“17–23 Nōvema: ʻMou Teuteu ki he Hāʻele Mai ʻa e Tangata Taʻané’: Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 133–134,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 2025 (2025)
“Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 133–134,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: 2025
Kau Tāupoʻou ʻe Toko Hongofulú, tā fakatātaaʻi ʻe Jorge Cocco
17–23 Nōvema: “Mou Teuteu ki he Hāʻele Mai ʻa e Tangata Taʻané”
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 133–134
ʻI he 1833, naʻe ʻohofi mo fakaʻauha ʻe he kau fakatangá ʻa e mīsini paaki ʻa e Siasí. Naʻe kau ʻi he ngaahi ngāue naʻe lolotonga paaki ʻi he taimi ko iá ʻa e Tohi ʻo e Ngaahi Fekaú—ko e fuofua feinga ʻa e Siasí ke fakatahatahaʻi ʻa e ngaahi fakahā ʻa e ʻOtuá ʻi he ngaahi ʻaho kimui ní ki ha voliume pē ʻe taha. Naʻe veteki ʻe he kau fakatangá ʻa e ʻū peesi ne teʻeki ke fakapipiki fakatahaʻí, pea neongo naʻe fakatolonga hano konga ʻe ha Kāingalotu loto-toʻa, ka ko ha ʻū tatau taʻekakato pē ʻe niʻihi ʻo e Tohi ʻo e Ngaahi Fekaú ʻoku pehē naʻe maʻú.
Ko e meʻa ʻoku tau ʻilo he taimí ni ko e vahe 133 ʻo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá naʻe taumuʻa ia ko e fakamatala fakalahi ki he Tohi ʻo e Ngaahi Fekaú, ʻo hangē ha fakaʻilonga fakamamafa ʻi he fakaʻosinga ʻo e ngaahi fakahā ʻa e ʻEikí kuo pulusí. ʻOku fakatokanga ai ki ha ʻaho ʻo e fakamāú pea ʻoku toutou fakahoko ai ʻa e ui ʻoku maʻu ʻi he fakahā fakaonopōní: Hola mei he ngaahi meʻa fakamāmaní, ʻo hangē ko ia ʻoku fakataipe ʻe Papiloné. Langa ʻa Saione. Teuteu ki he Hāʻele ʻAnga Ua Maí. Pea fakamafola ʻa e pōpoakí ni “ki he puleʻanga kotoa pē, mo e faʻahinga, mo e lea, mo e kakai” (veesi 37). Neongo naʻe ʻikai fakahoko ‘a e ngaahi ʻuluaki palani ki he Tohi ʻo e Ngaahi Fekaú, ka ‘oku hoko ‘a e fakahā ko ʻení ko ha fakamanatu mo ha fakamoʻoni kuo pau ke laka atu ki muʻa ʻa e ngāue ʻa e ʻEikí, “he te ne fakahā hono toʻukupu māʻoniʻoní … , pea ʻe mamata ʻa e ngaahi ngataʻanga kotoa pē ʻo e māmaní ki he fakamoʻui ʻa honau ʻOtuá” (veesi 3).
Ngaahi Fakakaukau ki he Ako ʻi ʻApí mo e Lotú
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 133:4–14
ʻOku ui au ʻe Sīsū Kalaisi ke u fakasītuʻaʻi ʻa Pāpilone kae haʻu ki Saione.
Ko e fehangahangai fakalaumālie ʻo Saioné ko Pāpilone—ko ha kolo ʻi he kuonga muʻá ʻokú ne fakataipe ʻa e faiangahalá mo e pōpula fakalaumālié ʻi he kotoa ʻo e folofolá. ʻI hoʻo lau ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 133:4–14, fakalaulauloto ki he founga ʻoku ui ai koe ʻe he Fakamoʻuí ke ke “ʻalu … mei Pāpilone” (veesi 5) pea “ʻalu atu ki … Saioné” (veesi 9). ʻOkú ke tali fēfē ʻa ʻEne uí? Ko e hā mo ha toe meʻa ʻokú ke ako fekauʻaki mo Saione mei he pōpoaki ʻa ʻEletā D. Toti Kulisitofasoni “Haʻu ki Saioné”? (Liahona, Nōvema 2008, 37–40).
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 133:1–19, 37–39
Te u lava ʻo teuteu he taimí ni ki he Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa e Fakamoʻuí.
Ko e vahe 1, ko e talamuʻaki ia ʻa e ʻEikí ki he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá, pea ko e vahe 133, ko e fakamatala fakalahi totonu ia ki he Tohi ʻo e Ngaahi Fekaú, pea ʻokú na fakatou kamata ʻaki ʻa e kole tatau mei he ʻEikí: “Tokanga mai, ʻa kimoutolu ʻa e kakai ʻo hoku siasí” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 1:1; 133:1). Mahalo te ke lava ʻo ako ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 133:1–19, 37–39 pea lisi ʻa e ngaahi pōpoaki ʻoku fakaafeʻi koe ʻe he ʻEikí ke ke “tokanga” ki aí (fakafanongo pea talangofua) ʻi hoʻo teuteu ki Heʻene Hāʻele ʻAnga Ua Maí. Kae tautautefito ki haʻo lisi ʻa e ngaahi meʻa ʻokú Ne finangalo ke ke fai ke (1) teuteuʻi ai koé mo (2) tokoni ke teuteuʻi ʻa e māmaní ki Heʻene toe hāʻele maí. Ko e hā e meʻa ʻokú ke ako mei he ongo lisi ko ʻení?
Naʻe vahevahe ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ha ngaahi moʻoni mahuʻinga fekauʻaki mo e tuʻunga ʻe ʻi ai ʻa e māmaní ʻi he taimi ʻe toe hāʻele mai ai ʻa e Fakamoʻuí—pea mo e founga ke teuteu aí. Kumi ʻa e ngaahi moʻoni ko ʻení ʻi heʻene pōpoaki, “Ko e Kahaʻu ʻo e Siasí: Ko Hono Teuteu ʻo e Māmaní ki he Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa e Fakamoʻuí” (Liahona, ʻEpeleli 2020, 6–11). Ko e hā e meʻa ʻokú ke ongoʻi ʻoku ueʻi koe ke ke fai—pe hokohoko atu hono faí—ke “teuteuʻi ai ʻa e māmaní ki he liuaki mai ʻa e Fakamoʻuí”? (“Kaveinga ʻo e Kōlomu ʻo e Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné,” Gospel Library).
Vakai foki, Mātiu 25:1–13; Russell M. Nelson, “Tali Lelei ʻa e Kahaʻú ʻi he Tui,” Liahona, Nōvema 2020, 73–76; “Haʻu e Fānau ʻa e ʻEikí,” Ngaahi Himí, fika 24; Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “Hāʻele ʻAngaua Mai ʻa Sīsū Kalaisí,” Gospel Library.
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 133:19–56
‘E fakafiefia ki he kau māʻoniʻoní ʻa e Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa Sīsū Kalaisí.
ʻI hoʻo lau e fakamatala ki he toe hāʻele mai ʻa e Fakamoʻuí ʻi he veesi 19–56, ko e hā ha meʻa ʻokú ke maʻu ai ʻokú ke hanganaki atu ki ai? Ko e hā ha ngaahi foʻi lea pe kupuʻi lea ʻokú ne fakamatalaʻi e ʻofa ʻa e ʻEikí ki Hono kakaí? Fakakaukau ke hiki hoʻo ngaahi aʻusia fakataautaha ʻi he “loto-manavaʻofa ʻa [hoʻo] ʻEikí, pea mo e meʻa kotoa pē kuó ne foaki kiate [koé], ʻo fakatatau ki heʻene angaleleí” (veesi 52).
Fakaikiiki mei he Tokotaha Faifakamoʻuí, tā fakatātaaʻi ʻe Kelsy mo Jesse Lightweave
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 134
“Naʻe fokotuʻu ʻe he ʻOtuá ʻa e ngaahi puleʻangá koeʻuhi ke ʻaonga ki he tangatá.”
Naʻe faingataʻa e vā fetuʻutaki ʻa e fuofua Kāingalotú mo e puleʻangá. ʻI he taimi naʻe tuli ai e Kāingalotú mei he Vahefonua Siakisoni, Mīsulí, ʻi he 1833, naʻa nau kole tokoni ki he puleʻanga fakalotofonuá mo fakafonuá pea naʻe ʻikai ke nau maʻu ha tokoni. ‘I he taimi tatau, naʻe fakaʻuhingaʻi ʻe he kakai ʻe niʻihi ne ʻikai kau ki he Siasí ʻoku ʻuhinga e ngaahi akonaki fekauʻaki mo Saioné naʻe fakasītuʻaʻi ʻe he Kāingalotú ʻa e mafai ʻo e ngaahi puleʻanga he māmaní. Naʻe hiki ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 134 ko e konga ke fakamahinoʻi ʻa e tuʻunga ʻo e Siasí ʻi he puleʻangá. Ko e hā ha meʻa ʻoku fokotuʻu mai ʻe he vahe ko ʻení fekauʻaki mo e ongo ʻoku totonu ke maʻu ʻe he Kāingalotu ʻa e ʻEikí ki he puleʻangá?
ʻI hoʻo ako ʻa e vahe 134, fakakaukau ke kumi e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e puleʻangá pea mo e ngaahi fatongia ʻo e kau tangataʻi fonuá. Naʻe mei tokoni fēfē nai e ngaahi fakakaukaú ni ki he fuofua Kāingalotú? ʻOku nau kaunga fēfē ki he feituʻu ʻokú ke nofo aí?
Vakai foki, Ngaahi Tefito ʻo e Tuí 1:11–12; Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “Tauʻatāina Fakalotú,” Gospel Library.
Kakai, Ngaahi Feituʻu, Ngaahi Meʻa ʻOku Hoko
Ngaahi Fakakaukau ki hono Akoʻi ʻo e Fānaú
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 133:4–5, 14
ʻOku finangalo ʻa e ʻEikí ke u fakamamaʻo mei he kovi ʻi he māmaní.
-
Te ke lava mo hoʻo fānaú ʻo lisi ha ngaahi feituʻu mo ha ngaahi tūkunga ʻe niʻihi ʻoku finangalo ʻa e ʻEikí ke tau fakamamaʻo mei ai. Hili iá te ke lava leva ʻo fakafehoanaki ʻa e ngaahi feituʻu mo e ngaahi tūkunga ko iá ki he ʻuhinga ʻo e “Pāpilone, Pēpeli,” ʻi he Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá (Gospel Library). Te nau lava leva ʻo lau ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 133:4–5, 14. Ko e ʻuhinga ki he hā ʻa e “ʻalu atu mei Pāpiloné”? (veesi 5). Te ke lava foki ʻo faʻu ha lisi tatau ʻo e ngaahi feituʻu mo e ngaahi tūkunga ʻoku fakaafeʻi kitautolu ʻe he ʻEikí ki aí pea fakafehoanaki ʻa e lisi ko iá ki he ʻuhinga ʻo “Saione” ʻi he Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá.
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 133:19–21, 25
ʻE toe hāʻele mai ʻa Sīsū Kalaisi.
-
Mahalo naʻa fiefia hoʻo fānaú ke fakatātaaʻi ʻa e founga ʻo e teuteu ki ha meʻa, hangē ko ha feʻauhi sipoti, ko ha tokotaha mahuʻinga ʻe ʻaʻahi mai, pe ko ha ʻaho mālōlō manakoa. Ko e hā ʻoku mahuʻinga ai ʻa e mateuteú? Te mou lava leva ʻo lau fakataha ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 133:17–19, 21 pea fakaafeʻi hoʻo fānaú ke nau kumi ʻa e meʻa ʻoku fakaafeʻi kitautolu ʻe he ʻEikí ke tau teuteu ki aí. Te ke lava ʻo fakaʻaliʻali ange ʻa e fakatātā mei he lēsoni ki he uike ní pea fehuʻi ki hoʻo fānaú pe ko e hā e meʻa ʻoku nau ʻilo fekauʻaki mo e Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa Sīsū Kalaisí. Ko e hā ha toe meʻa ʻoku tau ako mei he veesi 19–25, 46–52? Ko e hā ha meʻa te tau lava ʻo fai ke teuteu ai ki he meʻa fakafiefia ko ʻení?
-
Te ke lava ʻo fufuuʻi ha ʻū fakatātā pe meʻa kehekehe ʻokú ne fakahaaʻi ʻa e ngaahi meʻa te tau lava ʻo fai ke teuteu ai ki he Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa Sīsū Kalaisí (hangē ko e lau e folofolá, vahevahe e ongoongoleleí, pe tokoniʻi hotau ngaahi fāmilí). Tuku ke kumi ʻe he fānaú e ʻū fakatātaá pe ʻū meʻá, pea mou talanoa ki he founga ʻe tokoni ai hono fakahoko ʻo e ngaahi meʻa ko ʻení ke tau mateuteu ke feʻiloaki mo e Fakamoʻuí ʻi Heʻene toe hāʻele maí.
-
Te mou lava foki ʻo hivaʻi fakataha ha foʻi hiva fekauʻaki mo e Hāʻele ʻAnga Uá, hangē ko e “ʻO Ka Ne Ka Toe Haʻú” (Tohi Hiva ʻa e Fānaú, 46–47). Fevahevaheʻaki hoʻomou ʻofa ki he Fakamoʻuí pea mo hoʻomou ngaahi ongo fekauʻaki mo ʻEne toe hāʻele maí.
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 133:52–53
ʻOku manavaʻofa mo angaʻofa ʻa Sīsū Kalaisi.
-
Te ke lava mo hoʻo fānaú ʻo sio ki ha ʻū fakatātā ʻoku fakaʻaliʻali ai ʻoku ʻofa mo angaʻofa ʻa Sīsū. (Hangē ko ʻení, vakai, Tohi Fakatātā ʻo e Ongoongoleleí, fika 42, 47.) Ko e hā mo ha toe meʻa kuo fai ʻe Sīsū ke fakahaaʻi ʻaki ʻEne ʻofá mo e angaʻofá? Lau fakataha ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 133:52, pea tokoniʻi hoʻo fānaú ke nau fakakaukau ki ha ngaahi founga te nau lava ai ʻo “lau ki he loto-manavaʻofa ʻa honau ʻEikí” ki he niʻihi kehé.
Fakaikiiki mei he ʻI Hono Māmá, tā fakatātā ʻa Greg Olsen
Akoʻi ʻa e tokāteline mahino mo faingofua. ʻOku akoʻi ʻe he ʻEikí ʻEne ongoongoleleí ʻi he ngaahi lea “mahinongofua mo faingofua” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 133:57). Ko e hā ha meʻa ʻoku fokotuʻu atu ʻe he ngaahi leá ni fekauʻaki mo hono akoʻi ʻo e ongoongoleleí ki ho fāmilí pe kalasí?
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 134:1–2
ʻOku finangalo ʻa e ʻEikí ke u talangofua ki he fonó.
-
ʻE lava ke lisi ʻe he fānaú ha ngaahi lao pe fono ʻoku nau talangofua ki ai. ʻE mei fēfē nai e moʻuí kapau ne ʻikai talangofua ha taha ia ki he ngaahi fono ko ʻení? Hili iá te ke lava leva ʻo lau ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 134:1–2 mo kinautolu, ʻo tokoni ke mahino kiate kinautolu ha ngaahi lea pe kupuʻi lea ʻe ngali taʻemahino. Ko e hā e ʻuhinga ʻoku finangalo ai e ʻEikí ke tau talangofua ki he fonó? (vakai foki, Ngaahi Tefito ʻo e Tuí 1:12).
Ke maʻu ha ngaahi fakakaukau lahi ange, vakai ki he makasini Ko e Kaumeʻá ʻo e māhina ní.