Doctrine and Covenants 2025
Ngaahi Leʻo ʻo e Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí: Papitaiso maʻa ʻEtau Ngaahi Kuí, “ko ha Tokāteline Nāunauʻia”


“Ngaahi Leʻo ʻo e Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí: Papitaiso maʻa ʻEtau Ngaahi Kuí, ʻko ha Tokāteline Nāunauʻia,’” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 2025 (2025)

“Papitaiso maʻa ʻEtau Ngaahi Kuí, ʻko ha Tokāteline Nāunauʻia,’” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: 2025

fakaʻilonga ʻo e ngaahi leʻo ʻo e fakafoki mai ʻo e ongoongoleleí

Ngaahi Leʻo ʻo e Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí

Papitaiso maʻa ʻEtau Ngaahi Kuí, “ko ha Tokāteline Nāunauʻia”

tā fakatātā ʻo e faiʻanga papitaiso ʻi he Temipale Nāvuú

ʻOku hā ʻi he tā fakatātaá ni ʻa e faiʻanga papitaiso ʻo e Temipale Nāvuú ʻoku tuʻu ʻi ʻolunga ʻi ha fanga pulu ʻe toko hongofulu mā ua.

Fīpē mo Uilifooti Utalafi

Portrait engraving of Orson Pratt

Naʻe nofo ʻa Fīpē Utalafi ʻo ofi ki Nāvū ʻi he taimi naʻe kamata akonaki ai ʻa Siosefa Sāmita fekauʻaki mo e malava ko ia ke papitaiso maʻanautolu naʻe moʻui kimuʻá. Naʻá ne faitohi kau ki ai ki hono husepāniti ko Uilifōtí, ʻa ia naʻe lolotonga ngāue fakafaifekau ʻi ʻIngilaní:

“Kuo ʻilo ʻe Brother Siosefa … ʻi he fakahā, ko kinautolu ʻi he siasí ni te nau lava ʻo papitaiso maʻa ha taha pē honau kāinga kuo pekia pea teʻeki maʻu ha faingamālie ke fanongo ki he ongoongoleleí ni, ʻo aʻu ki heʻenau fānaú, mātuʻá, tuongaʻané, tuofefiné, ngaahi kuí, faʻētangatá, mo e mehikitangá. … ʻI hono papitaiso pē kinautolu maʻa honau ngaahi kaungāmeʻá ʻoku tukuange kinautolu mei he fale fakapōpulá pea nau lava leva ʻo maʻu e huhuʻí mo ʻomi kinautolu ki he puleʻanga fakasilesitialé—ʻoku tali fiefia ʻe he siasí ʻa e tokāteline ko ʻení pea ʻoku nau ō fakatokolahi, ko e niʻihi te nau papitaiso tuʻo 16 … ʻi he ʻaho ʻe taha.”

Naʻe lea ʻa Uilifooti Utalafi kimui ange fekauʻaki mo e tefitoʻi moʻoni ko ʻení ʻo pehē: “Ko e mōmeniti pē ne u fanongo ai ki aí, naʻe fiefia hoku laumālié. … Naʻá ku ʻalu atu pea papitaiso maʻa hoku kāinga pekia kotoa pē ne u lava ʻo manatuʻí. … Naʻá ku ongoʻi ke u pehē haleluia ʻi he taimi ne hoko mai ai ʻa e fakahaá ʻo fakahā kiate kimautolu ʻa e papitaiso maʻá e kau pekiá. Naʻá ku ongoʻi naʻe ʻi ai ʻemau totonu ke fiefia ʻi he ngaahi tāpuaki ʻo e Langí.”

Vīlate Kimipolo

Portrait of Vilate Kimball.

Naʻe fanongo ʻa Vīlate Kimipolo ʻi he papitaiso fakafofongá, ʻo tatau mo Sisitā Utalafí, lolotonga e mamaʻo hono husepāniti ko Hīpá ke malanga ʻaki ʻa e ongoongoleleí. Naʻá ne faitohi kiate ia:

“Kuo fakafeʻiloaki mai ʻe Palesiteni Sāmita ha kaveinga foʻou mo nāunauʻia … ʻa ia kuo tupu ai ha loto-vēkeveke ʻi he siasí. ʻA ia ko e papitaiso maʻá e pekiá. ʻOku lau ki ai ʻa Paula ʻi he tohi ʻuluaki Kolinitoó, vahe 15 veesi 29. Ne ʻosi maʻu ʻe Siosefa ha fakamatala kakato ki ai ʻi he Fakahā. … Ko e faingamālie ia ki he siasí ni ke papitaiso maʻa honau kāinga kotoa kuo pekia kimuʻa pea ʻomi ʻa e Ongoongolelei ko ʻení; ʻo aʻu ki heʻenau Kui-uá. … ʻI heʻetau fai iá, ʻoku tau hoko ai ko e kau fakafofonga ʻo kinautolu; pea tau ʻoange ai kiate kinautolu ʻa e faingamālie ke tuʻu mai ʻi he ʻuluaki toetuʻú. ʻOkú ne pehē ʻe malangaʻi ʻa e Ongoongoleleí kiate kinautolu … ka ʻoku ʻikai ke ʻi ai ha meʻa ko e papitaiso ʻa e ngaahi laumālié. … Talu mei heʻemau maʻu e fakahinohino ko ʻení, mo e taʻetūkua hono fakahoko ʻo e papitaiso maʻá e kau pekiá. Ko e taimi ʻe niʻihi lolotonga e konifelenisí ne ʻi ai ha kau ʻEletā ʻe toko valu ki he toko hongofulu ne fai papitaiso ʻi he vaitafé he taimi pē taha. … ʻOku ou loto ke u papitaiso maʻa ʻeku Fineʻeikí. Naʻá ku fakakaukau ke tatali kae ʻoua kuó ke foki mai ki ʻapi, ka ko e taimi fakamuimuitaha ne lea ai ʻa Siosefa ki he kaveingá, naʻá ne tapou ki he tokotaha kotoa ke nau fakatauʻatāinaʻi honau ngaahi kaungāmeʻá mei he nofo pōpulá ʻi he vave tahá. Ko ia ʻoku ou fakakaukau ke u fakahoko ʻeni he uiké ni, he ʻoku tokolahi ha ngaahi kaungāʻapi te nau fai ia. Ko e niʻihi kuo ʻosi tuʻo lahi ʻenau papitaisó. … Ko ia ai ʻokú ke vakai ʻoku ʻi ai ha faingamālie ki he kakai kotoa. ʻIkai ko ha tokāteline nāunauʻia ʻeni?”

Fīpē Seisi

Portrait of Phebe Chase

‘I he kakato pē hono langa ʻo e faiʻanga papitaiso ʻi he Temipale Nāvuú, naʻe fakahoko ai ʻa e ngaahi papitaiso fakafofongá kae ʻikai ʻi he vaitafé. Naʻe faitohi ʻa Fīpē Seisi, ko ha taha ʻoku nofo ʻi Nāvū, ki heʻene faʻeé fekauʻaki mo e temipalé, ʻo fakamatalaʻi e faiʻanga papitaisó ko e feituʻu “ʻe lava ʻo papitaiso ai kitautolu maʻa hotau kau pekiá pea hoko ko e kau fakamoʻui ki he Moʻunga ko Saioné.” Naʻe hoko atu ʻene fakamatalá ʻo pehē, ʻi he faiʻanga papitaisó ni, “Kuó u papitaiso ai maʻa ʻeku tamai ʻofeiná mo e toenga hoku ngaahi kaungāmeʻa pekiá. … ʻOku ou fie ʻilo he taimí ni e hingoa hoʻo tamaí mo e Fineʻeikí kae lava ke u fakaʻatā kinautolu, he ʻoku ou loto ke fakafiemālieʻi ʻa e Pekiá. … Kuo toe folofola ʻa e ʻEikí mo fakafoki mai ʻa e faʻunga fakakuongamuʻá.”

Seli Lenitolo

ʻI he faitohi ʻa Seli Lenitolo ki hono ngaahi kaungāmeʻá mo e fāmilí fekauʻaki mo e papitaiso maʻá e kau mēmipa ʻo e fāmilí naʻe moʻui kimuʻá, naʻá ne manatu ki he mālōlō hono foha ko Siaosí, ʻo pehē:

“Ko ha taimi faingataʻa moʻoni ia kiate au pea hangē ʻoku teʻeki ke u tali lelei ia, ka … kuo papitaiso ʻene tamaí maʻana pea ko ha meʻa nāunauʻia moʻoni ia ʻi heʻetau tui mo maʻu e kakato ʻo e ongoongoleleí ʻo hangē ko hono malangaʻi he taimi ní pea lava ʻo papitaiso maʻa hotau ngaahi kaungāmeʻa kuo pekiá pea fakahaofi kinautolu.

“ʻOku ou loto ke ke hiki mai e ngaahi hingoa ʻo hotau kāinga kotoa pē kuo pekiá kae pehē ki he kāinga ʻo ʻetau kui tangatá mo e kui fefiné. ‘Oku ou taumuʻa ke fakahoko e meʻa te u lavá ke fakahaofi hoku ngaahi kaungāmeʻá pea ʻoku totonu ke u mātuʻaki fiefia kapau ʻe omi hamou niʻihi ʻo tokoni mai kiate au he ko ha ngāue lahi ia ke u fakahoko toko taha. … ʻOku ou ʻamanaki te ke fakakaukau ko ha tokāteline ngalikehe ʻeni ka te ke ʻilo ʻoku moʻoni ia.”

Ngaahi Maʻuʻanga Fakamatalá

  1. Phebe Woodruff letter to Wilford Woodruff, Oct. 6, 1840, Church History Library, Salt Lake City; naʻe fakatonutonu ʻa e sipelá mo e fakaʻilonga leá.

  2. Wilford Woodruff, “Remarks,” Deseret News, May 27, 1857, 91; fakatonutonu ʻa e fakaʻilonga leá.

  3. Vilate Kimball letter to Heber C. Kimball, Oct. 11, 1840, Church History Library, Salt Lake City; naʻe fakatonutonu e sipelá mo e fakaʻilonga leá.

  4. Phebe Chase letter, undated, Church History Library, Salt Lake City; naʻe fakatonutonu e sipelá mo e fakaʻilonga leá. ‘I he taimi ne fuofua fakahoko ai ʻe he Kāingalotú ʻa e papitaiso maʻá e kau pekiá, naʻe faʻa papitaiso ha niʻihi fakafoʻituitui maʻá e ngaahi kui tangata mo fafine fakatouʻosi. Naʻe toki fakahā mai kimui ange ʻoku totonu ke papitaiso pē ʻa e houʻeiki tangatá maʻá e houʻeiki tangatá pea houʻeiki fefiné maʻá e houʻeiki fefiné.

  5. Sally Randall letter, Apr. 21, 1844, Church History Library, Salt Lake City; naʻe fakatonutonu e sipelá mo e fakaʻilonga leá.