Doctrine and Covenants 2025
3–9 Māʻasi: “Ako ʻIate Au”: Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 19


“3–9 Māʻasi, ‘Ako ʻIate Au,’ Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 19,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 2025 (2025)

“Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 19,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: 2025

Ko e fononga ʻa Sīsū ʻi ha hala ofi ki ha fuʻu ʻakau

Fakaikiikí mei he Hala ʻo Ketisemaní, tā fakatātaaʻi ʻe Steve McGinty

3–9 Māʻasi: “Ako ʻIate Au”

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 19

Naʻe laui taʻu lahi ʻa e feinga ʻa Māteni mo Lusi Hālisi ke maʻu ha taha ʻo e ngaahi faama lelei taha ʻi Palemaila, Niu ʻIoké. Ka ʻi he 1829, naʻe mahino ʻe toki lava pē ke pulusi ʻa e Tohi ʻa Molomoná kapau ʻe nō ʻa Māteni ʻo maluʻi ʻaki hono fāmá ke totongi ʻaki ʻa e fale pākí. Naʻe maʻu ʻe Māteni ha fakamoʻoni ki he Tohi ʻa Molomoná, ka naʻe ʻikai pehē ʻa Lusi. Kapau ʻe fakahoko ʻe Māteni ʻa e noó pea ʻikai lelei hono fakatau atu ʻo e Tohi ʻa Molomoná, ʻe mole ʻene fāmá, faingataʻaʻia ʻene nofo-malí, pea uesia ai hono ongoongo ʻi he koló. Neongo ʻoku kehe hotau ngaahi tūkungá mei he tūkunga ʻo Mātení, ka ʻoku tau fehangahangai kotoa pē mo ha ngaahi fehuʻi faingataʻa hangē ko ia naʻá ne fehangahangai mo iá: Ko e hā ʻa e mahuʻinga ʻa e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí kiate aú? Ko e hā ha meʻa ʻoku ou loto ke feilaulauʻi ke tokoni ke langa ʻa e puleʻanga ʻo e ʻOtuá? Naʻe iku ʻo fakakaukau ʻa Māteni Hālisi ke nō maluʻi ʻaki hono fāmá kae lava ke paaki ʻa e ʻuluaki tatau ʻe 5,000 ʻo e Tohi ʻa Molomoná. Ka naʻa mo e feilaulau ko ʻení—mo ha faʻahinga feilaulau pē te tau lava ʻo fai—ʻoku siʻisiʻi ia ʻi hono fakafehoanaki ki he feilaulau ʻa Sīsū Kalaisí, “ko e mālohi tahá” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 19:18), ʻa ia naʻe tautaʻa toto mei he ava kotoa ʻo Hono kilí ke fakahaofi ʻa e kakai ʻe fakatomalá.

Ki ha fakamatala lahi ange kau ki hono pulusi ʻo e Tohi ʻa Molomoná, vakai, Kau Māʻoniʻoní, 1:82–90.

fakaʻilonga akó

Ngaahi Fakakaukau ki he Ako ʻi ʻApí mo e Lotú

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 19:1–12

“Ko au, ko e ʻOtuá, ʻoku ou lauikuonga.”

Naʻe fakamatalaʻi ʻe Siosefa Sāmita ko e fakahā ko ia ʻi he vahe 19 ko “ha fekau … kia Māteni Hālisi, kuo fai mai ia ʻe ia ʻa ia ʻoku Taʻengatá” (ʻuluʻi vahé). Fekumi ki ha ngaahi feituʻu ʻi he veesi 1–12 ʻoku fakamamafaʻi ai ʻe he ʻEikí Hono natula taʻengatá. ʻOkú ke pehē ko e hā naʻe mahuʻinga ai ke ʻiloʻi ʻeni ʻe Māteni Hālisi fekauʻaki mo e ʻEikí? Ko e hā ʻoku mahuʻinga ai ke ke ʻiloʻi iá?

ʻOkú ke pehē ko e hā ʻoku ui ai ʻa Sīsū Kalaisi “ko e kamataʻangá mo e ngataʻangá”? (veesi 1).

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 19:15–20

fakaʻilonga seminelí
Naʻe mamahi ʻa Sīsū Kalaisi kae lava ke u fakatomala pea haʻu kiate Ia.

ʻOku fakamatalaʻi ʻe he Fuakava Foʻoú ʻa e mamahi ʻa e Fakamoʻuí ʻi Ketisemaní mei he anga ʻa e vakai ʻa e kakai ne nau mamata ki aí. ʻI he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 19:15–20, naʻe folofola ai ʻa Sīsū Kalaisi fekauʻaki mo ʻEne mamahí mei Heʻene fakakaukau ʻAʻaná. ʻI hoʻo lau ʻa e fakamatala fakataautaha toputapu ko ʻení, kumi ki he founga naʻe fakamatalaʻi ai ʻe he Fakamoʻuí ʻa ʻEne mamahí. Fakakaukau ki he meʻa ʻoku akoʻi atu ʻe he foʻi lea pe kupuʻi lea takitaha. Ko e hā naʻe finangalo lelei ai ʻa e Fakamoʻuí ke mamahí? ʻE lava ke ke maʻu ha ngaahi meʻa lahi ange ʻi he Sione 15:13; Mōsaia 3:7; ʻAlamā 7:11–12; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 18:10–13.

ʻE lava ke fakatupu ʻe he ngaahi ongo ʻokú ke maʻu ʻi hoʻo ako ki he mamahi ʻa e Fakamoʻuí ha ngaahi fehuʻi hangē ko ʻení: Ko e hā naʻe pau ai ke mamahi ʻa e Fakamoʻuí koeʻuhí ko ʻeku ngaahi angahalá? Ko e hā ʻoku fiemaʻu ai ke u fakatomala ke maʻu ʻa e ngaahi tāpuaki kakato ʻo ʻEne feilaulaú? Te ke lava ʻo maʻu ha ʻilo fekauʻaki mo e ngaahi fehuʻi ko ʻení mo ha ngaahi fehuʻi kehe ʻi he pōpoaki ʻa ʻEletā ʻUlise Soālesi “Sīsū Kalaisi: Ko e Tauhi ʻo Hotau Laumālié” (Liahona, Mē 2021, 82–84). ʻI hoʻo akó, ko e hā ha ngaahi ongo ʻokú ke maʻu? Te ke lava ʻo lekooti hoʻo ngaahi ongo fekauʻaki mo Sīsū Kalaisi mo ʻEne feilaulau maʻaú.

Te ke lava ʻo kumi ha himi te ke lava ʻo fanongo ki ai pe hivaʻi ʻa ia ʻokú ne fakahaaʻi hoʻo houngaʻia ki he Fakamoʻuí koeʻuhí ko ʻEne mamahi maʻaú, ko ha konga ʻo hoʻo akó mo e moihuú. Ko ha sīpinga lelei ʻa e “ʻOku Fakaofó” (Ngaahi Himí, fika 102).

Ko e hā ʻokú ke ongoʻi ʻe finangalo ʻa e Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi ke ke fai ko ha ola ʻo e meʻa kuó ke ongoʻi mo akó?

Vakai foki, “ʻE tokoniʻi koe ʻe Sīsū Kalaisi,” Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú: Ko ha Fakahinohino ki Hono Fakahoko ha Ngaahi Filí (2022), 6–9; Topics and Questions (Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí), “Atonement of Jesus Christ” (Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí), “Repentance” (Fakatomalá), Gospel Library; D. Todd Christofferson, “Ko e Meʻaʻofa Fakalangi ʻo e Fakatomalá,” Liahona, Nōvema 2011, 38–41; “Ko e Mamahi ʻa e Fakamoʻuí ʻi Ketisemaní” (vitiō), Gospel Library.

8:32

Ko e Mamahi ʻa e Fakamoʻuí ʻi Ketisemaní

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 19:23

ʻOku maʻu ʻa e melinó ʻi he ako ʻia Sīsū Kalaisí pea muimui ʻiate Iá.

Fakakaukau ki he fakaafe ʻa e Fakamoʻuí, “Ako ʻIate au.” Ko e hā ʻokú ke ako fekauʻaki mo Sīsū Kalaisi ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 19? Lekooti hoʻo ngaahi fakakaukaú, pea fakalaulauloto ki he ngaahi founga ʻoku tokoni atu ai ʻa e ngaahi moʻoni ko ʻeni fekauʻaki mo e Fakamoʻuí ke ke maʻu ha nongá. Ko e hā ʻene ʻuhinga kiate koe ke ke “ʻaʻeva ʻi he angamalū ʻo [Hono] Laumālié”?

Vakai foki, Henry B. Eyring, “Ko Hono Maʻu ʻo e Melino Fakatāutahá,” Liahona, Mē 2023, 29–31; “Peace in Christ (Melino ʻia Kalaisí)” (vitiō), Gospel Library.

4:10

Peace in Christ

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 19:26–41

ʻOku maʻongoʻonga ange ʻa e ngaahi tāpuaki ʻa e ʻOtuá ʻi he ngaahi koloa ʻo e māmaní.

Naʻe ʻikai ke fuʻu ola lelei hono fakatau atu ʻa e Tohi ʻa Molomoná ʻi Palemailá. Ko hono olá, naʻe iku ʻo fakatau atu ʻe Māteni Hālisi ha konga lahi ʻo ʻene fāmá ke totongi ʻaki ʻa e moʻua ki he kautaha pākí (vakai, “The Contributions of Martin Harris,” ʻi he Revelations in Context, 7–8). Fakalaulauloto ki he feilaulau ʻa Mātení—mo e ngaahi tāpuaki kuó ke maʻu koeʻuhí ko ia—ʻi hoʻo lau ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 19:26–41. Te ke lava foki ʻo fakakaukau ki he meʻa kuo kole atu ʻe he ʻEikí ke ke feilaulauʻí. Ko e hā ʻokú ke maʻu ʻi he ngaahi veesi ko ʻení ʻokú ne ueʻi koe ke ke fakahoko ʻa e ngaahi feilaulau ko ʻení ʻi he “fiefia”? (vakai foki, veesi 15–20).

tā valivali ʻo e faama ʻi Palemailá

Fakaikiiki mei he Faama ʻa Māteni Hālisí, tā fakatātaaʻi ʻe Al Rounds

Ki ha ngaahi fakakaukau lahi ange, vakai ki he makasini Liahona mo e Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú ʻo e māhina ní.

Kakai, Ngaahi Feituʻu, Ngaahi Meʻa ʻOku Hoko

Lomiʻi heni ke vakai ki ha meʻa lahi ange

fakaʻilonga 01 ʻo e konga ʻa e fānaú

Ngaahi Fakakaukau ki hono Akoʻi ʻo e Fānaú

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 19:16–19

Naʻe mamahi ʻa Sīsū Kalaisi maʻaku.

  • Te ke lava ʻo tokoniʻi hoʻo fānaú ke nau ongoʻi ʻapasia mo houngaʻia ʻi he Fakamoʻuí ʻaki hono lau fakataha ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 19:16–19 pe “Vahe 51: Ko e Mamahi ʻa Sīsū ʻi he Ngoue ko Ketisemaní,” ʻi he Ngaahi Talanoa ʻo e Fuakava Foʻoú, 129–32. Fakakaukau ke kiʻi taʻofi ke fakapapauʻi ʻoku mahino ki hoʻo fānaú pea tuku ke nau fakahaaʻi ʻenau ngaahi ongó. Hangē ko ʻení, ʻi he veesi 16, ko e hā ʻa e “ngaahi meʻá ni” naʻe mamahi ai ʻa Sīsū maʻatautolú? (vakai, Mōsaia 3:7; ʻAlamā 7:11–12). Ko e hā ʻoku tau ako mei Heʻene fakamatala ki Heʻene mamahí? Te tau lava fēfē ʻo fakahaaʻi ʻetau houngaʻia ʻi he meʻa naʻá Ne fai maʻatautolú?

1:47

Chapter 51: Jesus Suffers in the Garden of Gethsemane

Tokoniʻi ʻa e fānaú ke nau ako mei he folofolá. Ko e fānau ʻe niʻihi ʻoku faingataʻa ke nau lau ʻa e folofolá. ʻE ala tokoni ke nau tokanga taha ki ha foʻi veesi pe kupuʻi lea pē ʻe taha.

  • ʻE lava ke ke vakai mo hoʻo fānaú ki he Ngaahi Himí pe ko e Tohi Hiva ʻa e Fānaú ki ha ngaahi hiva ʻe tokoni ke fakahaaʻi hoʻomou ngaahi ongo fekauʻaki mo Sīsū Kalaisí (vakai ki he fakahokohoko ʻo e ngaahi kaveingá ʻi he ongo tohi ko ʻení).

Ko e lotu ʻa Sīsū ʻi Ketisemaní

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 19:18–19, 24

Naʻe talangofua ʻa Sīsū Kalaisi ki he Tamai Hēvaní, ʻo aʻu pē ki he taimi naʻe faingataʻa aí.

  • Naʻe fuʻu faingataʻa ʻa e mamahi koeʻuhí ko ʻetau ngaahi angahalá, ka naʻe finangalo lelei ʻa Sīsū Kalaisi ke fai ia ke talangofua ki Heʻene Tamaí mo fakahaaʻi ʻEne ʻofa kiate Ia mo kitautolú. Te mou lava ʻo vakai fakataha ki ha fakatātā ʻo e mamahi ʻa Sīsū Kalaisi ʻi Ketisemaní (hangē ko ia ʻi he lēsoni ko ʻení) pea kole ki hoʻo fānaú ke nau talaatu ʻa e meʻa ʻoku nau ʻilo fekauʻaki mo e meʻa ʻoku hoko ʻi he fakatātaá. ʻE lava ke mou lau fakataha ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 19:18–19, 24 ke fakamamafaʻi ko e mamahi maʻa ʻetau ngaahi angahalá ʻa e meʻa faingataʻa taha kuo fai ʻe ha taha, ka koeʻuhí ko e ʻofa ʻa Sīsū ki Heʻene Tamaí mo kitautolú, naʻá Ne talangofua ai ki he finangalo ʻo e ʻOtuá (vakai foki, Mōsaia 3:7). Ko e hā ha ngaahi meʻa faingataʻa ʻoku finangalo ʻa e ʻOtuá ke tau fakahoko? Te tau maʻu fēfē ha loto-toʻa ke talangofua kiate Iá?

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 19:23

“Ako ʻiate au, pea fanongo ki heʻeku ngaahi leá.”

  • ʻE lava ke ke tokoni ki he fānaú ke nau fakakaukau ki ha ngaahi ngāue faingofua ʻoku fenāpasi mo e ngaahi kupuʻi lea ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 19:23. Toutou lau ʻa e vēsí lolotonga ʻenau fakatātaaʻí. Ko e hā ha ngaahi founga ʻe lava ke tau ako ai kia Kalaisi mo fanongo ki Heʻene ngaahi folofolá?

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 19:38

ʻOku maʻongoʻonga ange ʻa e ngaahi tāpuaki ʻa e ʻOtuá ʻi he ngaahi koloa ʻo e māmaní.

  • Te ke lava mo hoʻo fānaú ʻo taufetongi ʻi hono pukepuke ha tatau ʻo e Tohi ʻa Molomoná mo vahevahe ʻa e meʻa ʻokú ke saiʻia ai aí. Talanoa nounou ki he feilaulau naʻe fai ʻe Māteni Hālisi kae lava ke paaki ʻa e Tohi ʻa Molomoná (vakai, Ngaahi Talanoa ʻo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá, 33). Ko e hā naʻe folofola ʻaki ʻe he ʻEikí kia Māteni ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 19:38 ne ala tokoniʻi ai ia ke ne faivelenga mo talangofuá? Tokoni ki hoʻo fānaú ke nau fakakaukau ki ha meʻa te nau lava ʻo feilaulauʻi ke nau talangofua ai ki he ʻOtuá pe tokoni ki Heʻene ngāué.

Ki ha ngaahi fakakaukau lahi ange, vakai ki he makasini ko e Kaumeʻá ʻo e māhina ní.

tā valivali ʻo Sīsū ʻi Ketisemaní

Ko e Lotu ʻa Kalaisi ʻi he Ngoue Ketisemaní, tā fakatātaaʻi ʻe Hermann Clementz

peesi ʻekitivitī maʻá e fānaú