“29 Tīsema–4 Sānuali. Ko e ʻUluaki Fakamoʻoni ʻo Sīsū Kalaisí: Talateu ʻo e Fuakava Motuʻá,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: Fuakava Motuʻá 2026 (2026)
“Talateu ki he Fuakava Motuʻá,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au: 2026
29 Tīsema–4 Sānuali: Ko e ʻUluaki Fakamoʻoni ʻo Sīsū Kalaisí
Talateu ki he Fuakava Motuʻá
Ko e hā hoʻo ongó ʻi hoʻo ʻamanaki atu ke ako ʻa e Fuakava Motuʻá he taʻu ní? Vēkeveke? Veiveiua? Manavahē? ʻOku mahino kotoa pē ʻa e ngaahi ongo fakaeloto ko ʻení. Ko e Fuakava Motu‘á ʻa e taha ʻo e ngaahi tohi motuʻa taha kuo fakatahatahaʻi ʻi he māmaní, pea ʻe lava ke fakatou fakafiefia mo fakatupu fifili ia. Naʻe haʻu e ngaahi tohí ni mei ha anga fakafonua fakakuongamuʻa ʻe ngali foʻou mo ngalikehe pe taʻefakafiemālie he taimi ʻe niʻihi. Ka ʻoku tau ʻilo mei he ngaahi tohi ko ʻení ha kakai ʻoku nau foua ha ngaahi meʻa ʻoku tau angamaheni pē ai. ʻOku tau fakatokangaʻi e ngaahi kaveinga ʻo e ongoongoleleí ʻoku fakamoʻoni ki hono faka-ʻOtua ʻo Sīsū Kalaisi mo ʻEne ongoongoleleí. ‘Io, ko e kakai hangē ko ʻĒpalahame, Sela, ʻAna, mo Taniela naʻe mātuʻaki kehe ʻenau tōʻonga moʻuí meiate kitautolu. Ka naʻa nau aʻusia foki ʻa e fiefia mo e fetōkehekeheʻaki fakafāmilí, ngaahi momeniti ʻo e tuí mo e veiveiuá, mo e lavameʻá mo e tōnounoú—ʻo hangē pē ko kitautolu kotoá. Kae mahu‘inga ange aí, naʻa nau ngāue ʻaki e tuí, fakatomala, fai ha ngaahi fuakava, maʻu ha ngaahi aʻusia fakalaumālie, pea ʻikai ke teitei mole ʻenau tui ki he talaʻofa ʻo ha Fakamoʻuí. ʻI heʻetau ako e founga ʻo e ngāue ʻa e ʻOtuá ʻi heʻenau moʻuí, ʻoku tau vakai foki ai kiate Ia ʻi heʻetau moʻuí, pea ʻoku tau lea fakataha mo e tangata faʻu sāmé: “Ko hoʻo folofolá ko e tūhulu ia ki hoku vaʻé, mo e maama ki hoku halá. … Ko ia ʻoku ʻofa ki ai ʻa hoʻo tamaioʻeikí” (Saame 119:105, 140).
Ngaahi Fakakaukau ki he Ako ʻi ʻApí mo e Lotú
ʻOku fakamoʻoni ʻa e Fuakava Motuʻá kia Sīsū Kalaisi.
Ko e founga ʻe taha ke maʻu ai ha meʻakai fakalaumālie lahi ʻi he Fuakava Motuʻá ko e fekumi ki he Mā ʻo e Moʻuí, ʻa Sīsū Kalaisi (vakai, Sione 6:48). Hangē ko ʻení, ʻokú ke vakai fēfē ki he Fakamoʻuí ʻi he ngaahi meʻá ni?
-
Mana (ʻEkesōtosi 16:4, 11–15; Sione 6:35)
-
Ko e lami feilaulaú (ʻEkesōtosi 12:3–5; Sione 1:29)
-
Ko e ngata palasá (Nōmipa 21:4–10; Sione 3:14)
-
Siona (Siona 1:4–17; Mātiu 12:38–41)
Ko e hā ʻoku akoʻi atu ʻe he ngaahi sīpinga ko ʻení fekauʻaki mo Iá? Ko e hā ha ngaahi fakamoʻoni fakafolofola kehe kia Sīsū Kalaisi ʻi he Fuakava Motuʻá ʻokú ke ʻosi ʻilo ki ai?
Naʻe poupouʻi kitautolu ʻe ʻEletā Dale G. Renlund ʻi heʻene pōpoaki ko e “Ko Sīsū Kalaisi ʻa e Koloa Mahuʻingá,” ke tau “manatuʻi pea tukutaha maʻu pē [ʻetau] tokangá ʻia Sīsū Kalaisi” (Liahona, Nōvema 2023, 98). Fakakaukau ke lau ʻene pōpoakí, ʻo kumi e ngaahi meʻa te ke lava ʻo fai ke ʻiloʻi ai ʻa Sīsū Kalaisi ʻo ʻikai ʻi he Fuakava Motuʻá pē ka ʻi hoʻo moʻuí foki.
Vakai foki, “Ko e Ngaahi Fakataipe pe Ngaahi Fakaʻilonga ʻo Kalaisí” ʻi he Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá, “Sīsū Kalaisi,” Gospel Library; “Fekumi Kei Siʻi ki he ʻEikí,” Tohi Hiva ʻa e Fānaú, 67.
Kumi ha ngaahi fakataipe ʻoku fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisi. Naʻe akonaki ʻa e ʻEikí kia ʻĀtama, “ʻOku ʻi ai hono tatau ʻo e ngaahi meʻa kotoa pē, pea kuo fakatupu mo ngaohi ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē ke fakamoʻoniʻi au” (Mōsese 6:63). Tatau ai pē pe ʻokú ke ako pe faiako, ʻe lava ke tokoniʻi koe ʻi hoʻo tokanga taha kia Sīsū Kalaisí ke ke ʻiloʻi ha ʻuhinga ʻi he folofolá pea fakatupulaki hoʻo ʻofa mo e tui kiate Iá. (Vakai, Ko e Faiako ʻi he Founga ʻa e Fakamoʻuí, 7.)
Ko Sīsū Kalaisi ʻa e Sihova ʻi he Fuakava Motuʻá.
Naʻe akonaki ʻa Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi ʻo pehē: “Naʻe fakafeʻiloaki ʻe he Tamaí ʻa Hono ʻAlo Pē Taha naʻe Fakatupú, ʻa Sīsū Kalaisi, ko hotau Fakamoʻuí mo e Huhuʻí pea tuku mai kiate kitautolu ʻa e fekau ke ‘fanongo kiate Ia.’ ʻOku tau aofangatuku mei he fakahinohino ko ʻení ko e ngaahi lekooti fakafolofola ʻo e ngaahi lea naʻe folofola ʻaki ʻe he ‘ʻOtuá’ pe ko e ‘ʻEikí’ ʻoku meimei ko e folofola maʻu pē ia ʻa Sihova, ʻa hotau ʻEiki ko Sīsū Kalaisi kuo toetuʻú” (“Ko e Ngaahi Akonaki ʻa Sīsū Kalaisí,” Liahona, Mē 2023, 102).
Ko e Ngaahi Akonaki ʻa Sīsū Kalaisí
ʻI he taimi naʻe poleʻi ai ʻe he kau taki ʻo e kau Siú ʻa Sīsū fekauʻaki mo Hono tuʻungá, naʻá Ne folofola, “Kimuʻa ʻia ʻĒpalahamé, ʻoku ou ʻi ai au.” Naʻe fakaʻohovale ʻa e ngaahi leá ni ki he kakai naʻa nau fanongo kia Sīsuú, pea naʻa nau mateuteu ke tolomakaʻi Ia (vakai, Sione 8:58–59). Fakakaukau ke lau ʻa e ʻEkesōtosi 3:13–15; 6:3–5 ke iloʻi e ʻuhinga naʻe fuʻu loto-mamahi ai ha niʻihi ʻo e kau Siú ʻi he meʻa naʻe folofola ʻaki ʻe Sīsuú.
Ko e hā ʻoku mahuʻinga ai ke ke ʻiloʻi ko Sīsū Kalaisí ko Sihova iá?
Naʻe fakafoki mai ʻe he ʻEikí ha ngaahi meʻa “mahinongofua mo mahuʻinga” lahi ʻia Siosefa Sāmita.
Naʻe fakahā ʻe he ʻEikí kia Nīfai ʻi ha meʻa-hā-mai ʻa hono ʻomi ʻo e Tohi Tapú, ʻo fakamatalaʻi ai ʻe toʻo mei ai ʻa e “ngaahi konga lahi ʻoku mahinongofua mo mahuʻinga.” Fakakaukau ke lau ʻa e 1 Nīfai 13:21–29, 38–42, ʻo kumi e founga naʻe palani ai ʻa e ʻEikí ke “fakamahinoʻi ʻa e ngaahi meʻa mahinongofua mo mahuʻingá.” Fakatatau ki he 2 Nīfai 3:12, ʻoku fengāueʻaki fakataha fēfē ʻa e Tohi Tapú mo e Tohi ʻa Molomoná?
ʻI hoʻo ako e Fuakava Motuʻá ʻi he taʻu ní, te ke ako foki ai ha niʻihi ʻo e “ngaahi tohi kehe” naʻe mamata ki ai ʻa Nīfaí. ʻOku kau heni ʻa e:
-
Ko e tohi ʻa Mōsesé, ko e konga ia ʻo hono liliu ʻe Siosefa Sāmita e Tohi Tapú. ʻOkú ne fakafoki mai ʻa e ngaahi moʻoni mo e ngaahi fakamatala ʻoku ʻikai ke maʻu ia ʻi he fakamatala lolotonga ʻo e Sēnesi 1–6.
-
Ko e tohi ʻa ʻĒpalahamé, ʻa ia naʻe fakahā kia Siosefa Sāmita ʻi heʻene siviʻi ʻa e takainga tohi faka-ʻIsipite fakakuongamuʻá (vakai, Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “Tohi ʻa ʻĒpalahamé,” Gospel Library).
-
ʻOku ʻi ai ha ngaahi potufolofola kehekehe mei he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá, ʻa ia ʻoku hā ha niʻihi ʻi he Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá.
Ko ha ngaahi sīpinga ʻeni ʻe niʻihi ʻo e ngaahi fakamatala ʻi he Fuakava Motuʻá naʻe toe fakafoki mai ʻia Siosefa Sāmita: Ko e kolo ʻo ʻĪnoke ko Saioné (Mōsese 7:18–19), ko e mata meʻa-hā-mai ʻa ʻĒpalahame ki he fakataha alēlea ʻi he langí (ʻĒpalahame 3:22–28), pea mo e ngāue fakafaifekau ʻa Melekisētekí (Liliu ʻa Siosefa Sāmitá, Sēnesi 14:25–40). Ko e hā ʻoku “mahinongofua mo mahuʻinga” ai ʻa e ngaahi fakamatala ko ʻení kiate koé?
Ko e Feilaulau ʻa ʻĀtama mo ʻIví, tā fakatātā ʻa Keith Larson (fakaikiiki)
ʻOku tokoni e Fuakava Motuʻá ke mahino kiate au hoku vā fetuʻutaki fuakava mo e ʻOtuá.
Ko e Fuakava Motuʻá ko e talanoa ia ʻo e fekumi ʻa e ʻOtuá ke ngaohi kitautolu ko ʻEne “koloa lelei lahi” ʻi he fuakavá (ʻEkesōtosi 19:5). ʻI he ʻuhinga ko iá, ko ha founga lelei ke teuteu ai ke lau e Fuakava Motuʻá ko e ako fekauʻaki mo e ngaahi fuakavá—tautautefito ki he fuakava taʻengata naʻe foaki ʻe he ʻOtuá ki he kau palōfita ʻo e kuonga muʻá hangē ko ʻĒpalahame, ʻAisake, Sēkope, mo honau hakó. Pea ko ha founga lelei ke ako ai ki he ngaahi fuakavá, ko hono ako e pōpoaki ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni “Ko e Fuakava Taʻengatá” (Liahona, ʻOkatopa 2022, 4–11).
ʻI hoʻo laukongá, fehuʻi pē kiate koe: Ko e hā ʻoku mahuʻinga ai ʻa e ngaahi fuakavá kiate aú? Ko e hā ha “faʻahinga ʻofa mo ha ʻaloʻofa makehe” ʻoku ou maʻu mei he ʻOtuá ʻi heʻeku tauhi ʻeku ngaahi fuakava mo Iá? ʻI hoʻo lau ʻa e Fuakava Motuʻá ʻi he taʻu ní, tokanga ki he ngaahi meʻa ʻoku finangalo ʻa e ʻOtuá ke akoʻi atu fekauʻaki mo ho vā fetuʻutaki fuakava mo Iá.
Vakai foki, Selamaia 31:31–34.
Ki ha fakamatala lahi ange, vakai ki he ongo makasini Liahona mo e Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú ʻo e māhina ní.
Ngaahi Fakakaukau ki hono Akoʻi ʻo e Fānaú
Te u lava ‘o ako kia Sīsū Kalaisi ʻi he Fuakava Motuʻá.
-
Mahalo ʻe faingataʻa ke mahino ki he fānaú ʻa e ngaahi lea mo e anga fakafonua ʻo e Fuakava Motuʻá, ka te ke lava ʻo tokoniʻi ke nau ʻilo kia Sīsū Kalaisi ʻi he ngaahi fakataipé mo e ngaahi talanoá. Mahalo te ke lava mo hoʻo fānaú ʻo sio ki he fakatātā ʻi laló, ʻOku Tomuʻa Fakahā ʻe he Palōfita ko Īsaiá ʻa Hono ʻAloʻi ʻo Kalaisí. Tuku ki hoʻo fānaú ke nau fakamatalaʻi atu e ngaahi fakaikiiki ʻoku nau sio ki aí. Tohoakiʻi ʻenau tokangá ki he valevale ko Sīsuú. Pea te ke lava ʻo laukonga mo kinautolu ki he meʻa naʻe tohi ʻe ʻĪsaia fekauʻaki mo e ʻaloʻi ʻo e Fakamoʻuí ʻi he ʻĪsaia 7:14; 9:5. Vahevahe mo hoʻo fānaú ʻa hoʻo ongo ki he fekumi ki he Fakamoʻuí ʻi he Fuakava Motuʻá ʻi he taʻu ní.
Ko e Tohi ʻa ʻĪsaia ki Hono ʻAloʻi ʻo Kalaisí (Ko e Kikiteʻi ʻe he Palōfita ko ʻĪsaiá ʻa e ʻAloʻi ʻo Kalaisí), tā fakatātaaʻi ʻe Harry Anderson
-
Te ke lava foki mo hoʻo fānaú ʻo lau ʻa e Saame 23 pe ʻĪsaia 53:3–9 pea kumi ha ngaahi foʻi lea ʻokú ne fakamanatu atu kiate koe ʻa Sīsū Kalaisi. Ko e hā ʻoku akoʻi mai ʻe he ngaahi lea ko ʻení ʻo kau ki Heʻene moʻuí mo e Fakaleleí?
ʻOku finangalo ʻa e Tamai Hēvaní ke fai ha ngaahi fuakava mo au.
-
Ko e ngaahi fuakavá ko ha kaveinga tefito ia ʻi he Fuakava Motuʻá. Ke fakafeʻiloaki ʻa e kaveingá ni ki hoʻo fānaú, te ke lava ʻo talanoa mo kinautolu fekauʻaki mo e ngaahi palōmesi ʻoku nau fai mo tauhi mo honau fāmilí pe ngaahi kaungāmeʻá pea mo e ʻuhinga ʻoku mahuʻinga ai hono tauhi ʻo e ngaahi palōmesi ko ʻení. Te ke lava foki ʻo sio ki ha fakatātā ʻo ha papitaiso pea talanoa ʻo kau ki he palōmesi, pe fuakava, ʻoku tau fai mo e ʻOtuá ʻi he taimi ʻoku tau papitaiso aí (vakai, Mōsaia 18:10, 13). Te ke lava foki ʻo fakaʻaliʻali ha fakatātā ʻo e temipalé pea vahevahe hoʻo ongo fekauʻaki mo e ngaahi fuakava ʻoku tau fai ʻi aí.
-
ʻE lava ke tokoni e peesi ʻekitivitī ʻo e uike ní ke vēkeveke ai hoʻo fānaú ke nau fakahoko mo tauhi e ngaahi fuakava mo e Tamai Hēvaní. Te mou lava foki ʻo hivaʻi ha foʻi hiva ʻo kau ki hono fai ha ngaahi fuakava, hangē ko e “ʻI Heʻeku Papitaisó” (Tohi Hiva ʻa e Fānaú, 53).
Ko Sīsū Kalaisi ʻa e Sihova ʻi he Fuakava Motuʻá.
-
ʻOku ʻiloʻi nai ʻe hoʻo fānaú ha taha ʻokú ne fakaʻaongaʻi ha ngaahi hingoa kehekehe ʻi ha ngaahi feituʻu kehekehe? Mahalo ʻoku ʻi ai ha mātuʻa pe faiako ʻoku ui ʻaki ha hingoa kehe ʻi he ngāué, ʻi ʻapi, pea ʻi he lotú. Talanoa ʻo kau ki he ngaahi hingoa ko iá; hili iá pea lau fakataha ʻa e ʻEkesōtosi 6:3 pea fakaafeʻi hoʻo fānaú ke nau kumi ʻa e ngaahi huafa naʻe ʻiloa ʻaki ʻa Sīsū Kalaisí kimuʻa pea toki ʻaloʻi mai Iá (ʻoku fakamahinoʻi ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmita ʻo e ʻEkesōtosi 6:3 naʻe ʻiloʻi ʻa e ʻEikí ʻe he kau palōfita ko ʻĒpalahame, ʻAisake mo Sēkopé ʻaki e huafa ko ʻení).
Ki ha fakamatala lahi ange, vakai ki he makasini Ko e Kaumeʻá ʻo e māhina ní.