaanga
Fili ha potufolofola mei he folofola ke laukonga he uike ní, pe fili ha taha ʻo e ngaahi potufolofola ʻoku hiki atu ʻi laló. Fakaafeʻi ʻa e kau akó ke nau ako ʻa e potufolofolá pea kumi ʻa e ngaahi fetonginauna ʻoku fiemaʻu ki ai ha ngaahi foʻi lea fakafofonga kae toki mahinó. ʻE lava ke vahevahe ʻe he kau akó ʻa e ngaahi fetonginauna mo e ngaahi lea fakafofonga ʻoku nau maʻú. ʻE lava foki ke nau vahevahe ʻa e founga ʻe lava ke tokoniʻi ai kitautolu ʻe he ʻiloʻi ʻa e ngaahi foʻi lea fakafofongá ke mahino lelei ange ʻa e ʻuhinga ʻo e potufolofolá.
Ngaahi potufolofola lahi ange ke fakaangaangá:
-
Lea Fakatātā 3:15 (Kapau ʻoku fiemaʻu tokoni ʻa e kau akó: Ko e hā ʻa e foʻi lea fakafofonga ʻo e “iá”? Vakai, veesi 13. Kapau ʻe fiemaʻu, fakahinohino ange ko e foʻi lea potó ʻoku fakamatalaʻi ia ko e fefine pea ʻoku lave ki ai ko e “ia” ʻi he veesi 15.)
-
Sione 1:6–12 (Kapau ʻoku fiemaʻu tokoni ʻa e kau akó: Ko e hā ʻa e foʻi lea fakafofonga ki he “ia” mo e “hono” ʻi he potufolofola ko ʻení? Vakai, veesi 6–7, 10. Kapau ʻe fiemaʻu, fakamatalaʻi ange ʻoku ʻuhinga ʻa e “Māmá” ʻi he veesi 7–9 kia Sīsū Kalaisi.)
-
Hilamani 14:18 (Kapau ʻoku fiemaʻu tokoni ʻa e kau akó: Ko e hā ʻa e meʻa ʻoku ʻuhinga ki ai ʻa e “ne” ʻi he kupuʻi lea “ʻIo, pea ʻokú ne fakahoko ai ʻa e tuʻunga ʻo e fakatomalá”? Vakai, veesi 17.)
-
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 88:18–19 (Kapau ʻoku fiemaʻu tokoni ʻa e kau akó: ʻOku ʻuhinga ʻa e “ia” ki he hā? Vakai, veesi 17.)
Fakaafe pea Toe Vakaiʻi
Poupouʻi ʻa e kau akó ke nau fakaangaanga hono feinga ke ʻiloʻi ʻa e ngaahi foʻi lea fakafofonga ʻi he folofolá lolotonga ʻenau ako fakatāutahá. Toe vakaiʻi pea tuku ha taimi ʻi he ngaahi kalasi hokó ke vahevahe ai ʻe he kau akó ʻa e meʻa kuo nau ʻiló ʻi hono fakaʻaongaʻi ʻa e taukei ko ʻení. Te ke lava foki ʻo fakaafeʻi ʻa e kau akó ke nau vahevahe ʻa e founga ʻoku tokoni ai ʻa e taukei ko ʻení ke mahino lelei ange kiate kinautolu ʻa e folofolá. Hokohoko atu hono fakaangaanga ʻa e taukei ko ʻení ʻi he kalasí.