Ko e Faama Māteni Hālisí ko ha faama ʻeka ʻe 320 ia naʻe ofi ki Palemaila, Niu ʻIoke. Naʻe tokoni ʻa
Māteni Hālisi kia Siosefa Sāmita ʻaki ʻene hoko ko ha tangata tohi, lolotonga ʻene liliu e Tohi ʻa Molomoná mo ʻoange ʻa e tokoni fakapaʻanga naʻe fiemaʻu ki hono paaki ʻo e tohí ʻi he kakato hono liliú. Naʻe kau foki ʻa Māteni Hālisi ʻi he kau
fakamoʻoni ʻe toko tolu naʻa nau mamata ki he ʻū lauʻi peleti koulá mo e ʻāngelo ko Molonaí.
ʻI he 1829, naʻe mōkesi ʻe Hālisi ʻene fāmá kia
ʻEkipeti B. Kalanitini ke fakapapauʻi e totongi ki hono pulusi ha tatau ʻe 5,000 ʻo e Tohi ʻa Molomoná. Naʻá ne fakatau kimui ange ha ʻeka ʻe 151 ʻo e fāmá ke tānaki ha paʻanga feʻunga ke totongi ʻaki e moʻuá.
ʻI he 1937, naʻe fakatau ai ha ʻeka ʻe 88 ʻo e faama totonu ʻa Mātini Hālisí ʻo kau ai ʻa e fale maka ʻa ia ne ʻuluaki tuʻu ai ʻa e fale fāmá, ʻe
Uiliate Piini maʻá e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní.
Laukonga fekauʻaki mo hono fakapaʻanga ʻe Māteni Hālisi hono paaki ʻo e Tohi ʻa Molomoná ʻi he
Kau Māʻoniʻoní Vōliume 1, Vahe 8.
Meʻa ke ʻAmanaki Ki Aí
Ko e Faama ʻa Māteni Hālisí ko ha aʻusiaʻanga fakataautaha ia mo ha ngaahi feituʻu kaimeʻakai ʻe lava ke fakaʻaongaʻi ʻe he kau fakaafé.