Seminelí
Sēnesi 19: “ʻOua Naʻá Ke Sio Ki Mui”


“Sēnesi 19: ‘ʻOua Naʻá Ke Sio Ki Mui,’” Fuakava Motuʻá – Tohi Lēsoni ʻa e Faiako Seminelí (2026)

“Sēnesi 19: ‘ʻOua Naʻá Ke Sio Ki Mui,’” Fuakava Motuʻá – Tohi Lēsoni ʻa e Faiako Seminelí

Sēnesi 18–23: Lēsoni 26

Sēnesi 19

“ʻOua Naʻá Ke Sio Ki Mui”

'Then the Lord rained down sulfur and fire on Sodom and Gomorrah. It was sent down from the sky by the Lord. So he overthrew those cities and all that region, including all the inhabitants of the cities and the vegetation that grew from the ground. But Lotaas wife looked back longingly and was turned into a pillar of salt. (Genesis, Chapter 19, 24-26). Woodcut after a drawing by Julius Schnorr von Carolsfeld (German painter, 1794 - 1872) from my archive, published in 1877.'

Kuo tokanga maʻu pē ʻa e ʻEikí ki he ngaahi ivi tākiekina kovi ʻi heʻetau moʻuí. Naʻe tākiekina e kau mēmipa ʻo e fāmili ʻo Loté ʻe he ngaahi kovi naʻá ne ʻākilotoa kinautolu ʻi he kolo ko Sōtomá. ʻE lava ke tokoni ʻa e lēsoni ko ʻení ke fakaʻehiʻehi ʻa e kau akó mei he ngaahi tākiekina kovi ʻi heʻenau moʻuí koeʻuhí ke nau lava ʻo muimui kakato ange ki he Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi.

Teuteu ʻa e tokotaha akó: Fakaafeʻi e kau akó ke fakakaukau ki he ngaahi ivi tākiekina ʻi heʻenau moʻuí pe ngaahi ʻahiʻahi ʻoku nau fehangahangai mo ia ʻokú ne taʻofi kinautolu mei he muimui ki he Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisí. Fakaafeʻi kinautolu ke fakakaukau ki he ʻuhinga ʻoku fiemaʻu ai ke nau toʻo ʻa e ngaahi fakafeʻātungia ko ʻení mei heʻenau moʻuí pea mo e founga te nau ala fakahoko ai iá.

Ngaahi ʻEkitivitī Ako ʻOku Ala Fakahokó

Fanga kiʻi fili iiki mo ha ngaahi nunuʻa lalahí

Naʻe vahevahe ʻe ʻEletā Masimo Ti Fio ʻo e Kau Fitungofulú ha foʻi moʻoni mahuʻinga fekauʻaki mo e ola ʻe lava ke maʻu ʻi heʻetau ngaahi filí:

Official Portrait of Elder Massimo De Feo  Photographed March 2017.

ʻE hā ngali iiki e ngaahi fili ʻoku tau fai fakaʻahó, ka ʻoku ʻi ai maʻu pē ha ngaahi meʻa moʻoni mo ha ngaahi nunuʻa lalahi te ne ʻomi, ʻo lelei pe kovi. (“Ngaahi Fili Īkí, Ngaahi Nunuʻa,” Ensign, ʻAokosi 2019, 34)

  • Ko e hā ha ngaahi sīpinga ʻo e fanga kiʻi fili iiki ʻoku tau fai ʻe lava ke ʻi ai hano ngaahi nunuʻa lalahi?

Kapau ʻe fiemaʻu, fakakaukau ke vahevahe ha ngaahi sīpinga ʻe niʻihi, hangē ko e mītia ʻoku tau fakaʻaongaʻí; ko e faʻahinga kaungāmeʻa ʻoku tau filí; pe ko e ngaahi fili ʻoku tau fai fekauʻaki mo hono ako ʻo e folofolá, maʻulotú, pe lotú. Mahalo ʻe mahuʻingamālie ange ki hoʻo kau akó ha ngaahi sīpinga kehe. Fakaafeʻi e kau akó ke aleaʻi e founga ʻe lava ke hoko ai ha ngaahi nunuʻa lalahi ʻi he ngaahi fili ko ʻení, ki he leleí pe koví.

Hili iá pea vahevahe ʻeni ke tokoni ki he kau akó ke nau mateuteu fakalaumālie ki he lēsoni ʻo e ʻaho ní.

Fakakaukau ki he ngaahi fili ʻokú ke lolotonga fai ʻokú ne tataki koe ki he Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisí. Fakakaukau foki ki he ngaahi fili te ne ala taki koe ke ke mamaʻo meiate Kinauá. ʻI hoʻo ako he ʻaho ní, tokanga ki he ngaahi ueʻi fakalaumālie fekauʻaki mo e founga te ke lava ai ʻo ʻunu ke ofi ki he Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisí.

Ko e fokotuʻu ʻe Lote hono fale fehikitakí ʻo hanga ki Sōtoma

ʻOku ʻi he Fuakava Motuʻá ha fakamatala ki ha tangata ko Lote, ko e fakafotu ʻo ʻĒpalahamé. Naʻe nofo ʻa Lote mo hono fāmilí ʻi he kolo ko Sōtomá, ʻa ia naʻe ʻiloa ko ʻenau fuʻu faiangahalá (vakai, Sēnesi 13:13; 18:20; ʻIsikeli 16:49–50; Sute 1:7–8). Ko ha kiʻi fili ngali siʻisiʻi ia naʻá ne tataki ʻa Lote mo hono fāmilí ke nau nofo ʻi Sōtomá.

Fakaafeʻi e kau akó ke vahevahe ʻa e meʻa ʻoku nau ʻilo fekauʻaki mo e ngaahi tūkunga naʻe tupu ai e nofo ʻa Lote ʻi Sōtomá. ʻE lava ke fakaʻaongaʻi ʻa e fakamatala ko ʻení ʻo ka fiemaʻu.

Hili e hiki ʻa ʻĒpalahame, Lote, mo hona ongo fāmilí mei ʻIsipite ki he fonua ko Kēnaní, naʻe ʻi ai ha fetaʻemahinoʻaki ʻi he vahaʻa ʻo e kau tauhi manu ʻa ʻĒpalahamé mo e kau tauhi manu ʻa Loté ʻi honau feituʻu fafangaʻangá. Ke taʻofi ha toe taʻefemahinoʻaki, naʻe fakamāvahevaheʻi ʻe ʻĒpalahame mo Lote hona ongo fāmilí, peá na takitaha fili ʻa e feituʻu te na nofo aí (vakai, Sēnesi 13:8–9).

ʻE lava ke ngāue ʻa e kau akó mo hanau hoa, kae ʻoua ʻe lau fakakalasi ʻa e ongo veesi ko ʻení. ʻE lava ke lau ʻe he ngaahi hoá ʻa e ongo vēsí pea tā ha fakatātā ʻokú ne fakahaaʻi e ngaahi ngāue ʻa Lote mo ʻĒpalahamé.

Lau ʻa e Sēnesi 13:10–13, 18, ʻo kumi e feituʻu naʻe fakakaukau e fāmili takitaha ke nau nofo aí. (ʻI he ngaahi veesi ko ʻení, ʻoku ʻuhinga ʻa e ʻEpalamé kia ʻĒpalahame. Naʻe liliu ʻe he ʻEikí kimui ange hono hingoá kia ʻĒpalahame, ʻo hangē ko hono lekooti ʻi he Sēnesi 17:5.)

  • Ko e hā ha ngaahi faikehekehe naʻá ke fakatokangaʻi ʻi he fili ʻa e fāmili takitaha?

  • Ko e hā ha ngaahi fili ʻe lava ke fai ʻe ha taha he ʻahó ni ʻe ala faitatau mo hono fokotuʻu ʻe Lote hono fale fehikitakí ki Sōtomá? Ko e hā ha faleʻi te ke ala fai ʻi he ngaahi tūkunga ko ʻení?

Kapau ʻe faingataʻa ki he kau akó ke nau fakakaukau ki he ngaahi fili ʻi onopooni ʻoku faitatau mo hono fokotuʻu ʻe Lote hono fale fehikitakí ʻo hanga ki Sōtomá, te ke lava ʻo vahevahe ha ngaahi sīpinga ʻe niʻihi, pea tuku ke fakahoko ʻe he kau akó ha faleʻi ki he ngaahi tūkunga ko ʻení. ʻE lava ke kau ʻi he ngaahi sīpingá hano fakaʻaongaʻi ha lea taʻe maʻa, fili e mītia ʻoku taʻefeʻungá, holoki e tuʻunga taau ʻo e valá pe teunga tāú ke talitali lelei, pe feohi mo ha ngaahi kaungāmeʻa ʻoku ʻikai tokanga ki he ngaahi akonaki ʻa e Fakamoʻuí.

Ko e fakaʻauha ʻo Sōtoma mo Komolá

Naʻe ʻikai kei nofo ʻa Lote mo hono fāmilí ʻo fakahanga honau fale fehikitakí ki Sōtoma. Naʻe faifai pea nau ngaʻunu ʻo “nofo ʻi Sōtoma” (Sēnesi 14:12; naʻe tānaki atu hono fakamamafaʻí).

ʻE lava ke fakafekauʻaki ʻe he kau akó ʻa e Sēnesi 14:12 mo e Sēnesi 13:12 ʻi heʻenau folofolá. Kapau naʻe faʻu ʻe he kau akó ha fakatātā kimuʻa ange ʻi he lēsoní, te ke lava foki ʻo fakaafeʻi kinautolu ke liliu ʻenau fakatātaá ke fakaʻasi ai e feituʻu nofoʻanga foʻou ʻo Loté.

Naʻe fakafisingaʻi ʻe he kakai ʻo Sōtomá mo e kolo ofi mai ʻo Komolá ʻa e kau palōfita naʻe fekauʻi ʻe he ʻEikí ke fakatokanga kiate kinautolú (vakai, Ngaahi Akonaki ʻa e Kau Palesiteni ʻo e Siasí: Siosefa Sāmita [2007], 233). ʻI he ʻaloʻofa ʻa e ʻEikí, naʻá Ne fekauʻi atu ai ha kau talafekau ki Sōtoma ke fakatokanga kia Lote mo hono fāmilí ke nau mavahe kimuʻa pea fakaʻauha e koló (vakai, Sēnesi 19:12–13). Koeʻuhí naʻe fakafisingaʻi ʻe he kakaí ʻa e kau palōfitá pea nau hokohoko atu ʻi he faiangahalá naʻe fakaʻauha kinautolu.

Lau ʻa e Sēnesi 19:14–19, 24–26, ʻo kumi e founga naʻe tali ʻaki ʻe Lote mo hono fāmilí e ngaahi fakahinohino ke nau mavahe fakavave mei he koló.

  • Ko e hā e meʻa ʻoku makehe kiate koe ʻi he ngaahi veesi ko ʻení? Ko e hā hono ʻuhingá?

  • Ko e hā ʻoku akoʻi atu ʻe he ngaahi veesi ko ʻení fekauʻaki mo e ʻEikí?

Mahalo te ke fie ʻeke ki he kau akó pe ko e hā ʻoku nau ako ʻe lava ʻo tokoni ki ha taha ʻokú ne ongoʻi hangē ʻoku ʻikai ko ha fuʻu meʻa lahi ke kau ʻi ha fanga kiʻi ngāue ʻoku ngali siʻisiʻi ʻo e faiangahalá.

Ke tokoni ke mahino ki he kau akó e ʻuhinga naʻe liliu ai e uaifi ʻo Loté ko ha “pou māsimá” (veesi 26), ʻe ala tokoni ke fakamatalaʻi ange naʻe ʻikai mei sio pē ki mui ʻa e uaifi ʻo Loté ka naʻá ne mei foki ki Sōtoma (vakai, Luke 17:28–32). Te ke lava foki ʻo vahevahe ʻa e fakamatala ko ʻeni meia Palesiteni Sefilī R. Hōlaní.

Naʻe vahevahe ʻe Palesiteni Sefilī R. Hōlani ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá ha ngaahi ʻuhinga naʻe liliu ai e uaifi ʻo Loté ko ha “pou māsimá” (veesi 26):

Official Portrait of Elder Jeffrey R. Holland.  Photographed January 2018.

“Ko hono moʻoní, ko e meʻa naʻe fehalaaki he uaifi ʻo Loté he naʻe ʻikai ngata pē ʻi heʻene toe sio ki muí; ka ʻi hono lotó naʻe loto ia ke toe foki ki ai. …

ʻOku mahino pē naʻe toe sio ki mui ʻa e uaifi ʻo Loté koeʻuhi ko ʻene taʻefiemālie ki he ʻEikí ʻi he meʻa naʻá Ne kole ange ke ne tukuangé. (“Remember Lot’s Wife” [Brigham Young University devotional, Jan. 13, 2009], 2, speeches.byu.edu)

Fakakaukau ke fakaafeʻi e kau akó ke aleaʻi ʻa e fehuʻi ko ʻení mo ha hoa pe kulupu tokosiʻi kimuʻa pea nau vahevahe ʻenau ngaahi talí mo e kalasí.

  • Ko e hā ha ngaahi moʻoni ʻokú ke ako mei he fakamatala ʻa Lote mo hono fāmilí ʻe lava ke fakaʻaongaʻi ki he ngaahi tūkunga ʻokú ke fehangahangai mo ia ʻi hoʻo moʻuí?

    ʻI hono fakaʻaongaʻi ʻenau lea pē ʻanautolu, ʻe lava ke kumi ʻe he kau akó ha ngaahi moʻoni hangē ko ʻení:

    ʻE lava ʻe hono fakaʻatā e ngaahi ivi takiekina koví ki heʻetau moʻuí—naʻa mo e fanga kiʻi tākiekina ngali īkí—ʻo taki kitautolu ke tau mamaʻo meia Sīsū Kalaisi.

    ʻI heʻetau hoko ko e kau ākonga ʻa Sīsū Kalais, ʻoku totonu ke tau hola mei he faiangahalá pea ʻoua toe sio ki mui.

    Ke tokoni ke mahino lelei ange ki he kau akó ʻa e mahuʻinga ʻo e ngaahi moʻoni ko ʻení, fakakaukau ke aleaʻi ha ngaahi fehuʻi hangē ko ʻení.

  • Ko e hā ha meʻa ʻe lava ʻo tokoni atu ke ke fakatokangaʻi ha fanga kiʻi ivi tākiekina ngali iiki te ne taki koe ke ke mamaʻo mei he Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi?

  • ʻE tokoniʻi fēfē kitautolu ʻe he Fakamoʻuí ke siʻaki ʻetau ngaahi fehalaaki he kuohilí ka tau laka atu ki muʻa ʻi he tuí?

Fakaafeʻi e kau akó ke vahevahe ha ngaahi aʻusia ʻoku nau maʻu ʻoku fekauʻaki mo e ngaahi moʻoni ʻoku mou aleaʻí. Te ke lava foki ʻo vahevahe hoʻo aʻusia pē ʻaʻau.

Fakaʻaongaʻi ia ki hoʻo moʻuí

Ke tokoni ki he kau akó ke fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi moʻoni kuo nau akó, fakaʻaliʻali ʻa e ngaahi fakahinohino mo e ngaahi fehuʻi ko ʻení. Fakaafeʻi e kau akó ke fekumi ki ha tataki fakalaumālie mei he ʻOtuá ke fakatokangaʻi e ngaahi liliu ʻokú Ne finangalo ke nau fakahokó.

Fakakaukau ki he ngaahi ngāue kuó ke ongoʻi ʻoku ueʻi koe ke ke fai ko ha ola ʻo e meʻa kuó ke ako he ‘aho ní. Hiki ʻi hoʻo tohinoa akó ha palani ki he meʻa te ke faí mo e taimi te ke fai ai iá. Kapau ʻe fiemaʻu, ʻe lava ke tokoni atu ʻa e ngaahi fehuʻi ko ʻení ke ke faʻu ha palani:

  • Ko e hā ha fanga kiʻi fili iiki ʻokú ke lolotonga fai te ne lava ʻo taki koe ke ke mamaʻo mei he Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi? Ko e hā ha ngaahi liliu te ke fai?

  • Ko e hā ha meʻa te ke fai ke siʻaki e ngaahi fehalaaki he kuohilí kae laka ki muʻa ʻi he tui kia Sīsū Kalaisí?

Fakakaukau ke fakamoʻoni ki he ngaahi moʻoni kuó ke ako he ʻaho ní. Poupouʻi e kau akó ke nau ngāueʻi ʻenau ngaahi palaní.