“Ngaahi Leʻo ʻo e Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí: Ko e Fineʻofá,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 2025 (2025)
“Ko e Fineʻofá,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: 2025
Ngaahi Leʻo ʻo e Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí
Ko e Fineʻofá
Hili hono fokotuʻu e Fineʻofá ʻi he 1842 ʻi Nāvū, ʻIlinoí, naʻe pehē ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá, “Naʻe teʻeki ai fokotuʻutuʻu lelei pehē ʻa e Siasí kae tālunga hono fokotuʻutuʻu ko ʻeni ʻo e kakai fefiné.” ʻI he founga tatau pē, ʻoku ʻikai kakato ha ako ki he Fakafoki Mai ʻa e Siasi ʻo e ʻEikí mo Hono lakanga fakataulaʻeikí kae ʻoua kuo kau ai ha ako ki he Fineʻofá, ʻa ia “ko hono toe fakafoki mai ʻo ha sīpinga ʻo e kuonga muʻá” ʻo e kau ākonga fefine ʻa Sīsū Kalaisí.
Naʻe fakahoko ʻe ʻIlisa R. Sinou ha fatongia mahuʻinga ʻi he fakafoki mai ko ia ʻo e ongoongoleleí. Naʻá ne ʻi ai he taimi naʻe fuofua fokotuʻu ai e Fineʻofá pea ʻi heʻene hoko ko e sekelitali ʻa e kautahá naʻá ne hiki ha ngaahi fakamatala lolotonga e ngaahi fakatahá. Naʻá ne mamata tonu ne fokotuʻu e Fineʻofá “ʻo fakatatau ki he sīpinga ʻo e lakanga fakataulaʻeikí.” ‘Oku hā ʻi lalo ʻa ʻene ngaahi lea, naʻe hiki lolotonga ʻene hoko ko e Palesiteni Lahi hono ua ʻo e Fineʻofá, ke tokoni ke mahino ki hono ngaahi tokouá ʻa e ngāue fakalangi ne fakafalala ki he ngaahi ʻofefine fuakava ʻo e ʻOtuá.
Ke ako lahi ange fekauʻaki mo e founga naʻe fokotuʻu ai ʻa e Fineʻofá, vakai ki he Ngaahi ʻOfefine ʻi Hoku Puleʻangá: Ko e Hisitōlia mo e Ngāue ʻa e Fineʻofá (2017), 1–25; The First Fifty Years of Relief Society (2016), 3–175.
Tā Valivali ʻo e fokotuʻu e Fineʻofá ne tā fakatātaaʻi ʻe Paul Mann
ʻIlisa R. Sinou
“‘Neongo ʻoku fakaeonopooni ʻa e hingoá [Fineʻofá] ka ko e tukuʻau mai e tupuʻanga ʻo e kautahá mei he kuongamuʻá. Naʻe fakahā mai ʻe [Siosefa Sāmita], naʻe ʻi ai e kautaha tatau ʻi he siasí he kuongamuʻá, ʻoku fakamatala ki ai ʻi he ngaahi tohi ne hiki ʻi he Fuakava Foʻoú, ʻo fakaʻaongaʻi e hingoa ko e ‘fefine … kuo fili’ [vakai, 2 Sione 1:1; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 25:3].
“Ko ha kautaha ʻeni he ʻikai lava ke ʻi ai taʻekau ai e Lakanga Fakataulaʻeikí, he ko e moʻoní ʻoku maʻu hono mafaí mo e ivi tākiekiná kotoa mei he meʻa ko iá. ‘I he taimi naʻe ʻave ai e Lakanga Fakataulaʻeikí mei he māmaní, naʻe ʻave ʻa e kautahá ni kae pehē ki he tafaʻaki kotoa ʻo e faʻunga ʻo e siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻi he māmaní. …
“ʻI heʻeku ʻi ai tonu ʻi hono fokotuʻu e ‘Kautaha Kakai Fefine ʻo Nāvuú,’ … mo maʻu foki ha aʻusia lahi ʻi he kautaha ko iá, mahalo te u lava ʻo ʻoatu ha ngaahi tokoni siʻi ki he ngaahi ʻofefine ʻo Saioné ʻi heʻenau kau ki he kautahá ni, ʻa ia ʻoku lahi fau ai ha ngaahi fatongia foʻou mo lahi. Kapau ʻoku ongoʻi ʻe ha taha ʻo e ngaahi ʻofefine mo e faʻē ʻi ʻIsilelí ʻoku fakangatangata pē meʻa te nau lava ʻi honau tuʻunga lolotongá, te nau maʻu he taimí ni ha faingamālie lahi ke fakaʻaongaʻi honau mālohí mo e iví kotoa ke fakahoko lelei ai e meʻa fisifisimuʻa taha kuo fakakoloa ʻaki kinautolú. …
Naʻe fokotuʻu ʻa e Fineʻofá ʻi he loki ʻi ʻolunga he Falekoloa Piliki Kulokulá.
“Kapau ʻe fifili ha taha, Ko e hā e taumuʻa ʻo e Kautaha ʻa e Kakai Fefiné? Te u tali ange—ke fai lelei—ke lava ʻo fakaʻaongaʻi e tuʻunga kotoa pē ʻoku tau malavá ki he fai leleí, ʻo ʻikai ngata pē ʻi hono tokoniʻi e masivá kae kau ai mo hono fakahaofi e ngaahi laumālié. ʻE lahi ange e meʻa ʻe fakahoko ʻi he ngāue fakatahá ʻi he meʻa ʻe fakahoko ʻe he ivi fakafoʻituitui lahi tahá. …
“ʻI hono tokangaʻi e masivá, ʻoku ʻi ai ha ngaahi fatongia kehe ʻo e Kautaha ʻa e Kakai Fefiné ke fakahoko ʻo laka ange ʻi hono fakafiemālieʻi pē e ngaahi fiemaʻu fakatuʻasinó. ʻOku fiemaʻu foki ha tokoni lahi ki he masiva ʻa e fakakaukaú mo e mahaki ʻo e lotó; pea ko e taimi lahi ʻoku fiemaʻu ha lea angaʻofa—ha ngaahi faleʻi, pe naʻa mo ha lulululu māfana mo ʻofa te ne fai ha lelei lahi ange mo fakahoungaʻi lelei ange ʻi ha kato koula. …
“ʻI he tānaki fakataha mai ʻa e Kāingalotú mei mulí, ʻo sola ki he tokotaha kotoa, pea moʻulaloa ke takihalaʻi ʻe kinautolu ʻoku feinga ke kākaaʻi e kakaí, ʻoku totonu ke fakatoʻotoʻo ʻa e [Fineʻofá] ʻi hono tokangaʻi [kinautolú], pea fakafeʻiloaki kinautolu ki he kautaha te ne tokoniʻi mo fakamāmaʻi, pea mahulu hake aí ʻo fakamālohia kinautolu ʻi he tui ki he Ongoongoleleí, pea ʻi hono fai iá te nau hoko ʻo mahuʻinga ʻi hono fakahaofi e tokolahi.
“ʻE fiemaʻu ki ai ha ʻū tohi lahi ke fakamatalaʻi ai e ngaahi fatongia, faingamālie mo e ngafa ʻoku haʻu fakataha mo e Kautahá. … Fakahoko ia (ʻi he malumalu e tataki ʻa hoʻo pīsopé) ʻi he anga mokomoko, tokanga, vēkeveke, uouangataha mo e faʻa lotu, pea ʻe tāpuekina ʻe he ʻOtuá ke lavameʻa hoʻo ngaahi feingá.”