“Ko ngā Whakaaro me Ū ki te Hinengaro: Te Pānuitanga i te Kawenata Tawhito,” Haere Mai, Whai Mai i Ahau—Mō te Kāinga me te Hāhi: Kawenata Tawhito 2026 (2026)
“Te Pānuitanga i te Kawenata Tawhito,” Haere Mai, Whai Mai i Ahau: 2026
Ko ngā Whakaaro me Ū ki te Hinengaro
Te Pānuitanga i te Kawenata Tawhito
I te wā i ngana a Nīwhai kia whakaohokia e ia ōna tuākana kia whakawhirinaki ki te Ariki, i whāngaia atu e ia ngā kōrero mō Mohi me ngā whakaakoranga a Ihaia. I te wā i ngana te Āpotoro Paora kia akiakina e ia ngā Karaitiana o mua kia whakapono ki ngā whakaari a te Atua, nāna rātou i whakamahara ki te whakapono o Noa, o Aperahama, o Hera, o Rahapa, me ētahi atu. Ā, i te wā i tohutohu atu a Ihu Karaiti ki ngā rangatira o ngā Hūrai kia “rangahaua ngā karaipiture,” e whakamāramahia ana e Ia kei te “whakaaturia mōku” (Hoani 5:39), ko aua karaipiture i kōrerotia ake nei e Ia, koia, ko ngā tuhinga i te Kawenata Tawhito.
Kia pēnei kē te kupu, ina pānui koe i te Kawenata Tawhito, kei te pānui koe i ngā kupu nāna nei i whakaaweawe, i whakaāio, i akiaki hoki i te iwi o te Atua mō ngā tau mano tini neke atu.
Engari e pono ana, e taea ana e tētahi mea kua tuhia e hia mano tau ki muri te āwhina i ngā raruraru o nāianei? Āe, ka taea! Mehemea ka maumahara mārika koe mō wai rawa te Kawenata Tawhito.
He Whakaaturanga mō Ihu Karaiti
Ahakoa he aha ngā raruraru e wero ana ki a koutou ko tō whānau, ko Ihu Karaiti te whakautu i ngā wā katoa. Nō reira, ki te hia rapu whakautu i roto i te Kawenata Tawhito, rapua Ia. Ehara i te mea ka ngāwari i ngā wā katoa. Tērā pea e tika ana i ētahi wā kia āta whakaarohia i runga i te manawaroa me te rapu i te ārahitanga o te Wairua. I ētahi wā e hāngai pū ana ngā kōrero ki a Ia, pērā i tā Ihaia whakapuakitanga, “Kua whānau mai tētahi tamaiti ki a tātou, kua homai he tama ki a tātou: … ā, ko tōna ingoa e karangatia ake … Ko te Wheao o te Maungārongo” (Ihaia 9:6). I ētahi atu wāhi, kāore e tino kitea ngā kōrero mō te Kaiwhakaora, heoi, mā roto i ngā tohu me ngā tauritetanga kē—hei tauira, mā roto i ngā kōrero whakamārama mō ngā whakahere kararehe i te kōrero rānei o Hōhepa e muru ana ngā hara o ōna tuākana me tana whakaora i a rātou kei mate i te hemokai.
Te Māramatanga o te Ao, nā Scott Sumner
Ki te whai atu kia nui ake tō whakapono i roto i te Kaiwhakaora i a koe e rangahau ana i te Kawenata Tawhito, ka rapua e koe. Tērā pea me waiho tēnei hei whāinga mō tō rangahau i tēnei tau. Me inoi kia ārahina tō rangahau e te Wairua kia rapua, ā, kia aro pūmau ki ngā rerenga karaipiture, ngā kōrero, me ngā poropititanga mā konā e kukume mai ai koe kia tata ake ki a Ihu Karaiti.
Tiakina Tapuhia
Kaua e pōhēhē ka āta whakatakotoria e te Kawenata Tawhito tētahi hītori whānui mō te tangata. Ehara tērā i te whāinga matua o ngā kaituhi. Ko tā rātou kē he whakaako i tētahi mea mō te Atua—mō Tana mahere mō Ana tamariki, mō te tikanga o te tū hei iwi kawenata Māna, me pēhea hoki e rapu murunga ina taka iho ki te hē. I ētahi wā i pērā mā runga i te tuku i ngā kōrero hītori e rite ana ki tā rātou e mārama nei, tae atu ana ki ngā kōrero mō ngā poropiti nui. Ko Kenehi tētahi tauira mō tēnei, ā, he pērā anō ngā pukapuka pērā i a Hōhua, ngā Kaiwhakawā, me te 1 me te 2 Kīngi. Engari kāore ētahi atu kaituhi o te Kawenata Tawhito i aro ki ngā mea hītori. Heoi, i whakaako rātou mā roto i ngā mahi toi pērā i te toikupu me te tuhituhi. Kei tēnei puna Ngā Waiata me ngā Whakataukī. Ka mutu, kei reira hoki ngā kupu utu nui a ngā poropiti pērā i a Ihaia rāua ko Maraki, i kōrerohia te kupu a te Atua ki a Iharaira onamata—ā, mā roto i te merekara o te Paipera, kei te kōrero tonu mai ki a tātou i ēnei rā.
I mōhio rānei ēnei poropiti, kaitoikupu, me ngā kaikohi kōrero, tērā, ka pānuitia ā rātou kupu e ngā tāngata huri noa i te ao i ngā tau mano tini i muri iho? Kāore tātou i te mōhio. Engari ka mīharo tātou i te mea kua pēnei rawa. I ara ake ai, ā, i hinga iho ai ngā iwi, i turakina iho ngā pā, i ora ai, i mate ai ngā kīngi, engari i toitū te Kawenata Tawhito, mai i tētahi whakatipuranga ki tētahi whakatipuranga, mai i tētahi kaituhi ki tētahi kaituhi, mai i tētahi whakamāoritanga ki tētahi whakamāoritanga. Āe mārika i ngaro, i tīni rānei ētahi mea, heoi, te hia taea kua tiakina mīharotia te nuinga.
Poropiti Kawenata Tawhito, nā Judith A. Mehr (whakaniko)
Koinei noa iho ētahi mea ruarua me ū ki te hinengaro i a koe e pānui ana i te Kawenata Tawhito i tēnei tau. Nā te Atua ēnei tuhinga onamata i tiaki nā te mea kei te mōhio Ia ki a koe, ā, e mōhio ana hoki Ia he aha ngā mea e pā ana ki a koe. Kua whakaritea e Ia tētahi karere wairua mōu i roto i ēnei kupu, mā konei kukume mai ai koe kia tata ake ki a Ia, ā, ka whakatupuria ake tō whakapono i Tana mahere me Tana Tama Aroha. Tērā pea Māna koe e ārahi ki tētahi whiti, ki tētahi whakaaro rānei mā konā manaakitia tētahi tangata e mōhio nei koe—tētahi karere e taea ana e koe te toha atu ki tētahi hoa, tētahi o te whānau, ki tētahi hoa Hunga Tapu rānei. He nui rawa ngā mea e taea ana. He tau kē rawa tērā whakaaro māu, nē?
Nā Nīwhai i kī, “E āhuareka ana tōku wairua i ngā karaipiture” (2 Nīwhai 4:15). Tērā pea ka rite tonu ō whakaaro i a koe e pānui ana i aua kupu anō i pānuitia ai e Nīwhai—te mea e karangatia ana e tātou i tēnei wā, arā, ko te Kawenata Tawhito.
Ko ngā Pukapuka i te Kawenata Tawhito
I te nuinga o ngā putanga Karaitiana o te Kawenata Tawhito, he rerekē tā tēnā, tā tēnā whakarārangi mai i ngā pukapuka i tā te whakarārangi tuatahi hei kohinga kōrero. Nō reira ahakoa ka whakarōpu te Paipera Hīperu i ngā pukapuka ki ngā kaupapa e toru—te ture, ngā poropiti, me ngā tuhinga—ko tā te nuinga o ngā Paipera Karaitiana he whakarōpu ki ngā kaupapa e whā: ture (Kenehi–Teuteronomi), hītori (Hōhua–Etera), ngā pukapuka toikupu (Hopa–Waiata a Horomona), me ngā poropiti (Ihaia–Maraki).
He aha e whakahirahira ana ēnei kaupapa? Nā te mea mā te mōhio ki te momo o te pukapuka e rangahaua ana e koe e āwhina i a koe kia mārama me pēhea tō rangahau.
Anei tētahi mea me ū ki te hinengaro i a koe e tīmata ana tō pānui i “te ture,” i ngā pukapuka tīmatanga e rima rānei o te Kawenata Tawhito. Ko ēnei pukapuka, kua tohua i te nuinga o te wā he mea nā Mohi, kāore e kore i rere iho i roto i ngā ringaringa maha o ngā kaituhi me ngā kaikohikohi kōrero i roto i ngā tau. Ā, e mōhio ana tātou, i roto i ngā rautau, i tangohia atu “ngā wāhanga mārama me ngā wāhanga tino utu nui maha” i te Paipera (tirohia 1 Nīwhai 13:23–26). Heoi, he kupu tonu ngā pukapuka a Mohi i ahu mai ai i te kupu a te Atua, ahakoa e hē pea ana ērā—rite ki ngā mahi katoa a te Atua kua tukuna iho mā roto i te tangata—i ngā mea kua hē nō ngā hē o te tangata (tirohia Mohi 1:41; Tikanga o te Whakapono 1:8). Ko ngā kupu a Moronai, e hāngai atu ana ki te tuhinga tapu o te Pukapuka a Moromona nāna nei i āwhina ki te kohikohi, he mea āwhina i konei: “Mehemea he hapa, he hapa ērā nā te tangata; nā reira, kaua e whakahē i ngā mea o te Atua” (whārangi taitara o te Pukapuka a Moromona). Kia pēnei kē te kupu, ehara i te mea me kore rawa ngā hapa ā-tangata e kīa ai he kupu nā te Atua tētahi pukapuka karaipiture.