Seminelí
Ngaahi Fakakaukau ki ha Founga Kehekehe: Ngaahi Fakakaukau ki ha Founga Kehekehe


“Ngaahi Fakakaukau ki ha Founga Kehekehe: Ngaahi Fakakaukau ki ha Founga Kehekehe,” Fuakava Motuʻá – Tohi Lēsoni ʻa e Faiako Seminelí (2026)

“Ngaahi Fakakaukau ki ha Founga Kehekehe: Ngaahi Fakakaukau ki ha Founga Kehekehe,” Fuakava Motuʻá – Tohi Lēsoni ʻa e Faiako Seminelí

Fakalahi ki he Tohí

Ngaahi Fakakaukau ki ha Founga Kehekehe

Ngaahi Fakakaukau ki ha Founga Kehekehe

ʻOku kau ʻi he maʻuʻanga tokoni ko ʻení ha ngaahi founga kehekehe ke tokoniʻi ʻa e kau akó ke nau kau moʻoni ki he ngaahi lēsoní. Naʻa mo e ngaahi founga fakafaiako ʻoku fakaʻaiʻaí, kapau ʻe fuʻu tōtuʻa hono fakaʻaongaʻí, he ʻikai ola lelei ia pe ʻe taʻeoli. Neongo ʻoku ʻikai totonu ke ke fili ʻa e ngaahi foungá koeʻuhí pē ke kehekehe, ka ke fakakaukauʻi ha founga ke kehekehe ai hoʻo faiakó lolotonga ʻa e lēsoni takitaha. ʻE lava ke tokoni hono fakaʻaongaʻi e ngaahi founga fakafaiako kehekehé ke tokoni ki ha kau ako tokolahi ange. Ko ha ngaahi fehuʻi ʻeni ʻe niʻihi ke fakakaukauʻi ʻi he taimi ʻokú ke fili ai ha ngaahi ʻekitivitī ke fakakau ʻi ha aʻusia fakaako:

  • ʻOku tokoniʻi nai ʻe he ʻekitivitií ha aʻusia ʻoku fakatefito ʻia Kalaisi, fakatefito ʻi he folofolá, pea fakatefito ʻi he tokotaha akó? Vakai ki he Ko Hono Fakaʻaongaʻi mo Fakafenāpasi ʻa e Ako ki he Naunau Fakalēsoni ʻa e Seminelí ki ha meʻa lahi ange.

  • ʻOku fakaafeʻi nai ʻe he ʻekitivitií ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ke faiako mo fakamoʻoni? Fakakaukau ki he founga ʻe ala uesia ai ʻe he ʻekitivitií ʻa e ʻātakai ʻapasia ʻoku fiemaʻu ke fakahoko ai ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní Hono fatongiá.

  • ʻOku fakafofongaʻi fēfē ʻe he foungá ʻa e folofola toputapu ʻa e ʻOtuá? ʻOku fiemaʻu ke fakamatalaʻi e folofolá mo e ngaahi lea ʻa e kau palōfitá ʻi ha founga fakaʻeiʻeiki mo māʻoniʻoni. ʻOku ʻikai totonu ke fakasiʻia ʻe he foungá ʻa e pōpoaki ʻo e ngaahi folofolá.

  • ʻE fakafōtunga anga fakaʻeiʻeiki nai ki he tokotaha ako kotoa pē? Feinga maʻu pē ke tanumaki ʻa e ngaahi ongo ʻo e uouangatahá mo e ʻofá. Fakaʻehiʻehi mei he ngaahi ʻekitivitī ʻe ala ongoʻi ai ha tokotaha ako ʻoku taʻefiemālie, loto-foʻi, pe liʻekina.

  • ʻOku ʻaonga nai ʻa e ʻekitivitií mo e taimi kalasí? Ko ha taimi mahuʻinga ʻa e taimi ʻokú ke fakataha ai mo e kau ako ʻi he seminelí. ʻE lava ke ola lelei ʻa e ngaahi ʻekitivitií taʻe te ne toʻo ha taimi lahi.

  • Ko e hā e lahi ʻo e taimi mo e ngaahi maʻuʻanga tokoni ʻe fiemaʻu ke teuteu ki he ʻekitivitií? ʻOku mahuʻinga ke tokangaʻi lelei ho taimí mo e ngaahi maʻuʻanga tokoni mahuʻingá.

Te ke lava ʻo fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi fakakaukau ko ʻení ʻi ha ngaahi feituʻu kehekehe ʻi ha lēsoni. ʻI he ngaahi meʻa lahi, ʻe tokoni hono ʻoange ha sīpinga ki he kau akó ʻo e meʻa ʻoku kole ange ke nau faí, ke nau lavameʻa ange ai. Fakapapauʻi ʻoku mahino lelei kiate koe ʻa e ʻekitivitií pea lava ʻo ʻoange ha ngaahi fakahinohino mahino mo ha sīpinga, kapau ʻe tokoni, kimuʻa pea kamata ʻe he kau akó ʻa e ʻekitivitií. ʻOku fokotuʻutuʻu ʻa e ngaahi ʻekitivitī ko ʻení ʻi he ngaahi konga ko ʻení:

  1. Ako e folofolá ke mahino ʻa e talanoá pea ʻiloʻi ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni pe tokāteline ʻo e ongoongoleleí

  2. Fakaloloto e mahinó ʻaki e ngaahi konga leá mo e folofolá

  3. Vahevahe ʻa e meʻa ʻoku nau akó

  4. Faʻu ha fakatātā ʻo e meʻa ne nau akó

Ke ʻomi ha fakamatala tokoni pe fokotuʻu mai ha toe ngaahi fakakaukau, kātaki ʻo ‘īmeili ki he CES-Manuals@ChurchofJesusChrist.org. Fakakau ʻi he kaveingá ʻa e “Ngaahi Fakakaukau ki ha Founga Kehekehe.”

1. Ako e folofolá ke mahino ʻa e talanoá pea ʻiloʻi ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni pe tokāteline ʻo e ongoongoleleí

ʻOku faʻa kau ʻi he ngaahi lēsoní ʻa e ngaahi ʻekitivitī ʻa ia ʻoku ako ai ʻe he kau akó ha ngaahi veesi hokohoko ke mahino lelei ʻa e puipuituʻa mahuʻinga mo e talanoa ʻo ha konga folofola ke ʻiloʻi ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoní pe tokāteliné. Ko e ngaahi ʻekitivitī ko ʻení ko ha ngaahi founga ia ʻe niʻihi te ke lava ʻo tokoniʻi e kau akó ke fakahoko ʻeni.

Fakaʻuhingaʻi ʻo e tā valivalí

Fakaʻaongaʻi ʻa e fakatātā ʻo e ongoongoleleí ke aleaʻi ha talanoa. Fakaʻaliʻali ha tā mei he Laipeli Mītia ʻa e Siasí pea fakaafeʻi e kau akó ke ako e ngaahi veesi ʻoku fakatātaaʻi ʻi he taá. Fehuʻi ange ʻeni ki he fānau akó:

  • Ko e hā naʻe fakakau ʻe he tokotaha faʻu tohí mei he ngaahi veesi folofolá?

  • Ko e hā ʻa e fakaʻuhinga ʻo e tā valivalí (ʻoku ʻikai maʻu ʻi he fakamatalá)?

  • Ko e hā te ke liliu ʻo makatuʻunga ʻi he meʻa naʻá ke laú?

Founga kehe: Vahevahe fakakongokonga e fakatātaá kae ʻoua ʻe fakaʻaliʻali kakato ʻi he kamataʻanga e kalasí ke kamataʻi ha fealēleaʻakí. Fakaʻaliʻali taha taha ʻa e ngaahi kongá pea ʻai ke mateʻi ʻe he kau akó ʻa e meʻa ʻoku hoko ʻi he fakatātā kakató. Kole ange ke nau fakamatalaʻi e meʻa ʻoku nau sio ki aí mo fakamahamahalo ki he meʻa ʻoku ʻikai ke nau sio ki aí.

Founga kehe: Fili ha ngaahi ʻīmisi ʻe niʻihi ʻo e Fakamoʻuí pea fakapipiki ʻi he palakipoé. Fakaafeʻi e kau akó ke nau sio māmālie ki he lanú, meʻa ʻoku fakatefito ai e taá, mo e fokotuʻutuʻu ʻo e ngaahi ʻatá pea feinga ke ʻiloʻi e meʻa ʻoku akoʻi ʻe he meʻa takitaha fekauʻaki mo Sīsū Kalaisí. Hili hono ʻiloʻi ha tefitoʻi moʻoni mei he folofolá pe ko ha lea mei he kau taki ʻo e Siasí, te ke lava ʻo fai ha ngaahi fehuʻi hangē ko ʻení:

  • Ko e fē ʻa e fakatātā ʻo Kalaisi ʻokú ke ongoʻi ʻokú ne fakafofongaʻi ʻa e tefitoʻi moʻoni naʻá ke maʻú pea ko e hā hono ʻuhingá?

  • Ko e fē ʻi he ngaahi fakatātā ko ʻeni ʻo Sīsuú ʻokú ne tokoniʻi koe ke ke ongoʻi ʻa e mahuʻinga ʻo e foʻi moʻoni ko ʻení?

  • Ko e hā te ke loto ke ʻilo ʻe haʻo kaungāmeʻa fekauʻaki mo Sīsū Kalaisí ʻi he taimi ʻokú ke fakakaukau ai ki he moʻoni ko ʻení?

Tānaki atu ha fetalanoaʻaki ki ha fakatātā

Scripture Speech Bubble

Hiki ha tatau ʻo e ʻū fakatātā mei he Ngaahi Talanoa Fakafolofola maʻá e Fānaú pea fakapipiki ki ha laʻipepa tufa maʻá e kau akó. Tānaki atu ha fanga foʻi fuopotopoto ʻe lava e kau akó ʻo tohi ai e lea ʻa e niʻihi ʻi he fakatātaá ʻo fakatefito ʻi he folofolá.

Founga kehe: Fakakau e ʻū tā mei he Ngaahi Talanoa Mei he Folofolá pea fakaafeʻi e kau akó ke fakaʻaongaʻi e folofolá ke fakamatalaʻi fakanounou e meʻa naʻe hoko ʻi he fakatātaá. Hangē ko ʻení, vakai ki he “Lēsoni 68: Lute” mo e “Lēsoni 151: Siona.”

Kau fakamatala sipotí

Fehuʻi ki he kau akó pe ko e hā e meʻa ʻa e kau fakamatala sipotí ʻoku fai lolotonga e sipotí. Hiki e ngaahi tali ʻa e kau akó ʻi he palakipoé. Ko e ngaahi sīpinga ʻe niʻihi ko e kau fakamatala sipotí ʻoku nau:

  • Tokoni ke mahino ki he niʻihi kehé ʻa e meʻa ʻoku hokó.

  • Fai ha ngaahi fehuʻi fekauʻaki mo e ngaahi tūkungá (hangē ko ʻení, “ʻOku ou fifili ki he ʻuhinga …”).

  • Vahevahe ʻenau ngaahi fakakaukau ki he ngaahi tuʻutuʻuní.

  • Fakamamafaʻi ʻa e taimi ʻoku ʻikai lelei ai ha meʻa mo e ʻuhinga ʻoku mahuʻinga ai iá.

  • Fakamamafaʻi ʻa e taimi ʻoku ʻikai lelei ai ha meʻa mo e ʻuhinga ʻoku mahuʻinga ai iá.

  • Fakafiefiaʻi e ngaahi lavameʻá mo kaungā ongoʻi e ngaahi tōnounoú.

Fakaafeʻi e kau akó ke nau hoko ko ha kau fakamatala ki ha talanoa ʻi he folofolá. Te nau lava ʻo lau ha ngaahi veesi ʻe niʻihi, pea te nau lava leva ʻo vahevahe fakakalasi pe ʻi ha fanga kiʻi kulupu toko siʻi ha taha ʻo e ngaahi fakakaukau ʻi he palakipoé. Poupouʻi kinautolu ke ʻai ke fakamānako ʻa e talanoa mei he folofolá.

Talanoa he ongoongó pe lipooti ʻo e tohí

ʻOange ki he tokotaha ako takitaha ha konga ʻo e folofola te nau akó. Hili iá pea ʻoange kiate kinautolu ʻa e ngaahi fiemaʻu ʻo e talanoa he ongoongó pe lipooti ʻo e tohí (ʻi ha laʻipepa pe ko e palakipoé). ʻE lava ke kau ai e kakai tefito ʻoku fai ki ai e talanoá, ko e talanoá, lēsoni ʻe taha pe ua ne akó (lau e ngaahi veesi ne maʻu mei aí), pea mo hano fakaʻaongaʻi ki ha taha taʻu hongofulu tupu. ʻOange ha taimi ki he kau akó ke vahevahe mo ha tokotaha ako kehe ʻa e meʻa naʻa nau teuteú.

Founga kehe: ʻI ha kiʻi kulupu tokosiʻi, ʻe lava ke toʻo ʻe he tokotaha ako takitaha ha konga ʻe taha ʻo e talanoá pe lipooti ʻo e tohí: kakai tefito ʻoku fai ki ai e talanoá, ko e talanoá, ngaahi lēsoní, pe ko hono fakaʻaongaʻí.

Ko hono ʻiloʻi e ngaahi fehuʻí

Hili hono lau ʻe he kau akó ha konga folofola, fakaafeʻi kinautolu ke hiki ha ngaahi fehuʻi ʻe ala tokoni ʻa e ngaahi vēsí ke tali. Fakatukupaaʻi e kau akó ke nau hiki ha ngaahi fehuʻi mahuʻinga mo ʻuhingamālie ki ha taha taʻu hongofulu tupu, kae ʻikai ko ha ngaahi fehuʻi faingofua pē ke fekumi ki ai. Hangē ko ʻení, ʻoua ʻe fehuʻi “Ko e hā e lau ʻa ʻAlamā ki he tuí? Ko e hā ʻokú ne pehē ʻoku ʻikai ko e tuí?” ʻe lava ke fehuʻi ʻe he kau akó: “Ko e hā ʻoku fiemaʻu ke u fai ke u ʻiloʻi ai ʻiate au pē ʻoku moʻoni ha meʻa naʻe akoʻi ʻe he Fakamoʻuí?” Kapau ʻoku laka hake he tahá ʻa e ngaahi konga folofola ke ako ʻe he kau akó, te nau lava ʻo hiki ʻenau ngaahi fehuʻí pea vahevahe ia mo ha tokotaha ako naʻá ne ako ha konga kehe. ʻE lava ke kumi mo fakakaukau ʻa e kau akó ki he ngaahi tali ki he ngaahi fehuʻi honau kaungāakó.

ʻInitaviu ʻa e tokotaha faʻu tohí

Kole ki he kau akó ke nau fakakaukauloto ko kinautolu naʻa nau faʻu ha talanoa mei he folofolá pea ʻoku ʻinitaviu kinautolu ʻe ha taha fekauʻaki mo e meʻa ne nau tohí. ʻE lava ke lau ʻe he kau akó ʻa e talanoa fakafolofolá pea taufetongi ʻi he fatongia ʻo e tokotaha fai ʻinitaviú mo e tokotaha faʻu tohí. Ko e ngaahi fehuʻi ʻeni ʻe lava ke fai ʻe he tokotaha fai ʻinitaviú:

  • Ko e hā ha ngaahi tafaʻaki ʻo e ngaahi veesi ko ʻení he ʻikai te ke loto ke liʻaki ʻe he kau laukongá?

  • Ko e hā te ke pehē ko ho tefitoʻi fakakaukaú pe ko e taha hoʻo ngaahi tefitoʻi fakakaukaú?

  • ʻOkú ke ʻamanaki fēfē ʻe fakaʻaongaʻi ia ʻe he kau laukongá ʻi heʻenau moʻuí?

Fakaafeʻi e kau akó ke vahevahe e meʻa ne nau ako mei he aʻusiá. Fakaʻaongaʻi ʻenau ngaahi fakamatalá ke fakamatalaʻi ʻaki ʻa e foʻi moʻoni ʻoku tohi mataʻāʻaá.

Fakatauhoa

ʻOange ha ngaahi fakamoʻoni fakafolofola ʻi ha kōlomu ʻe taha mo ha ngaahi moʻoni ʻoku hoa mo ia ʻi ha kōlomu kehe kae fakahokohoko kehekehe. ʻE lava ke ako mo fakatauhoa ʻe he kau akó.

Ngaahi Moʻoni Mahuʻinga ki Heʻetau Moʻuí

ʻI he taimi ʻoku ako ai ʻe he kau akó ha vahe ʻo e folofolá ʻoku kau ai ha ngaahi moʻoni lahi te nau ala ʻiloʻi, te ke lava ʻo ʻai ke nau kamata ʻaki haʻanau ako ʻiate kinautolu pē. ʻE lava ke fakakaukauʻi ʻe he tokotaha ako takitaha ʻa e meʻa ʻoku nau tui ko e ngaahi moʻoni pe fakakaukau mahuʻinga taha ia ʻe tolu pe fā ʻi he konga folofolá pea hiki ia. Te ke lava leva ʻo vahe ʻa e kau akó ki ha ngaahi kulupu tautau toko ua pea fakafehoanaki ʻa e ngaahi moʻoni naʻa nau ʻiló. ʻOku fakapapauʻi ʻe he hoa takitaha ʻo e kau akó ʻa e meʻa ʻoku nau ongoʻi ko e ongo foʻi moʻoni mahuʻinga taha ia ki heʻenau moʻuí pea lekooti ia. Fakatokangaʻi ange: ʻE lava ke kehe ʻa e ngaahi fakakaukaú mei heʻenau ʻuluaki fakakaukau ʻe faá. ʻOku kau fakataha leva ʻa e hoa takitaha mo ha hoa kehe ke faʻu ha kulupu tautau toko fā; ʻoku vahevahe mo fakafehoanaki fakataha ʻe he kau ako ʻe toko faá ʻenau ngaahi fakakaukaú mo ngāue fakataha ke fakapapauʻi ʻa e foʻi moʻoni mahuʻinga taha kiate kinautolu ʻi he tohí.

ʻŪ tā fakahokohoko

Fakaʻaliʻali ha ʻū fakatātā ʻokú ne fakafofongaʻi ha talanoa mei he folofolá ʻe ako ʻe he kau akó. Fakaʻaliʻali e ngaahi veesi ʻe lau ʻe he kau akó. Fakaafeʻi e kau akó ke fokotuʻutuʻu ʻa e fakatātaá ʻi he hokohoko totonú.

Fakātātā ʻo e meʻa ʻi he talanoá

Tokoni ke ʻiloʻi ʻe he kau akó ʻa e tokāteline pe ngaahi tefitoʻi moʻoni naʻe akoʻi ʻi he ngaahi fakamatala fakafolofolá ʻaki ha fakatātā ʻo e meʻa ʻi he talanoá. Fakapapauʻi ʻa e ngaahi ʻelemēniti kehekehe ʻo e meʻa ʻi he talanoá, kau ai ʻa e ngaahi meʻá ni:

  1. Ko e tūkunga kamatá: ʻE lava ke kau heni ʻa e tokotaha ʻoku kau ki aí, ngaahi tūkunga kamatá, pea pehē ki he feituʻu mo e taimi ʻoku hoko aí.

  2. Fakautuutu ʻa e fekeʻikeʻí pe angafaí: ʻIloʻi ʻa e ngaahi liliu ʻokú ne uesia e moʻui ʻa e kakai ʻi he talanoá.

  3. Tumutumú: Ko e tefitoʻi taumu‘a ʻeni ‘o e talanoá. ʻOku faʻa ʻi ai maʻu pē ha liliu lahi, hangē ko hano ikunaʻi ʻe ha taha ha faingataʻa pe aʻusia ha mōmeniti ʻo ʻene ʻilo ha meʻa.

  4. Hōloa ʻa e ngāué: Ko e ngaahi nunuʻa ʻeni ʻo e tumutumu ʻo e talanoá ʻi he hōloa ʻa e ngāué.

  5. Founga fakaleleiʻí: ʻOku fakamatalaʻi heni ʻa e mahino foʻou ʻoku maʻu ʻe he kakaí koeʻuhí ko e meʻa ne nau aʻusiá.

Hiki ʻi he palakipoé ʻa e ngaahi fakamoʻoni fakafolofola ʻoku fokotuʻu atu ʻi he fokotuʻutuʻu takitaha. Fakaafeʻi e kau akó ke lau ʻa e ngaahi veesi ki he konga takitaha pea tā ha fakatātā ʻo e meʻa ʻoku nau laú pe hiki ha lisi ʻo e ngaahi meʻa mahuʻinga ne hokó. ʻI he fakakakato ʻe he kau akó e sitepu fakaʻosí, fakaafeʻi ke nau vakai ki he fakamatala kakató pea hiki ha fakamatala ʻo e moʻoni kuo nau akó.

Pāsoló

Doctrine and Covenants Seminary Teacher Manual (2025)

Faʻu ha kiʻi pāsolo faingofua mei ha fakatātā ʻokú ne fakafofongaʻi ʻa e konga folofolá. Hiki ʻa e ngaahi fakamoʻoni fakafolofolá ʻi he tuʻa ʻo e konga takitaha. Te ke lava ʻo fakakulupu ʻa e kau akó pea ʻoange kiate kinautolu takitaha ha konga ʻo e pāsoló. ʻOku ako ʻe he kau akó ʻa e ngaahi fakamoʻoni fakafolofolá pea teuteu ke fakamatalaʻi fakanounou ʻenau ngaahi vēsí. ʻI hono vahevahe ʻe he ngaahi kulupú ʻenau fakamatala fakanounoú ki he kalasí, te nau lava ʻo fakapipiki ʻa e ngaahi kongá ki he palakipoé ke faʻu ʻa e fakatātā kakató.

Laukonga fakafaivaʻí

Ki ha talanoa ʻoku lahi ai ʻa e fepōtalanoaʻakí, fokotuʻutuʻu e ngaahi veesi folofolá ki ha lea ʻe lava e tokotaha takitaha ʻo maʻu vave ʻenau kongá. Fakaʻaongaʻi ha tokotaha fakamatala ke ne lau ʻa e ngaahi veesi ʻoku ʻikai fepōtalanoaʻakí. Te ke lava ʻo hiki ʻa e ngaahi veesi folofolá pea fakaʻilongaʻi ʻa e konga takitaha ʻo fakaʻaongaʻi ha peni fakaʻilonga lanu kehekehe. Fakatokangaʻi ange: Manatuʻi ʻoku totonu ke fakafofongaʻi maʻu pē ʻa e kau mēmipa ʻo e Toluʻi ʻOtuá ʻaki ʻa e tuʻunga māʻolunga taha ʻo e ʻapasiá. Kapau ʻoku fakafofongaʻi ha mēmipa ʻo e Toluʻi ʻOtuá, kau ai ʻa Sīsū Kalaisi, ʻi ha fakamatala fakafolofola te ke fie fakahoko ai ʻa e ʻekitivitī ko ʻení, tuku ke lau ʻe he tokotaha fakamatalá ʻa ʻEne ngaahi leá.

Ko hono lau ʻo e folofolá

‘Oku lahi ha ngaahi founga ke lau ai ‘a e folofolá ‘i he kalasí. ʻE lava ʻi he founga takitaha ʻo fakahoko ha ngaahi taumuʻa kehekehe. Fakakaukau ki he ngaahi fiemaʻu hoʻo kalasí ʻi hono fili e ngaahi founga laukongá.

  • Lau fakalongolongó: ʻE lava ke laukonga fakalongolongo pē ʻa e kau akó kiate kinautolu. ʻOku maʻu heni ʻe he kau akó ha taimi ke fakakaukau ai ki he folofolá mo lau ʻi heʻenau taimi pē ʻanautolú.

  • Laukonga fakahoa pe fakakulupu: ʻOku lava heni ke tokolahi ange e kau ako ʻoku kau maí mo siʻisiʻi ange ʻenau ongoʻi manavasiʻi ke laukonga leʻolahí.

  • Faiako pe leʻo kuo ʻosi lekōtí: ʻE lava ke lau ʻe he faiakó ʻa e fakamatalá pe tā e leʻo kuo ʻosi hikí pea fakaafeʻi ʻa e kau akó ke nau muimui ki ai.

  • Laukonga leʻolahi: ʻE lava ke fakaafeʻi e kalasí kotoa ke nau lau fakataha e ngaahi vēsí. ʻE lava ke lau leʻolahi ʻe ha kau ako tokolahi ki he kalasí pe ʻe lava ke fakaafeʻi kimuʻa pea ʻoange ha taimi ke nau teuteu ai ke lau. Fakapapauʻi ki he kau akó te nau lava ʻo “paasi” kapau ʻoku ʻikai ke nau ongoʻi fiemālie ke laukonga.

Fekumi he folofolá

Teuteuʻi ha ngaahi fehuʻi fekauʻaki mo ha ngaahi veesi ʻi he folofolá ʻi ha ʻū laʻipepa kehekehe. Vahevahe ʻa e kau akó ki ha fanga kiʻi kulupu iiki. ʻE fekauʻi ʻe he kulupu takitaha ha tokotaha ako ki muʻa ʻi he kalasí ʻa ia te ke ʻoange ai kiate kinautolu ʻa e fehuʻi ʻuluakí. ʻE foki leva ʻa e kau akó ki heʻenau kulupú, ʻa ia ʻoku nau ngāue fakataha ai ke maʻu ʻa e talí. ʻI heʻenau maʻu pē ʻa e talí, ʻoku nau fekauʻi leva ha tokotaha ako kehe ke ne maʻu ʻa e fehuʻi hono hoko ke talí. Kapau ʻoku tokosiʻi ʻa e kalasí, ʻe lava ke fakahoko fakafoʻituitui ʻe he kau akó ʻa e ʻekitivitī ko ʻení.

Sīpinga

Fokotuʻutuʻu ʻa e loki akó ʻi ha founga te ne fakafofongaʻi ha sīpinga ʻo e talanoa ke lau ʻi he folofolá ʻi he ʻaho ko iá. Hangē ko ʻení, kapau ko e lau ʻa Lute, ʻe lava ke fakahaaʻi ʻe ha ngaahi fakaʻilonga kehekehe ʻi muʻa ʻi he lokí ʻa e fonua ko Moapé mo e fonua ko Siutá. ʻE lava ke kamata ʻa e kau akó ʻi he fonua ko Moapé pea tui foki ha ʻū pine hingoa ʻo fakafofongaʻi ʻa Naomi, Lute, ʻOʻopa, ʻElimeleki, mo e kakai kehe ʻi he talanoá. Te nau lava leva ʻo fakatātaaʻi ʻa e kakai ʻoku hiki ki Siutá, pea lava ʻa e kau akó ʻo ako hono ʻuhingá.

Fakaʻilonga taʻofi

ʻOange ki he kau akó ʻa e moʻoni ʻoku tohi mataʻāʻaá. Lau māmālie ha ngaahi veesi kiate kinautolu pea kole ange ke hiki honau nimá pe lea “Taʻofi” ʻi heʻenau fakatokangaʻi ha meʻa ʻi ha veesi ʻoku tokoni ke akoʻi ʻa e moʻoni ko iá. Hili iá pea fakaafeʻi ʻa e kau akó ke vahevahe ʻa e meʻa naʻa nau fakatokangaʻí.

Fakamatala fakanounou ʻa e tokotaha akó

Kimuʻa ʻi he kalasí, ʻoange ki ha tokotaha ako ʻe taha pe lahi ange ʻa e puipuituʻa pe kaveinga ʻo e ngaahi potufolofola te ke loto ke nau fakamatalaʻi fakanounou ki he kalasí. Te ke lava ʻo paaki mo tufaki ʻeni ʻi he ʻaho kimuʻa he kalasí pe tufa kinautolu ki he kau akó ʻi heʻenau hū mai ki he kalasí. Fakaafeʻi kinautolu ke nau teuteu ke vahevahe ʻa e fakamatala fakanounoú ʻi hono ui kinautolu ʻi he taimi totonu ʻi he kalasí.

Liliu ha veesi

Hili hono lau ʻe he kau akó ha konga folofola ʻe ala faingataʻa ke mahino, te ke lava ʻo ʻai ke nau fili ha veesi ke “liliu” pe hiki e laine takitaha ʻi he lea pē ʻanautolu. Kapau ʻe fiemaʻu, tokoniʻi kinautolu ke nau akoako hono kumi ha ngaahi fakaʻuhinga pe fakaʻaongaʻi ha ngaahi potufolofola kehe mo e ngaahi meʻangāue ako folofolá ke mahino ha ngaahi foʻi lea mo ha ngaahi kupuʻi lea faingataʻa.

Moʻoni pe hala

Hiki ha ngaahi fakamatala kehekehe ʻoku moʻoni pe hala fekauʻaki mo e ngaahi fakaikiiki mahuʻinga ʻi ha konga folofola. Fakaafeʻi ʻa e kau akó ke fakahaaʻi pe ʻoku nau ʻuluaki tui pe ʻikai tui tatau mo e ngaahi fakamatalá. Fakaafeʻi kinautolu ke kumi ha meʻa ke fakamoʻoniʻi pe fakafepakiʻi ʻa e ngaahi fakamatalá ʻi heʻenau ako ʻa e konga folofolá. Hili iá ʻe toe tohi ʻe he kau akó ʻa e ngaahi fakamatala halá ke tonu ʻi heʻenau lau ʻa e potufolofolá.

Founga kehe: Hiki ha ngaahi fakamatala ʻe niʻihi fekauʻaki mo e tefito ʻo e lēsoní ʻoku mahuʻinga ke mahino ki he kau akó. Fakakau foki mo ha ngaahi fakamatala hala ʻe niʻihi. Fakaafeʻi leva e kau akó ke nau mateʻi pe ʻoku moʻoni pe hala. ʻE lava leva ke fekumi e kau akó ʻi he ngaahi potufolofola ʻo e lēsoní ke ʻiloʻi pe naʻa nau tonu. Hili ʻa e ʻekitivitií, fakaafeʻi ʻa e kau akó ke vahevahe ʻa e meʻa naʻa nau maʻú. Fakapapauʻi ʻoku mahino ki he kau akó hili ʻa e ʻekitivitií ʻa e ngaahi fakamatala naʻe moʻoní mo e fakamatala naʻe halá.

Fakaʻaongaʻi ha laʻitā

Fakaafeʻi e kau akó ke fili ha laʻitā ʻoku mahuʻinga kiate kinautolu. ʻE lava pē ke fai ʻeni ʻi heʻenau telefoní, pe te nau haʻu mo ha tā mei ʻapi. Fakaafeʻi kinautolu ke teuteu ke vahevahe e ngaahi meʻá ni:

  • Ko e puipuituʻá, ʻo fakamatalaʻi ʻa e meʻa naʻe hoko kimuʻa pea aʻu ki he laʻitaá

  • Ko e tefitoʻi meʻa mahuʻinga pe taumuʻa ʻo e laʻitaá

  • Ko ha ngaahi fakaikiiki ʻoku mahuʻinga kiate kinautolu

Hili e vahevahe ʻa e kau akó, te nau lava leva ʻo lau ʻa e konga folofola ki he lēsoní pea teuteuʻi ʻa e ngaahi meʻa tatau ʻe tolu ʻoku fekauʻaki mo e konga folofolá.

Fakakaukauloto

Fakaafeʻi e kau akó ke nau fakakaukauloto ki ha talanoa ʻi he folofolá pe konga ʻo e fakamatala ne akó. ʻE lava ke kuikui ʻa e kau akó pea tokanga taha ke sioloto ki he ngaahi ʻīmisi naʻe fakamatalaʻi ʻe he faiakó. Hangē ko ʻení, te ke lava ʻo fakaafeʻi e kau akó ke nau fakakaukauloto naʻa nau kau mo e fānau ʻo ʻIsilelí ʻi he taimi naʻa nau ʻi he Tahi Kulokulá aí pea haʻu e kau tau ʻa Feló ke ʻohofi kinautolú. Te nau ongoʻi fēfē? Naʻe fōtunga fēfē ʻa e “pou ʻo e ʻao” naʻá ne taʻofi e kau tau ʻa e kau ʻIsipité mei he ʻapitanga ʻo ʻIsilelí? (vakai, ʻEkesōtosi 14:19–20). Naʻe fēfē nai ʻa e taimi “naʻe pule [ai] ʻa [e ʻEikí] ke foki ʻa e tahí ʻi he matangi mālohi mei he hahaké, ʻi he pō kotoa ko iá”? (ʻEkesōtosi 14:21). Mahalo te ke pehē, “Fakakaukau ʻokú ke lue ‘ʻi he loto tahí: pea ko e ʻā kiate kinautolu ʻa e vaí ʻi [ho] nima toʻomataʻú, mo [ho] nima toʻohemá’ (ʻEkesōtosi 14:22). ʻOku fēfē e fakafeangai ʻa e kakai ʻoku mou feohí? Ko e hā ʻenau leá, pe ʻoku nau lue fakalongolongo pē? Ko e hā ʻoku mou talanoa ki ai he pō ko iá ʻi homou ʻapitangá?” Hokohoko atu hono fai ha ngaahi fehuʻi ʻe tokoni ki he kau akó ke nau fakakaukauloto ki he tūkungá.

Pupunga lea

Fakaafeʻi e kau akó ke nau feinga ke ʻiloʻi e ngaahi foʻi lea mo e kupuʻi lea ʻoku nau ongoʻi ʻoku mahuʻinga ʻi ha potufolofola. Faʻu ha pupunga lea ʻaki ʻa e ngaahi foʻi lea mo e kupuʻi lea angamaheni pe mahuʻinga taha ʻoku nau ʻiloʻí. ʻE lava ke fakahaaʻi ʻe he lalahi ʻo e ngaahi foʻi leá ʻa e tuʻunga ʻo honau mahuʻingá.

2. Fakaloloto e mahinó ʻaki e ngaahi konga leá mo e folofolá

ʻE faʻa kau ʻi he ngaahi lēsoní ha ngaahi potufolofola mei he ngaahi tohi folofolá ke tokoni ke fakaloloto e mahino ʻa e kau akó ki he tefitoʻi moʻoni pe tokāteline ʻoku nau akó. ʻE ʻi ai foki mo ha ngaahi lēsoni ʻe kau ai ha ngaahi konga lea mei he kau taki ʻo e Siasí. Ko e ngaahi ʻekitivitī ko ʻení ko ha ngaahi founga ia ʻe niʻihi te ke lava ai ʻo tokoniʻi ʻa e kau akó ke nau ako ha ngaahi potufolofola pe konga lea kehekehe pea ʻoange ha faingamālie ke nau ʻiloʻi ai ʻa e moʻoní ʻiate kinautolu pē.

Fokotuʻu ha ngaahi feituʻu ako

Fokotuʻu ha ngaahi feituʻu ako ʻi he loki akó. ʻE lava ke kau ʻi he feituʻu takitaha ha ngaahi fakahinohino ʻoku fakapipiki ʻi he holisí pe ʻi he ʻū tesí. ʻE lava ke kau ʻi he ngaahi fakahinohino ko ʻení ha ngaahi potufolofola pe ngaahi konga lea ke lau mo ha ngaahi fehuʻi pe ngaahi ʻekitivitī kehe ke fakakakato. ʻE lava ke vilo ʻa e kau akó ʻi ha fanga kiʻi kulupu iiki, ʻo aleaʻi ʻa e meʻa kuo nau ako ʻi he feituʻu takitaha. Te nau lava foki ʻo fakahoko fakafoʻituitui ia pea ngaʻunu ʻi he taimi pē ʻanautolu. Te ke lava ʻo tuku ha laʻipepa lahi ʻi he feituʻu takitaha ke hiki ai ʻe he kulupu pe tokotaha ako takitaha ʻenau ngaahi talí. Te nau lava ʻo lau mo fakakaukau ki he meʻa kuo tohi ʻe he niʻihi kehé.

Faʻu haʻo futinouti pē ʻaʻau.

Fakaafeʻi e kau akó ke tānaki atu ha ngaahi futinouti ki he ngaahi potufolofola ʻoku nau akó. ʻE lava ke tānaki atu ʻeni ʻaki hano fokotuʻu ha ngaahi fehokotakiʻanga ʻi he vahaʻa ʻo e ngaahi potufolofola ʻoku akó mo e ngaahi folofola kehé pea mo e ngaahi lea ʻa e kau taki ʻo e Siasí. ʻE lava ke hiki ʻe he kau akó ʻa e ngaahi potufolofola fakafekauʻakí ʻi he tafaʻakí pe fakaʻaongaʻi ʻa e polokalama fakafehokotaki ʻi he Gospel Library. Te nau lava ʻo vahevahe ki he lahi taha te nau lavá ha ngaahi fakamoʻoni fakafolofola kehe te nau ʻomi ha ngaahi fakakaukau lahi ange fekauʻaki mo e tefitó. Founga kehe: ʻE lava ke fakaʻaongaʻi ʻe he kau akó ʻa e tags ʻi heʻenau Gospel Library ke fakafehokotaki ʻa e ngaahi potufolofola mo e ngaahi konga lea kehekehe mei ha lēsoni.

Fakaʻuhingaʻí

Fakaafeʻi e kau akó ke nau feinga ke ʻiloʻi ha foʻi lea pe fakakaukau ʻa ia ʻoku faingataʻa ke mahino. ʻAi ke nau kumi ha ngaahi maʻuʻanga tokoni kau ai ʻa e ngaahi folofolá mo e meʻa ngāue ako folofolá (Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá, Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí) ke tokoni ke nau ʻilo lahi ange ki he foʻi leá. ʻAi ke nau fakaʻuhingaʻi ʻa e foʻi leá pe kupuʻi leá ʻi heʻenau lea pē ʻanautolu.

Ngaahi fakamatala tā fakatātā

ʻI he ako ʻa e kau akó, ʻoange ha laʻipepa ʻoku ʻi ai ha ngaahi foʻi fuopotopoto pe ngaahi konga te nau lava ʻo hiki ai ʻa e meʻa ʻoku nau ʻiló.

Kau mataotao

Vahevahe ʻa e kau akó ki ha fanga kiʻi kulupu pea vahe ki he kulupu takitaha ha tefito ke nau ako. ʻOange ha taimi ki he ngaahi kulupú ke nau ako ʻa e ngaahi tefitó ke lava e mēmipa takitaha ʻo e kulupú ʻo hoko ko ha mataotao ʻi he tefito ʻenau kulupú. Te nau lava ʻo fakaʻaongaʻi ha ngaahi fakamoʻoni fakafolofola, ngaahi lea mei he kau taki ʻo e Siasí, ko e Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá, pe ngaahi maʻuʻanga tokoni kehe ʻokú ke ʻoange. Hili ha taimi feʻunga, fokotuʻutuʻu ʻa e kau akó ki ha ngaahi kulupu foʻou koeʻuhí ke ʻi ai ha “mataotao” ʻo ha tefito kehe ʻi he kulupu takitaha. Hili iá, ʻe lava ke vahevahe ʻe he kau akó e meʻa ne nau ako fekauʻaki mo ʻenau ngaahi tefitó.

Fakafehokotaki mo e Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú

Hili hono ako ʻe he kau akó ha potufolofola pe ko ha lea pea ʻiloʻi ha moʻoni ʻo e ongoongoleleí, fakaafeʻi kinautolu ke kumi ha ngaahi fakamatala mei ha konga pe ngaahi konga ʻi he kiʻi tohi Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú: Ko ha Fakahinohino ki Hono Fakahoko ha Ngaahi Filí ʻoku fakamamafaʻi ai ʻa e moʻoni kuo nau ʻilo mei ha konga folofolá.

ʻOtu lea ki he ʻotu lea

Tuku ke toe hiki ʻe he kau akó ha potufolofola ʻi heʻenau tohinoa akó ʻi ha laine pe sētesi ʻe taha he taimi. ʻOku totonu ke nau tuku ha konga ʻatā he vahaʻa ʻo e laine pe sētesi takitaha. ʻE lava ke ako fakalelei ʻa e kau akó mo fakakaukau ki he foʻi lea takitaha ʻi he laine pe sētesi ko iá. Te nau lava foki ʻo maʻu ha ngaahi potufolofola fakafekauʻaki pe fakamatala kehe ʻi he Gospel Library fekauʻaki mo e laine ko iá. Fai leva ʻa e meʻa tatau ki he laine hoko ʻo e potufolofolá. ʻE lava ke maʻu ha sīpinga ʻo e meʻá ni ʻi he [makasini] “ʻOua ʻe Manavahē,” Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú, Fēpueli 2021, 32.

Mape ʻo e fakakaukaú

Fakaafeʻi e kau akó ke faʻu ha mape ʻo e fakakaukaú ʻi heʻenau tohinoa akó ʻo hangē ko ia ʻi ʻolungá. Te nau lava ʻo hiki ʻa e tefitoʻi moʻoni pe tokāteline naʻa nau ʻiló ʻi he puha ʻi loto mālié. Hili iá pea ʻai ke nau kumi ha toe ngaahi potufolofola pe konga lea ʻokú ne fakalahi e mahino ʻoku nau maʻú. Te nau lava ʻo tānaki atu ʻenau ngaahi fakakaukau fekauʻaki mo e tefito ko iá ʻi he ngaahi puha takatakai ʻi tuʻá. Fakaafeʻi ʻa e kau akó ke fakalahi ʻenau mape ʻo e fakakaukaú ʻaki e hokohoko atu hono tānaki e ngaahi puhá pea fakafehokotaki kinautolu ki he ngaahi meʻa ʻoku nau akó.

Ngaahi fakakaukau ʻoku fekauʻakí

Fakaafeʻi e kau akó ke fili ha tefito ʻe ua pe lahi ange mei he lēsoní ʻoku faitatau ʻi ha ngaahi founga ʻe niʻihi pea kehekehe ʻi ha ngaahi founga kehe. Faʻu ha fakatātā ʻoku tatau mo e fakatātā ʻi ʻolungá ʻa ia ʻe lava ke fokotuʻutuʻu ʻe he kau akó ʻa e meʻa ʻoku faitatau ai ʻa e ngaahi meʻá ni pea mo e meʻa ʻoku kehe ʻi he ongo tefitó. ʻE lava ke fakahoko ʻeni mo ha toko ua ʻi ha talanoa (hangē ko ʻení, Sēkope mo ʻĪsoa) pe tefito ʻe ua (hangē ko ʻení, Laka Atú pea mo e sākalamēnití).

Vahevahe ʻa e ngaahi fakakaukaú

ʻOange ki he kau akó ha peesi kuo hiki tatau ai ha konga folofola pea tuku ke nau tohi honau hingoá ʻi ʻolunga. ʻOange ha miniti ʻe taha ki he ua ke nau lau ai ʻa e konga folofolá pea hiki ha fakakaukau ne nau ako mei heʻenau akó.

Hangē ko ʻení, ʻe lava ke fakaʻilongaʻi ʻe he kau akó ʻa e futinoutí, vahevahe ha ngaahi lea fakaepalōfita, laineʻi ha ngaahi kupuʻi lea mahuʻinga, siakaleʻi ha ngaahi foʻi lea makehe, hiki ha ngaahi tefitoʻi moʻoni, pea vahevahe ʻenau ngaahi fakamoʻoní mo e ngaahi fakakaukau kehé ʻi he tafaʻakí.

Hili e ʻosi ʻa e taimí, tuku ke nau ʻoange ʻenau laʻipepá ki ha tokotaha ako foʻou ke ne hiki ai ha ngaahi fakakaukau kehe. Hili hano feʻaveʻaki taimi siʻi, tuku ke nau fakafoki ʻenau laʻipepá ki he tokotaha ako ʻuluakí. Founga kehe: ʻE lava ke ʻi he laʻipepa takitaha ha fehuʻi fakaʻaongaʻi kehe ʻoku fekauʻaki mo e konga folofolá, kae ʻikai ko ha konga folofola. ʻE lava ke tali ʻe ha kau ako tokolahi ʻa e ngaahi fehuʻí ʻo fakaʻaongaʻi ʻa e folofolá mo e ngaahi lea ʻa e kau palōfitá pea vahevahe ʻenau fakamoʻoni ki he tefitó.

Fili tavale pē ha konga lea

Faʻo ha ngaahi konga lea ʻokú ne akoʻi ha foʻi moʻoni mei he lēsoní ʻi ha tatā pe kato. Fakaafeʻi ha niʻihi te nau loto-fiemālie ke toʻo ha konga lea mei he tataá pea vahevahe ʻa e founga ʻoku fekauʻaki ai ia mo e moʻoni ʻoku nau akó pea mo ʻene ʻuhinga kiate kinautolú. Fakapapauʻi ʻoku ʻoange ha taimi ke nau lau mo teuteu ai ke vahevahe. Founga kehe: Ko ʻene vahevahe pē ʻa e kau akó, ʻoku nau fetongi leva ʻa e ngaahi konga leá mo kumi ha ngaahi hoa foʻou ke vahevahe mo kinautolu ʻenau konga lea foʻoú.

Haʻi fakafolofola

Fili ha fakamoʻoni folofola ʻe 16 pea hiki ʻa e fakamoʻoni folofola takitaha ʻi he laine ʻe 16 ʻi tuʻa he kōlomu ʻo e haʻí. Fakaafeʻi e kau akó ke nau tauhoa pe fakakulupu iiki ʻo lau ʻa e ngaahi potufolofola ʻoku hoa ʻi he foʻi haʻi takitaha pea fakapapauʻi pe ko e fē ʻa e fakamoʻoni folofola ʻoku nau pehē ʻoku mahuʻingamālie taha ki ha toʻu tupu he ʻahó ni. (Mahalo ʻe tokoni ke fakamamafaʻi ange ʻoku mahuʻinga ʻa e ngaahi potufolofola kotoa pē. ʻOku ʻikai fakakaukauʻi ʻe he kau akó pe ko e fē ʻa e ngaahi veesi ʻoku lelei angé, ʻa ia ʻoku nau ongoʻi ʻoku mahuʻingamālie taha kiate kinautolu he ʻaho ní.) ʻOku ʻalu ʻa e potufolofola ʻoku nau filí ki he haʻi hono hokó. ʻE hokohoko atu hono aleaʻi ʻe he kau akó ʻa e ngaahi folofola takitaha kuo fakahoá kae ʻoua kuo nau ʻiloʻi ʻa e potufolofola ʻe taha ʻoku nau ongoʻi ʻoku mahuʻingamālie tahá pea aleaʻi hono ʻuhingá. ʻE lava leva ke vahevahe ʻe he kau akó ʻa e ngaahi potufolofolá mo e kalasí. Ki ha sīpinga ʻo e fakakaukau ko ʻení vakai ki he ʻekitivī fakalahi ki he akó ʻi he “Lēsoni 109: Talateu ki he Lea Fakatātaá.”

Ngaahi ʻekitivitī ako ke fili ʻe he tokotaha akó

Hiki ha lisi ʻo ha ngaahi ʻekitivitī ako ʻe ono. Hili hono ʻiloʻi ʻe he kau akó ha foʻi moʻoni mei ha konga folofola, fakaʻaongaʻi ha founga kehekehe ke fili ai ʻe he kau akó pe ko e fē ʻa e ʻekitivitī ke fakakakató (foʻi lulu, toho ha laʻipele, fili ha laʻipepa, meʻa ʻokú ne ʻomi ha mataʻifika kehekehe).

ʻE lava ke kau ʻi he ngaahi sīpingá ʻa e ngaahi meʻá ni:

  1. Vahevahe ha talanoa mei he moʻui ʻa Sīsuú ʻa ia naʻá Ne akoʻi pe fakahaaʻi ai ʻa e moʻoní.

  2. Kumi ha potufolofola fakataukei fakatokāteline pe potufolofola kehe fekauʻaki mo e moʻoní.

  3. Kumi ha sīpinga ʻo ha talanoa mei he folofolá ʻo ha taha naʻá ne moʻui ʻaki ʻa e moʻoní.

  4. Kumi ha lea mei ha taki ʻo e Siasí ʻokú ne akoʻi ʻa e moʻoní.

  5. Vahevahe ha aʻusia fakataautaha ʻo ha taha kuo tāpuekina ʻe he moʻoní.

  6. Vahevahe ha fakakaukau ʻe taha ki he founga te tau lava ai ʻo moʻui ʻaki ʻa e moʻoní. Kumi ha potufolofola ʻokú ne akoʻi e sīpinga ʻokú ke vahevahé.

Vilo hokohoko ʻo ako

Tuku ʻi he tesi pe sea takitaha ha kaati ʻoku ʻi ai ha fakahinohino hangē ko e “Lau ha potufolofola pe ha konga lea” pe “Tali ha fehuʻi mei he lēsoní.” ʻE lava ke vilo ʻa e kau akó ʻi he nofoʻangá pea muimui ki he ngaahi fakahinohino ʻi he kaati ko iá.

Ngaahi fakakaukau ki he tefitó

Fakaafeʻi e kau akó ke nau faʻu ha fakatātā hangē ko ʻení ʻoku kamata ʻaki e foʻi moʻoni pe tefito ʻoku fakaʻilongaʻi mataʻāʻā ʻi lotomālie. Hili iá pea tā leva ʻe he kau akó ha ngaahi laine ki he ngaahi siakale ʻi tuʻá pea fakahingoa ʻaki ha ngaahi potufolofola, ngaahi moʻoni, pe ʻelemēniti fekauʻaki mo e tefitó. Hangē ko ʻení, ʻe lava ke lekooti ʻe he kau akó e fakaafe ʻa e Tangata Sāmé ke “Mou ʻatu ʻa e fakafetaʻi ki [he ʻEikí]” ʻi lotomālie ʻi he siakalé mo e fakamoʻoni folofola “Saame 136.” Te nau lava leva ʻo tohi takai ʻi he tuʻa siakalé ʻa e ngaahi ʻuhinga mei he tohi Sāmé ke ʻatu ai ha fakafetaʻi ki he ʻEikí.

Kiʻi taʻofi fakataimi e vitioó

Fakaʻaongaʻi ha foʻi vitiō ʻoku ʻoatu ʻe he Siasí ʻokú ne fakatātaaʻi pe akoʻi ha tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí. Kiʻi taʻofi ʻi ha ngaahi momeniti kehekehe ke fakatupu ha fieʻilo pe tokoni ke ʻanalaiso ʻe he kau akó ʻa e meʻa ʻoku nau sio ki aí. Te ke lava ʻo fakahoko ki he kau akó ha ngaahi fehuʻi hangē ko ʻení:

  • “Ko e hā nai haʻo fakakaukau pe ongo, pe ko ha ngaahi fehuʻi te ke ala maʻu kapau naʻá ke ʻi he tūkunga ko ʻení?”

  • “Ko e hā ha ngaahi potufolofola kuó ke ako he ʻahó ni ʻe lava ʻo tokoni?”

  • “Ko e hā ʻokú ke ʻamanaki ʻe mahino ki he tokotahá ni fekauʻaki mo e moʻoni kuo tau ako he ʻaho ní?”

  • “Te ke fakafekauʻaki fēfē ki he talanoá ni he ʻaho ní?”

3. Vahevahe ʻa e meʻa ʻoku nau akó.

Te ke fakaafeʻi ʻa e kau akó ʻi he kotoa ʻo e ngaahi lēsoní, ke vahevahe ʻenau ngaahi fakakaukaú mo e ʻiló. ʻI he fakamatala, vahevahe, mo fakamoʻoni ʻa e kau akó ki ha hoa, kiʻi kulupu, pe ki he kalasí, ʻoku faʻa tataki kinautolu ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní ki ha fakamoʻoni mālohi ange ʻo e ngaahi meʻa tonu ʻoku nau fakamatalaʻí. ʻE lava foki ke tākiekina mālohi ʻe heʻenau ngaahi leá mo e aʻusiá ʻa e loto mo e fakakaukau ʻa kinautolu ʻoku fanongó ʻo fakafou ʻi he mālohi ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní. Neongo ʻoku mahuʻinga ʻení, ka ʻe lava ke faingataʻa ki he kau akó ke nau vahevahe koeʻuhí ko ha ngaahi ʻuhinga kehekehe. Manatuʻi ke ʻai ke malu ki he kau akó ke nau “paasi” kapau ʻoku ʻikai ke nau ongoʻi fiemālie ke vahevahe. ʻE lava ke tokoni ʻa e ngaahi fakakaukau ko ʻení ke vahevahe ʻe he kau akó ʻa e meʻa ʻoku nau akó.

ʻAnalaiso ha potufolofola

8:12

Hiki ha veesi folofola ʻi lotomālie ʻi ha laʻipepa lahi (pe, te ke lava ʻo fakaʻaliʻali ia ʻi he palakipoé). Fakapapauʻi ʻoku lahi feʻunga ke sio ki ai ʻa e tokotaha ako kotoa pē. ʻE lava ke fakaʻaongaʻi ʻe he kau akó ha ngaahi miniti siʻi ke ʻeke ʻa e ngaahi fehuʻi lahi taha te nau lavá fekauʻaki mo e veesi folofolá. Hili iá pea ʻoange ha ngaahi miniti siʻi ke nau fekumi ai ʻi he ngaahi folofolá pe ʻi he Gospel Library ke tali ʻa e ngaahi fehuʻí. Ko e founga ʻe tahá, ʻe lava ke paaki ʻa e folofolá ʻi ha laʻipepa pea ʻe lava ke fakahoko fakafoʻituitui ʻe he kau akó ʻa e ʻekitivitī tatau.

Palakipoe fakakaukau

Stick Figure - Brick Wall

ʻE lava ke hiki ʻe he kau akó ʻi he palakipoé, pe fakaʻaongaʻi ha fanga kiʻi laʻipepa pipiki pe fanga kiʻi laʻipepa ke fakapipiki ki he palakipoé, ke vahevahe ʻenau ngaahi fakakaukau fekauʻaki mo e ngaahi founga ke fakaʻaongaʻi ai ha moʻoni ʻo e ongoongoleleí. ʻE lava ke ʻi he palakipoe fakakaukaú ha fakatātā lahi ʻo ha meʻa ʻoku fekauʻaki mo e tefitó. Hangē ko ʻení, kapau ko e ako kia Nehemaiá, te ke lava ʻo tā ha fuʻu ʻā lahi tatau mo ia naʻe langa ʻe Nehemaiá. ʻE lava ke lisi ʻe he kau akó ha meʻa ʻe taha pe lahi ange ʻoku nau ongoʻi ʻoku finangalo ʻa e ʻEikí ke nau fai ke fakahoko ai ʻene ngāué pea ʻikai tohoakiʻi ʻenau tokangá pe ilifia, ʻo tatau mo Nehemaia ʻi heʻene langa ha ʻā takatakai ʻi he temipalé.

ʻIloʻi ho haʻofangá

Tuku ke fili ʻe he kau akó ha haʻofanga kakai ke fakataumuʻa ki ai ʻenau leá pea vahevahe ʻa e meʻa ʻoku nau akó ʻi ha founga ʻoku mahino ki he haʻofangá. ʻE lava ke fakahoko ʻe he kau akó ʻa e ʻekitivitī ko ʻení mo ha hoa pe kulupu. ʻE lava ke ʻaonga ke ʻoange ki he kau akó ha ngaahi fili kehekehe pea tuku ke nau fili ʻa e haʻofanga ʻoku nau fie akoʻí. Ko ha ngaahi meʻa siʻi ʻeni te nau lava ʻo fili mei ai:

  • Ko ha kaungāmeʻa ʻi ha tui fakalotu kehe ʻi hoʻo ngāue fakafaifekaú

  • Fānau ʻi ha kalasi Palaimeli

  • Ko ha kaungāmeʻa mei he akó

  • Ko ha mēmipa ʻo ho fāmilí

Hokohoko atu ʻa e fepōtalanoaʻakí

Kimuʻa pea fai ha fealēleaʻaki fakakalasí, ʻe ala tokoni ke poupouʻi e kau akó ke nau fakafanongo lelei ki he niʻihi kehé. ʻE lava ke ʻoange ʻa e ngaahi fakakaukau ko ʻení ki he kau akó kimuʻa pea fai e fealēleaʻakí. ʻE lava ke tokoni ʻeni ke nau fefanongoʻaki lelei pea kamata ha fealēleaʻaki fakamaama ʻoku fakakau ai ha kau ako tokolahi ʻi he fealēleaʻakí. Te ke lava ʻo fakaʻaliʻali kinautolu pe ʻoange ki he kau akó ha laʻipepa tufa ʻo e ngaahi fakakaukau ko ʻení.

Tānaki ki ai—Vahevahe ʻa e meʻa naʻá ke saiʻia ai ʻi he fakamatala ʻa ha kaungā ako, hili iá pea tānaki atu leva hoʻo ngaahi fakakaukaú, hangē ko e:

  • “ʻOku fakamanatu mai kiate au ʻa e …”

  • “ʻOku ou tui ki ai, koeʻuhí …”

  • “Moʻoni ia. Ko e sīpinga ʻe taha ko e taimi …”

  • “Ko ha fakakaukau lelei ia …”

Fakamāʻopoʻopo—Toe fakalea ʻa e meʻa naʻe lea ʻaki ʻe hoʻo kaungā akó pea toki tānaki atu ki ai.

  • “ʻOku ou fanongo ki hoʻo pehē …”

  • “Ko ia, kapau ʻoku tonu ʻeku mahino ki hoʻo pehē …”

  • “ʻOku ou saiʻia hoʻo pehē …”

Fehuʻi—ʻEke ki ha tokotaha ako ʻe taha ha ngaahi fehuʻi fekauʻaki mo e meʻa naʻa nau lea ʻakí.

  • “ʻE lava ke ke toe fakamatala lahi ange ki ai?”

  • “ʻOku ʻikai keu fakapapauʻi ʻoku fuʻu mahino kiate au … ?”

  • “ʻOku mahino kiate au ho ʻuhingá, kae fēfē … ?”

  • “Kuó ke fakakaukau nai ki he … ?”

Paasi ʻa e laʻipepá

Fakaʻaongaʻi e laʻipepa tufa ko ʻení ke faʻu ha ngaahi fakahinohino hokohoko ʻe lava ke kau ai ha ngaahi potufolofola pe konga lea ke lau mo ha ngaahi fehuʻi ke tali. Fakapapauʻi ʻoku ʻi ai ha feituʻu feʻunga ke hiki ai ʻe he kau akó ʻenau ngaahi talí. ʻOange ki he tokotaha ako takitaha ha tatau pea fakaafeʻi ke nau tohi honau hingoá ʻi ʻolunga. ʻOku tali ʻe he kau akó ʻa e fehuʻi ʻuluakí pea peluki leva ʻa e laʻipepá ke fakapuliki ʻenau talí. Te nau ʻave ʻa e laʻipepá ki ha tokotaha ako ʻe taha, ʻa ia te ne tali ʻa e fehuʻi pe fekau hokó. ʻE pelupelu ʻe he tokotaha ako takitaha ʻa e laʻipepá ke fakapuliki ʻenau talí pea ʻave ia ki ha tokotaha ako kehe. ʻI he fakaʻosinga ʻo e viló, ʻoku fakafoki ʻa e ʻū laʻipepá ki he tokotaha ako ʻuluakí, ʻa ia te ne lau ʻa e meʻa naʻe tohi ʻe honau kaungāakó.

Teuteu ke vahevahe

Vahevahe ha fehuʻi mahuʻinga te ke loto ke tali ʻe he kau akó. Fakapapauʻi ke ke vahevahe ia ʻi ha ngaahi miniti kimuʻa pea toki fakaafeʻi kinautolu ke tali ʻa e fehuʻí. Hangē ko ʻení, te ke lava ʻo pehē, “ʻI ha ngaahi miniti siʻi mei heni, ʻoku ou loto ke vahevahe mai ʻe hamou niʻihi hoʻomou ngaahi fakakaukau fekauʻaki mo e . Kātaki ʻo fakakaukau ki he meʻa te ke fie vahevahe ʻi heʻetau ako ʻa e potufolofola ko ʻení.” Te ke lava leva ʻo fakaafeʻi ʻa e kau akó ke nau ʻuluaki vahevahe mo ha hoa pe kulupu.

Saveaʻi e kalasí

Fakahoko ha savea ʻi hoʻo kau akó ʻaki hano ʻoange ha kiʻi laʻipepa siʻisiʻi. ʻE lava ke tali ʻe he kau akó ʻo ʻikai tohi ai honau hingoá pea faʻo ʻenau laʻipepá ʻi ha faʻoʻanga meʻa hangē ko ha puha pe tatā. Te ke lava ʻo tānaki ʻenau ngaahi fakakaukau fekauʻaki mo ha tefitoʻi moʻoni, fehuʻi, pe ko ha fili ʻe lava ke fai ʻe ha taha ʻi ha tūkunga. Pe, kapau ʻoku maʻu ʻe he kau akó ha telefoni toʻotoʻo, te ke lava ʻo fakaʻaongaʻi ha polling app ʻoku taʻetotongi mo faingofua hono fakaʻaongaʻí. ʻOange ki he kau akó ha ngāue fakaako mo ha fehokotakiʻanga ki ha fehuʻi pea tuku ke nau tali ʻaki ʻenau telefoní. Te ke lava leva ʻo fakaʻaliʻali ʻa e ngaahi talí ʻi he kalasí.

Ngaahi kupuʻi lea mālohi

Fakaʻaongaʻi ha ngaahi kupuʻi lea mālohi ke akoʻi hoʻo kau akó ke vahevahe mo fakaʻaiʻai ha fealēleaʻaki ʻi he kalasí.

Ko ha meʻangāue ʻaonga ʻeni ki he ngaahi kalasi ʻoku fakalongolongo pe taʻepau e founga pe ko e meʻa ke vahevahé. Fakaʻaliʻali e lisi ʻo e ngaahi kupuʻi lea ʻi laló ke tokoni ki he kau akó ke nau maʻu ha fakakaukau ki he meʻa te nau ala vahevahé. Tuku ke nau ako ha konga folofola pea teuteu ke vahevahe ʻo fakaʻaongaʻi ha kupuʻi lea mālohi ʻe taha pe lahi ange. Tokoniʻi ʻa e fealēleaʻakí, pe ʻai ha tokotaha ako ke ne tataki ia.

  • Ko ha veesi ʻoku ou saiʻia ʻaupito ai ko e …

  • Ko ha kupuʻi lea ne mahuʻinga ʻaupito kiate aú ko e …

  • Ko ha lēsoni ʻoku ou ako mei hení ko e …

  • Ko ha tefitoʻi moʻoni naʻá ku maʻú ko e …

  • Ko ha foʻi lea ne u mahuʻingaʻia pe puputuʻu aí ko e …

  • Ko e meʻa ʻoku fiemaʻu ke ako ʻe ha toʻu tupu mei hení ko e …

  • Ko e meʻa ʻoku ou ʻilo ʻoku moʻoni hení ko e …

  • Ko e meʻa ʻoku ou veiveiua aí ko e …

  • Ko e meʻa ʻe taha ʻoku ou ongoʻi ʻoku totonu ke u fai ʻaki ʻeni he ʻaho ní ko e …

  • Ko e meʻa ʻe taha ʻoku ou ako fekauʻaki mo e Fakamoʻuí ʻi hení ko e …

ʻŪ kaati ke kaú

Tufa ha ʻū kaati ʻe lava ke puke hake ʻe he kau akó ko ha tali ki he ngaahi fehuʻi ʻokú ke ʻeké. ʻE lava ke fakaʻaongaʻi ʻe he kau akó ʻa e ʻū kātí ke fakahaaʻi ʻenau talí pe ko e taimi ʻoku nau mateuteu ai ke vahevahe pe aleaʻi ʻenau ngaahi fakakaukaú. Ko ha ngaahi sīpinga ʻeni e faʻahinga ʻo e kaati kau maí:

  • ʻŪ kaati lanu matá ki he moʻoni, kulokulá ki he hala.

  • Tohiʻi ʻa e “Kei Fakakaukau Pē” ʻi he tafaʻaki ʻe tahá pea “Mateuteu ke Vahevahe” ʻi he tafaʻaki ʻe tahá.

  • Ko ha kaati ʻoku ʻi ai ha ʻū mataʻifika pe mataʻitohi ʻokú ne fakafofongaʻi e ngaahi fili kehekehe ʻoku lisi ʻi he palakipoé. ʻOku tuhu kotoa ʻa e kau akó ki ha mataʻifika pe mataʻitohi ki heʻenau ngaahi talí koeʻuhí ke ke lava ʻo sio ki heʻenau talí pea fili ʻa e kau ako ke talí.

  • Tohi ha kaati ʻoku lahi hono ngaahi talí ʻi he ngaahi tafaʻaki kehekehe (vakai ki he sīpinga ʻi laló). ʻI he taimi ʻoku fakaafeʻi ai ʻa e kau akó ke talí, ko ʻenau talí ʻoku ʻi loto-mālie taupotu ki ʻolungá. Te ke lava leva pe ko ha tokotaha ako ʻo ui e kau akó ʻo makatuʻunga ʻi he tali ʻoku nau fakaʻaliʻalí.

Kamataʻi e tūkungá

ʻOange ki he kau akó ha tūkunga taʻekakato pea fakaafeʻi ke nau tānaki ki he ngaahi fakaikiikí ke ʻai ke mahuʻingamālie mo mahino ange. Hangē ko ʻení, te ke lava ʻo lea ʻaki ha meʻa hangē ko ʻení: “Tau faʻu ha tūkunga fekauʻaki mo ha taha ʻokú mo mei toʻu, ko Sūlia, ʻa ia ʻoku fepaki mo ha ngaahi faingataʻa ʻi he moʻuí. Ko e hā nai ha niʻihi ʻo e ngaahi faingataʻa ko ʻení? ʻI he vahevahe ʻa e kau akó, tokoni ke nau fokotuʻu mai ha ngaahi fakaikiiki ke ʻai ʻa Sūlia, pe ko ha hingoa kehe naʻá ke fili, ke hangē ha tokotaha moʻoní. Te ke lava foki ʻo tānaki atu ha ngaahi fakaikiiki mahuʻinga ʻokú ne tākiekina e fealēleaʻakí, hangē ko e fehuʻi tefito ʻa Sūliá. ʻI hono vahevahe ʻe he kau akó ha ngaahi fakakaukaú, ʻe ala tokoni ke fakahoko ha ngaahi fehuʻi hangē ko e: “ʻOku ongo moʻoni nai pea lava ke mahino kiate koe ʻa e tūkunga ko ʻení? Ko e hā te tau lava ʻo fai ke mahuʻinga ange ʻa e tūkungá kiate kitautolú?” ʻE lava leva ke kumi ʻe he kau akó ha ngaahi moʻoni ʻi he lēsoní ʻe lava ʻo tokoni ki he tokotaha ʻi he tūkungá.

Founga kehe: Te ke lava ʻo hiki ʻa e tefitó pe moʻoní ʻi he palakipoé. Fakaafeʻi e kau akó ke faʻu ʻenau ngaahi tūkunga pē ʻanautolu pea tohi ia ʻi ha laʻipepa. Te ke lava ʻo fakafetongi ʻa e ngaahi tūkunga ko ʻení pea tuku ki he kau akó ke nau tali ʻaki hono fakaʻaongaʻi e meʻa naʻa nau akó.

Founga kehe: Fakaafeʻi e kau akó ke vahevahe ha ngaahi fakakaukau kehekehe ʻe ala maʻu ʻe he kakaí fekauʻaki mo moʻoni ʻi he lēsoní. Hangē ko ʻení, “ʻE ala fakakaukau ha kakai ʻe niʻihi ʻe lelei ange kapau naʻe ʻikai ke nau tauhi ʻa e ʻaho Sāpaté ke māʻoniʻoni.” Pe “ʻE ala fakakaukau ha kakai ʻe niʻihi ʻoku fakaʻofoʻofa ʻa e ngaahi temipalé, ka ʻoku ʻikai ke nau faʻa maʻu ha holi ke fakahoko ʻa e ngaahi ouau ʻi lotó.” ʻEke ki he kau akó ʻa e ʻuhinga ʻe ala fakakaukau pe ongoʻi peheni ai ha taha. Hili iá pea ʻe lava ke vahevahe ʻe he kau akó ʻa e founga ʻe lava ai ʻa e ngaahi folofola pe lea mei he kau taki ʻo e Siasí kuo nau ako ʻi he lēsoní ʻo tokoni ki ha taha ʻokú ne ongoʻi peheni.

Pōpoaki text ki he tūkungá

Faʻu ha tūkunga ʻoku kamata ʻaki ha pōpoaki text ʻe taha, kae ʻoua naʻa fakahā ki he kau akó ʻa e ngaahi tūkunga naʻe iku ki he text ko iá. Te ke lava ʻo ʻoange ki he tokotaha ako takitaha ha sīpinga text hangē ko ʻení, pea fakaafeʻi ke nau faʻu ha fetalanoaʻaki ʻi he text.

Fakakaungāmeʻa vavé

Doctrine and Covenants Seminary Teacher Manual (2025)

ʻOku kamata hono tokoniʻi e kau akó ke nau ongoʻi fiemālie ʻi he fevahevaheʻakí ʻaki hono tokoniʻi kinautolu ke nau ʻilo honau kaungāakó. ʻE lava ke tokoni ʻa e ʻekitivitī ko ʻení ki he kau akó ke nau feʻilongaki pea vahevahe ha meʻa fekauʻaki mo e folofolá. Fokotuʻutuʻu ʻa e kau akó ki ha ngaahi hoa ʻaki hano fokotuʻutuʻu ha ʻotu sea ʻe ua ʻoku fehangaaki. Fakaafeʻi leva e kau akó ke nau fakaʻilongaʻi ha potufolofola ne ʻoange pea tali ha fehuʻi naʻá ke teuteu fekauʻaki mo e potufolofola ko iá. Fakaafeʻi e hoa takitaha ʻoku fehangākí ke tali ha fehuʻi fekauʻaki mo e fakakaungāmeʻá naʻá ke teuteuʻi ʻe lava ʻo tokoni ke nau feʻilongaki lelei ange ai pea vahevahe leva ʻa e tali naʻa nau teuteuʻí ʻoku felāveʻi mo e potufolofolá. Fakaafeʻi e kau akó ke nau fetongi hoa pea toutou fai ʻa e founga ko iá ʻo fakaʻaongaʻi ha ngaahi fehuʻi mo ha ngaahi potufolofola kehekehe. Ke ʻai ʻa e kau akó ke nau ngāue mo e hoa kotoa pē, ʻoku ʻikai vilo ʻa e tokotaha ako ʻoku tangutu ʻi he taha ʻo e ngaahi sea he tulikí.

Palakipoe fakapipiki

Doctrine and Covenants Seminary Teacher Manual (2025)

Fokotuʻu ʻi he palakipoé ha ngaahi fehuʻi ʻe niʻihi ke tali ʻe he kau akó pe ngaahi veesi te nau lava ʻo vahevahe ha ngaahi fakakaukau fekauʻaki mo ia. ʻE hiki ʻe he tokotaha ako takitaha honau hingoá ʻi ha laʻipepa pipiki pea fakapipiki ia ʻi he tafaʻaki ʻo e ngaahi fehuʻi pe veesi ʻoku nau loto-fiemālie ke tali pe fakamatala ki aí.

Founga kehe: ʻE lava ke fakahaaʻi ʻe he ngaahi lanú ʻa e meʻa ʻoku fie vahevahe ʻe he kau akó hangē ko ha fakakaukau, fehuʻi, potufolofola fakafekauʻaki, mo e alā meʻa pehē.

Kamosi ha tā

Fakaafeʻi e kau akó ke fili ha meʻa ʻi he loki akó pe ko ha fakatātā ʻi heʻenau telefoní ʻe lava ke fakaʻaongaʻi ke tokoni ke akoʻi ha tefitoʻi moʻoni pe tokāteline. Fakaafeʻi ke nau vahevahe ʻa e founga te nau akoʻi ai ki ha taha ʻa e meʻa ne nau akó ʻo fakaʻaongaʻi ʻa e meʻa pe fakatātā ko iá. Mahalo ʻe lelei taha ʻa e ʻekitivitī ko ʻení ʻi hono akoʻi e ngaahi tefitoʻi moʻoni pe tokāteline ʻa ia ʻoku faingofua hono fakafofongaʻi ʻaki ha ʻū meʻa pe ʻū tā ʻoku maʻu ngofua.

Tohi kimuʻa pea vahevahé

ʻOange ha taimi ki he kau akó ke lekooti e ngaahi tali ki he ngaahi fehuʻi mahuʻingá ʻi heʻenau tohinoa akó kimuʻa pea toki fakaafeʻi ke nau tali leʻolahi.

4. Faʻu ha fakatātā ʻo e meʻa ne nau akó

ʻOku faʻa fakaafeʻi ʻe he ngaahi lēsoní ʻa e kau akó ke nau fai ha meʻa ke fakatātaaʻi ʻaki ʻa e meʻa kuo nau akó. ʻE lava ke kau heni hono fakaʻaongaʻi ha ngaahi taukei mohu founga. Ko e ngaahi ʻekitivitī ko ʻení ko ha ngaahi founga siʻi ia ke tokoni ki he kau akó ke nau fakahoko ʻeni.

Maau fakaʻuhinga (acrostic)

Fakaʻaongaʻi e ngaahi mataʻitohi ʻo ha hingoa, feituʻu, pe tokāteline pea ʻai ke faʻu ʻe he kau akó ha foʻi maau fakaʻuhinga ʻo fakaʻaongaʻi e meʻa ne nau ako ʻi he kalasí. Hangē ko ʻení, ʻe lava ke tohi ʻe ha tokotaha ako ha foʻi maau fakaʻuhinga ʻo fakaʻaongaʻi ai ʻa e foʻi lea ko e tuí ʻo hangē ko ʻení:

T – Tuitala ki he sīpinga ʻa Sīsū Kalaisí

U – Ului moʻoni ki he ongoongoleleí

I – Ikunaʻi e ngaahi faingataʻá ʻi he faʻa kātaki

Faʻu polokalamá

Faʻu ʻe he kau akó ʻenau app pē ʻanautolu ʻi ha laʻipepa. ʻE lava ke fakaʻaongaʻi ʻe he polokalamá ha foʻi moʻoni ʻoku akoʻi ʻi he ngaahi folofola naʻe akó pea fakakau ai ʻa e ngaahi ʻekitivitī, fakatātā, potufolofola, pe kupuʻi lea ʻe lava ʻo tokoni ki ha taha ke ne fakaʻaongaʻi ia ʻi heʻene moʻuí.

Kiasimasi (Chiasmus)

Ko e kiasimasí ko ha konga ia ʻo e leá ʻa ia ʻoku liliu ai ʻa e konga hono ua ʻo e sētesí, palakalafí, pe faʻu ha sioʻata tohi, ʻoku tohi fakaholomui ʻa e konga ʻuluakí. ʻOku maʻu e tefitoʻi pōpoakí ʻi loto-mālie (vakai ki ha sīpinga ʻi he Sēnesi 9:12–17 pe ʻAlamā 36). Fakaafeʻi e kau akó ke nau faʻu ha kiasimasi mei he meʻa ʻoku nau akó. ʻE fokotuʻu ʻe he kau akó ʻa e foʻi moʻoni ʻoku fakaʻilongaʻi mataʻāʻaá ʻi lotomālie pea tānaki atu ha ngaahi laine ʻi ʻolunga mo lalo mo ha ngaahi potufolofola poupou pe fakamatala fakaepalōfita. ʻE lava ke peheni ia:

A – ko e meʻa ʻoku ongoʻi ʻe he kau akó fekauʻaki mo e moʻoní pe ngaahi aʻusia kuo nau maʻu ʻi aí

E – ko e meʻa ʻoku mahino ki he kau akó fekauʻaki mo e moʻoní

F – moʻoni pe tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí

F – moʻoni pe tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí

E – ko ha mahino lahi ange fekauʻaki mo e moʻoní

A – ko ha toe ngaahi aʻusia kehe kuo maʻu ʻe he kau akó ʻi he moʻoní mo e ongo ʻoku nau maʻu ki aí

Ako fanga kiʻi laʻipepa fakaolí

ʻOange ki he kau akó ha faʻunga tohi fakaoli ʻoku teʻeki tohi ha meʻa ai, pe tuku ke nau faʻu ha sīpinga ʻi ha laʻipepa. ʻOku lau ʻe he kau akó ʻa e konga folofolá pea faʻu ha talanoa fakaoli ʻokú ne fakatātaaʻi e talanoa ʻi he konga folofolá. ʻAi ke nau fakaʻaongaʻi ʻa e puha fakaʻosí ke vahevahe ʻa e meʻa ʻoku nau ongoʻi ko e foʻi moʻoni mahuʻinga taha ia ke ako mei he talanoá. ʻE lava leva ke nau vahevahe ʻenau ngaahi talanoá mo e kalasí. Pe, te nau lava ʻo fakaʻaongaʻi ʻa e ʻekitivitī ko ʻení ke fakatātaaʻi ʻaki hano fakaʻaongaʻi he ʻahó ni ʻa e moʻoní pe tefitoʻi moʻoní.

Faʻu ha fokotuʻutuʻu lēsoni

Faʻu ha fokotuʻutuʻu ʻe lava ke fakaʻaongaʻi ʻe he kau akó ke teuteuʻi ha lēsoni nounou, lea, pōpoaki, pe founga ke vahevahe ai ha potufolofola. Te ke lava ʻo ʻoange ha sīpinga fokotuʻutuʻu ʻoku teʻeki fakafonu ʻa ia ʻe lekooti ai ʻe he kau akó e ngaahi meʻa ʻoku nau ʻiló. Te ke lava ʻo fakahinohinoʻi e kau akó ke fakakau ha fakamatala kehekehe ʻi he puha takitaha. Hangē ko ʻení, ʻe lava ke hiki ʻe he kau akó ha kaveinga ʻi he puha ʻuluakí, fakamatalaʻi fakanounou ʻa e ngaahi veesi mahuʻingá ʻi he puha hokó, lisi ha ngaahi sīpinga pe ngaahi talanoa fakataautaha ʻi he puha lōloa ʻe tolú, pea tohi ha fakamoʻoni ʻi he puha fakaʻosí.

Faʻu ha kiʻi tohi tufa

Doctrine and Covenants Seminary Teacher Manual (2025)

ʻOange ki he tokotaha ako takitaha ha laʻipepa pea fakaafeʻi ke nau pelu tolu ia. ʻE lava ke faʻu ʻe he kau akó ha peesi talamuʻaki ʻoku ʻi ai ʻa e tefitoʻi moʻoni pe tokāteline kuo nau ʻiló. ʻE lava ke faʻu ʻe he kau akó ha ngaahi peesi hokohoko mo e subtitles mo e fakaikiiki mei he meʻa ʻoku nau akó. Te ke lava ʻo fakaafeʻi kinautolu ke nau tuku ha feituʻu ʻatā ʻi he tafaʻaki ki mui ʻo e kiʻi tohi tufá ke hiki ha faʻahinga taumuʻa pe palani ʻoku nau fokotuʻu lolotonga e lēsoní.

Fakafaʻahinga fakalanulanu

Paaki ha peesi ʻo e konga folofolá kuo hiki tatau pea ʻoange ha peni kala ke fakaʻilongaʻi ʻaki ʻa e folofolá. Feinga ke ʻiloʻi ʻa e ngaahi kulupu hangē ko e “Ngaahi tāpuaki kuo Talaʻofa Maí,” “Ngaahi Ngāue ʻo e Tuí,” pe “Ngaahi Fekaú.” ʻE lava ke vahe ki he kulupu takitaha ha lanu. Fakaafeʻi e kau akó ke nau ako ʻa e ngaahi vēsí pea fakaʻilongaʻi ʻa e ngaahi kulupu fakalanulanú ʻi heʻenau maʻu iá. Fakaafeʻi e kau akó ke vahevahe ʻa e meʻa naʻa nau fakaʻilongaʻi mo ako mei he ʻekitivitií.

Sivisiviʻi ha palani

Te ke lava ʻo fakaʻaongaʻi ha meʻa fokotuʻutuʻu fakatātā ke tokoni ki he kau akó ke siviʻi ʻenau ngaahi palaní. ʻOku tali ʻe he kau akó ʻa e ngaahi fehuʻi ʻi he konga takitaha ʻo e fakatātaá. Te mou lava ʻo vakai ki ha sīpinga ʻo e fakakaukau ko ʻení ʻi he “Lēsoni 105: Saame 61–86.”

Saati

ʻE lava ke faʻu ʻe he kau akó ha fakatātā ʻoku fakatātaaʻi ai e fekauʻaki ʻa e ngaahi fili pe fakakaukau kehekehe ʻi he lēsoní. Hangē ko ʻení, ʻe lava ke fakaʻaongaʻi ha saati hangē ko ʻení ke fakahaaʻi ʻa e feituʻu ʻe lava ke iku ki ai e tui pe ʻamanaki lelei kia Sīsū Kalaisí.

Doctrine and Covenants Seminary Teacher Manual (2025)

Langa ʻo fakaʻaongaʻi e meʻa ʻoku maʻú

ʻOange ki he kau akó ha naunau te nau lava ʻo fakaʻaongaʻi hangē ko ha fanga foʻi poloka pe ʻumea ke faʻu ʻaki ha meʻa ʻokú ne fakafofongaʻi ʻa e meʻa kuo nau akó. Hangē ko ʻení, ʻe lava ʻe he kau akó ʻo faʻu ha foʻi maka ʻe 12 ʻi heʻenau ako ʻa e Sōsiua 4. ʻI he fakamatala ko ʻení, naʻe fokotuʻu ʻe he fānau ʻo ʻIsilelí ha fuʻu maka ʻe 12 ʻi he Vaitafe Soataní ko ha fakamanatu ke manatuʻi naʻe tofa ʻe he ʻEikí ha hala ke nau kolosi ai he vaitafé ʻi he kelekele mōmoá. ʻE lava ke fakahingoa ʻe he kau akó ʻa e foʻi maka takitaha ʻaki ha meʻa kuo fakahoko ʻe he ʻEikí maʻanautolu ʻoku nau ongoʻi ʻoku totonu ke nau manatuʻi.

ʻĪmisi fakatahatahaʻi

Doctrine and Covenants Seminary Teacher Manual (2025)

ʻE lava ke kumi ʻe he kau akó ha ʻū fakatātā ʻi heʻenau telefoní pe ʻi he Gospel Library ʻoku fekauʻaki mo e moʻoní. Te nau lava ʻo faʻu ha ʻīmisi fakaʻilekitulōnika ʻo fakatahatahaʻi pea vahevahe ia ʻi he kalasí. Te nau lava foki ʻo vahevahe ia ʻi he mītia fakasōsialé mo ha fakamatala. Ki he kau ako ko ia ʻoku ʻikai ke nau maʻu ha telefoní te nau lava ʻo tānaki ha ʻū tā mei he ngaahi makasini ʻa e Siasí hangē ko e Liahona, Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú, pe Ko e Kaumeʻá.

ʻIloʻi—fifili—ako

Vahevahe ʻe he kau akó ha laʻipepa ki ha kōlomu ʻe tolu. ʻI he kōlomu ʻuluakí, te nau hiki ai ʻa e meʻa kuo nau ʻosi ʻilo fekauʻaki mo ha tefito. ʻI he kōlomu hokó, te nau hiki ai ʻa e meʻa ʻoku nau fifili ki aí pe fie ʻiló. ʻE fakafonu ʻa e kōlomu hono tolú ʻi he lolotonga mo e hili ʻa e lēsoní ʻaki e ngaahi meʻa naʻe ako ʻe he kau akó. Te ke lava ʻo fakaafeʻi ke nau feinga ke ʻiloʻi ʻa e meʻa naʻá ne tokoniʻi kinautolú kapau ʻoku ʻi ai, ke nau ako pe liliu ai ʻenau ngaahi ongó lolotonga e lēsoní.

ʻŪ tohi ki he kahaʻú

ʻE lava ke fai ʻe he kau akó ha tohi kiate kinautolu pē ke fakaava mo lau ʻi ha taimi pau (ʻi he ngāue fakafaifekaú, mali, maʻu ʻena ʻuluaki pēpeé). Ko ha founga ʻe taha ko hano ʻai ke faitohi ʻa e kau akó ki he kau mēmipa honau fāmilí ʻi he kahaʻú. Pe te nau lava ʻo faitohi ki he kau ako ʻi he kahaʻú ʻa ia te nau haʻu ki he seminelí pea fakamatalaʻi e meʻa kuo nau akó mo e ongo kuo nau maʻú.

Faʻu ha meʻa fakakata (meme)

Doctrine and Covenants Seminary Teacher Manual (2025)

ʻOku ʻiloʻi ʻe he tokotaha ako takitaha ha tefitoʻi moʻoni mei heʻenau akó pea faʻu ha kupuʻi lea ongo mālie ʻokú ne fakatātaaʻi ʻa e tefitoʻi moʻoní. Kole ange foki ke nau tā ha fakatātā ʻokú ne fakatātaaʻi ʻa e tefitoʻi moʻoní. Fakapapauʻi ʻoku fakakau ai ʻa e fakamoʻoni fakafolofolá. Tuku ke nau vahevahe mo fakamatalaʻi ʻenau faʻu ha meʻa fakakata (meme). Mahalo te ke fie fakaʻaliʻali ha ngaahi sīpinga mei ha makasini kimuí ni ʻo e Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú.

Faʻu ha palani ke “ʻalu ʻo fakahoko”

ʻE lava ke faʻu ʻe he kau akó ha palani ke fakahoko ha ngāue lelei mo māʻoniʻoni mei he ngaahi meʻa ʻoku nau ako mo ongoʻi lolotonga e lēsoní. Ke fai ʻení, te ke lava ʻo ʻai ke nau ʻiloʻi ʻa e meʻa te nau fie fakahokó pea faʻu ha ngaahi sitepu pau ki he founga te nau fakahoko ʻaki ʻenau ngaahi palaní. ʻE lava ke kau heni hono ʻiloʻi e ngaahi faingataʻa te nau ala fehangahangai mo iá mo ha ngaahi sitepu pau ke fakaleleiʻi ʻaki e ngaahi fakafeʻātungia ko ʻení. ʻI hono faʻu ʻe he kau akó ʻenau ngaahi palaní, poupouʻi kinautolu ke vahevahe ia ki ha fanga kiʻi sitepu iiki ange. ʻE lava ke tokoni hono fai ha fanga kiʻi liliu iiki ki he ngaahi meʻa ʻoku nau fakahoko he ʻaho kotoa peé ke nau ongoʻi lavameʻa lahi ange ai.

Faʻu ha palani “fuʻu ʻakau filí”

ʻE lava ke fakaʻaongaʻi ʻe he kau akó ha fuʻu ʻakau fili ke tokoni ʻi hono fakaʻaongaʻi ha tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí ʻaki hono lisi e ngaahi lelei mo e kovi ʻo e ngaahi fili kehekehé. Te nau lava ʻo kamata ʻaki ha fehuʻi ʻe taha fekauʻaki mo ha tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí pea hili hono lisi e ngaahi leleí mo e koví, sivisiviʻi ʻenau ngaahi fili ke fai e fakakaukau ko iá. Faʻu ha fuʻu ʻakau kehekehe ki he fehuʻi mo e fili takitaha ʻi he palaní.

Hangē ko ʻení: Faʻu ha palani ke ako ʻa e folofolá.

Ngaahi Fehuʻí:

  1. Ko e fē taimi te u ako ai ʻeku folofolá? (Faʻu ha fuʻu ʻakau fili ʻe taha.)

  2. Te u ako ʻeku folofolá ʻi fē? (Faʻu ha fuʻu ʻakau fili ʻe taha.)

  3. Ko e hā e fuoloa ʻeku ako ʻeku folofolá? (Faʻu ha fuʻu ʻakau fili hono tolu.)

ʻI he fakaʻosinga ʻo e ngāué, ʻoku faʻu fakataha ʻe he fili ʻe tolú ha palani, pe taumuʻa, mo ha ngaahi sitepu pau ke fakahoko ai ia.

Veesi ʻo e himi foʻou

ʻE lava ke fili ʻe he kau akó ha himi fekauʻaki mo ha foʻi moʻoni naʻe ako ʻi he lēsoní. Fakaafeʻi ke nau faʻu ha veesi foʻou ʻo e himí mei he meʻa ne nau akó. ʻE lava ke fili ʻe he kalasí ha ngaahi veesi foʻou ʻe niʻihi ke fakaʻaliʻali mo hivaʻi.

Ako ʻoku makatuʻunga ʻi he ngāué

ʻE lava ke faʻu ʻe he kau akó ha ngāue ki ha lēsoni kehekehe ʻa ia te nau tānaki ki ai ha fakamatala ʻi he ngaahi lēsoni mo e uike hoko maí. ʻE lava pē ko ha foʻi maau, himi, vitiō, ngāue fakaʻaati, pe ngaahi faʻu mohu founga kehe ʻoku nau faʻu ʻi he ngaahi lēsoni hoko maí. Hangē ko ʻení, ʻe lava ke fai ʻe he kau akó ha ngāue ki he mālohi ʻo e ʻEikí ke fakahaofí ʻi heʻenau ako ki he founga naʻá Ne fakahaofi ai e fānau ʻo ʻIsilelí ʻi he tohi ʻEkesōtosí. Pe te nau lava ʻo fai ha ngāue ʻi he ngaahi ongo ʻo e fakafetaʻí mo e moihū ki he ʻEikí ʻoku nau maʻu ʻi heʻenau ako ʻa e tohi Sāmé.

Toe tohi e ikuʻangá

Hili hono ako ha fakamatala fakafolofola ʻi he taimi ʻoku fakahoko ai ʻe ha taha ha fili hala pe taʻemāʻoniʻoni, fakaafeʻi e kau akó ke toe tohi e ikuʻanga ʻo ha talanoa ʻi he folofolá ʻo hangē pē naʻe fakahoko ʻe he tokotahá ha ngaahi fili lelei ange pe kehe. ʻE lava foki ke fai ʻeni ʻe he kau akó ʻaki ha talanoa pe sīpinga ʻi onopooni.

Ngaahi founga feimeʻatokoní

ʻOku faʻu ʻe he kau akó ha ngaahi founga feimeʻatokoni ʻo fakaʻaongaʻi e meʻa ʻoku nau akó. Te ke lava ʻo kamata ʻaki hano fakaʻaliʻali ange ha sīpinga ʻo ha founga feimeʻatokoni ʻoku kau ai ʻa e ngaahi meʻa ke faí, ngaahi fuá, mo e ngaahi fakahinohinó. Hili iá pea tokoniʻi e kau akó ke muimui ʻi he sīpinga ko iá ke fokotuʻutuʻu ʻa e meʻa ʻoku nau akó. Te nau lava ʻo fakahingoa ʻenau founga fakahinohinó ko e “Founga ʻo e hoko ko ha faifekau maʻongoʻongá,” “Founga ke muimui ki he palōfitá,” pe “Ngaahi founga ke fakahoko ai ha ako folofola lelei angé.” Hili iá pea fakakau ʻe he kau akó ʻa e meʻa ʻoku nau ongoʻi ko ha ngaahi konga mahuʻingá ʻo fakaʻaongaʻi e folofolá mo e ngaahi leá. Hangē ko ʻení, ʻi hono ako e 2 Fakamatala Meʻa Hokohoko 14–16, ʻe lava ke hiki ʻe he tokotaha akó ha founga ki he fekumi mo hono ʻilo ʻo e ʻEikí. Poupouʻi kinautolu ke nau mohu founga ʻi heʻenau founga feimeʻatokoní. Te nau lava ʻo tā ha fakatātā ʻokú ne fakafofongaʻi ʻa e ola fakaʻosi ʻo e founga feimeʻatokoní.

Fakafaivaʻí

ʻAi ke fakatātaaʻi ʻe he kau akó ha tūkunga fakangalingali ʻo e moʻuí pe ko ha tūkunga moʻoni ʻe malava ke hoko ʻi he moʻuí. ʻOku lahi ha ngaahi founga kehekehe ki hono fakahoko ʻení. Te ke lava ʻo kole ha niʻihi ʻoku fie omi ki muʻa ʻi he lokí ke fakafaivaʻi ʻa e tūkungá. ʻE lava foki ke fakafaivaʻi ʻe he kau akó ʻo tauhoa pe ʻi ha fanga kiʻi kulupu iiki. Pe te ke lava ʻo fakatātaaʻi ha konga ʻo ha taha ʻoku ʻi ai haʻane ngaahi fehuʻi pea tuku ke tali ʻe he kalasí kotoa hoʻo ngaahi fehuʻí pe meʻa ʻokú ke hohaʻa ki aí.

Vitiō nounou

Fakaafeʻi e kau akó ke palani ha foʻi vitiō nounou. Te nau lava ʻo faʻu ha fakamatala pea fakakaukauʻi e founga ke fakatātaaʻi ai ha meʻa ne nau ako mei he lēsoní. Kapau ʻe lava pea feʻunga ʻa e taimí, ʻe lava ke faʻu ʻe he kau akó ʻa e vitioó pea vahevahe ia ʻi he kalasí.

Founga kehe: ʻE lava ke palani ʻe he kau akó ha foʻi vitiō ke fakamatalaʻi ha tokāteline pe tafaʻaki mahuʻinga ʻo e ongoongoleleí ʻi ha sekoni ʻe 60.

Tohi ʻi he mītia fakasōsialé

Fakaafeʻi e kau akó ke nau faʻu ha tohi he mītia fakasōsialé ke vahevahe ʻenau tui pe aʻusia fakataautaha fekauʻaki mo e ngaahi tefitoʻi moʻoni naʻe aleaʻi ʻi he kalasí. ʻE lava pē ko ha meʻa ʻeni ʻoku nau tohi ʻi he ʻinitanetí pe ko ha meʻa ʻoku nau faʻu ʻi heʻenau tohinoa akó. Pe te nau fakakaukauloto ki hano tuku hake ʻe ha taha ha fehuʻi fekauʻaki mo e meʻa naʻe ako ʻi he kalasí pea faʻu ha tali ʻo fakaʻaongaʻi ʻa e ʻilo kuo nau akó. Pe ʻe lava ke ako ʻe he kau akó ha tohi kimuí ni mai he mītia fakasōsialé ʻa ha taki ʻo e Siasí pea fai ha tali pe fakalotolahi ʻi he tohí. Ki ha fakamatala ʻoku tokoni ke fakahoko ʻe he kau akó ha ngaahi tohi ʻuhingamālie ʻi he mītia fakasōsialé, vakai ki he “Mītia Fakasōsialé: Mālohi ke Liliu e Moʻuí,” Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú, ʻEpeleli 2022, 8–9).

Fakaʻaliʻali ʻatá

Doctrine and Covenants Seminary Teacher Manual (2025)

Fakakulupu ʻa e kau akó ke nau fakaʻaongaʻi ʻa e folofolá, ngaahi konga leá, mo e ngaahi maʻuʻanga tokoni fakaako kehé ke faʻu ha ngaahi pousitā pe meʻa ke fakaʻaliʻali he holisi ʻo e loki akó. ʻE lava ke kau ʻi heʻenau ngaahi pousitaá pe meʻa ke fakaʻaliʻalí ha ngaahi veesi mahuʻinga, ngaahi fehuʻi ʻe lava ke tali ʻe he folofolá, ngaahi moʻoni taʻengata, ʻū tā, mo e alā meʻa pehē. ʻE lava ke vilo takai ʻa e kau akó ʻo sio ki he ngaahi ngāue ʻa e ngaahi kulupu kehé.

Hiki ha fakamatala ki ha makasini ʻa e Siasí

ʻE lava ke fakakaukau ʻa e kau akó ʻoku nau tohi ha fakamatala nounou ʻi he ngaahi makasini Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú, Ko e Kaumeʻá, pe Liahona ʻo vahevahe ʻa e meʻa naʻa nau akó mo e founga te ne lava ʻo tokoniʻi e toʻu tupú he funga ʻo e māmaní. Te ke lava ʻo fakaʻaliʻali ha fakamatala ko ha sīpinga. Poupouʻi e kau akó ke tānaki atu ha ʻū tā fakatātā, saati, mo ha ʻū kalafi fakamatala.