Doctrine and Covenants 2025
3–9 Fēpueli: “Ko ʻEni ʻa e Laumālie ʻo e Fakahaá”: Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 6–9


“3–9 Fēpueli: ‘Ko ʻEni ʻa e Laumālie ʻo e Fakahaá’: Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 6–9,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 2025 (2025)

“Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 6–9,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: 2025

ko ha ʻīmisi ʻo ʻŌliva Kautele ʻokú ne tohi ʻaki ha peni vaitohi fulufuluʻi moa

3–9 Fēpueli: “Ko ʻEni ʻa e Laumālie ʻo e Fakahaá”

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 6–9

ʻI he faʻahitaʻu fakatōlau ʻo e 1828, naʻe maʻu ai ʻe ha faiako kei talavou ko ʻŌliva Kautele ha ngāue fakafaiako ʻi Manisesitā, Niu ʻIoke, pea nofo mo e fāmili ʻo Lusi mo Siosefa Sāmita ko e Lahí. Naʻe fanongo ʻa ʻŌliva fekauʻaki mo hona foha ko Siosefá mo e ngaahi meʻa fakaofo naʻá ne aʻusiá, pea naʻe fie ʻilo lahi ange ʻa ʻŌliva, ʻa ia naʻá ne pehē ko ha tokotaha fekumi ia ki he moʻoní. Naʻe fakamatalaʻi ʻe he fāmili Sāmitá ha ngaahi ʻaʻahi mei he kau ʻāngeló, ko ha lekooti fakakuonga muʻa, pea mo e meʻafoaki ke liliu lea ʻi he mālohi ʻo e ʻOtuá. Naʻe ofo ʻa ʻŌliva. ʻOku moʻoni nai? Naʻe ʻoange ʻe Lusi mo Siosefa ko e Lahí ha faleʻi ʻoku kaunga tonu ki ha taha pē ʻoku fekumi ki he moʻoní: lotu ʻo kole ki he ʻEikí.

Naʻe fai ia ʻe ʻŌliva, pea naʻe tali ange ʻe he ʻEikí, ʻo Ne folofola ʻaki ha “fiemālie ki [hono] ʻatamaí” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 6:23). Naʻe ʻilo ʻe ʻŌliva ko e fakahaá, ʻoku ʻikai maʻá e kau palōfita pē hangē ko Siosefa Sāmitá. ʻOku maʻá e taha kotoa pē ia ʻokú ne fiemaʻu mo fekumi fakamātoato ki aí. Naʻe kei lahi pē ʻa e meʻa ke ako ʻe ʻŌlivá, ka naʻe feʻunga ʻa e ʻilo naʻá ne maʻú ke fakahoko ʻene sitepu hokó. Naʻá ne ʻilo naʻe fakahoko ʻe he ʻEikí ha meʻa mahuʻinga ʻo fakafou ʻia Siosefa Sāmita, pea naʻe loto ʻa ʻŌliva ke kau ai.

Vakai foki, Kau Māʻoniʻoní, 1:64–69.

25:6

Ko e Ngaahi ʻAho ʻo e Faaitahá

fakaʻilonga akó

Ngaahi Fakakaukau ki he Ako ʻi ʻApí mo e Lotú

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 6; 8–9

fakaʻilonga seminelí
ʻOku folofola mai ʻa e Tamai Hēvaní kiate au ʻo fakafou ʻi he Laumālie Māʻoniʻoní.

ʻI he faʻahitaʻu failau ʻo e 1829, naʻe loto-fiemālie ʻa ʻŌliva Kautele ke hoko ko e tangata tohi ʻa Siosefa Sāmitá ʻi heʻene hokohoko atu ke liliu ʻa e Tohi ʻa Molomoná. Naʻe fakafiefia ʻa e aʻusiá kiate ia, peá ne fifili pe ʻe lava foki ke ne maʻu fakahā pea maʻu mo e meʻa-foaki ke liliu leá. Ka naʻe ʻikai ola lelei ʻene ʻuluaki feingá.

Kapau kuó ke fāifeinga ke maʻu pe mahino kiate koe ʻa e fakahaá, mahalo ʻe mahino kiate koe ʻa e aʻusia ʻa ʻŌlivá—pea ako mei ai. ʻI hoʻo lau ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 6, 8, mo e 9, fakatokangaʻi ʻa e meʻa naʻe akoʻi ʻe he ʻEikí kia ʻŌliva fekauʻaki mo e fakahā fakatāutahá. Hangē ko ʻení:

ʻE ala fakatupu ʻe he ngaahi aʻusia ʻa ʻŌlivá ke ke “fakakaukau ʻi ho ʻatamaí” ki ha ngaahi taimi naʻá ke ongoʻi ai naʻe folofola atu ʻa e ʻEikí kiate koe (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 6:22). Kuó ke lekooti nai hoʻo ngaahi fakakaukau pe ongo fekauʻaki mo e ngaahi aʻusia ko ʻení? Kapau kuó ke fai ia, fakakaukau ke lau ʻa e meʻa naʻá ke tohí. Kapau ʻoku ʻikai, fakaʻaongaʻi ha taimi ke ke hiki ai ʻa e meʻa ʻokú ke manatuʻí. Fakakaukau ki he founga ʻe lava ke hokohoko atu ai hoʻo maʻu ha mālohi mei he ngaahi aʻusia ko ʻení. Ki ha ngaahi fakakaukau, vakai ki he pōpoaki ʻa ʻEletā Niila L. ʻEnitaseni “Ngaahi Manatu Melie Fakalaumālie Fakangalongataʻá” (Liahona, Mē 2020, 18–22).

Kuo vahevahe ʻe ha kau taki tokolahi ʻo e Siasí ʻenau ngaahi aʻusia ʻi he fakahaá ʻi he ngaahi vitiō “Fanongo Kiate Iá.” Hili hoʻo mamata ʻi ha taha pe lahi ange ʻi he ngaahi vitiō ko ʻení, mahalo te ke ongoʻi ʻoku ueʻi koe ke ke hiki hoʻo ngaahi aʻusiá, ʻo vahevahe ʻa e founga kuo folofola atu ai ʻa e ʻEikí kiate koé.

Vakai foki, Topics and Questions (Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻi), “Personal Revelation (Fakahā Fakatāutahá),” Gospel Library; “Oliver Cowdery’s Gift,” ʻi he Revelations in Context, 15–19.

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 6:18–21, 29–37

Sio kia Kalaisi ʻi he fakakaukau kotoa pē.

Naʻe ʻafioʻi ʻe he ʻEikí ʻe aʻusia ʻe Siosefa Sāmita ha “ngaahi tuʻunga faingataʻa” ʻi he ngaahi taʻu ka hoko maí (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 6:18). ʻOkú Ne ʻafioʻi foki ʻa e ngaahi faingataʻa ʻi ho kahaʻú. Ko e hā ʻokú ke maʻu ʻi Heʻene faleʻi kia Siosefa mo ʻŌliva ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 6:18–21, 29–37 ʻoku tokoni ke ke falala ai kiate Iá?

ʻOkú ke pehē ʻoku ʻuhinga ki he hā ke “sio pē [kia Kalaisi] ʻi he fakakaukau kotoa pē”? (veesi 36). Te ke lava fēfē ʻo fakahoko maʻu pē ʻeni—lolotonga ʻa e ngaahi taimi leleí mo e “ngaahi tuʻunga faingataʻá”? Fakakaukau ki he faleʻi ko ʻeni meia Palesiteni Lāsolo M. Nalesoní: “ʻOku mafatukituki fakaʻatamai ke hanga kiate ia ʻi he fakakaukau kotoa pē. Ka ʻi heʻetau fai iá, ʻoku mole atu ʻetau veiveiuá mo e manavasiʻí” (“Ko Hono Tohoakiʻi mai e Mālohi ʻo Sīsū Kalaisí ki Heʻetau Moʻuí,” Liahona, 40).

Vakai foki, Neil L. Andersen, “Naʻe Pīkitai Hoku ʻAtamaí ʻi he Fakakaukau Ko ʻEni kia Sīsū Kalaisí,” Liahona, Mē 2023, 91–94.

6:38

ʻOua ‘e Tālaʻa, ʻOua ‘e Manavahē

ko ha fakatātā ʻo e toʻukupu ʻo e Fakamoʻuí, mo ha fakaʻilonga ʻo e faʻó ʻi Hono ʻaofi nimá

Fakaikiiki ʻo e Vakai ki Hoku Toʻukupú, tā fakatātaaʻi ʻe Jeffrey Ward

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 6:29–37

“ʻOua ʻe manavahē ke failelei.”

Ko e hā ʻoku tau faʻa “manavahē [ai] … ke fai leleí”? (veesi 33). Ko e hā ʻokú ke maʻu ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 6:29–37 ʻokú ne ʻoatu ha loto-toʻa ke fai leleí? Fakakaukau ke hivaʻi pe fanongo ki ha himi ʻokú ne ueʻi koe ke ke loto-toʻa ʻia Kalaisi, hangē ko e “Tuku ke Tau Faimālohi” (Ngaahi Himí, fika 149).

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 6–7; 9:3, 7–14

“Hangē ko e meʻa ʻokú [ke] holi ke [ke] maʻu meiate aú ʻe pehē ʻa hono fai kiate [koé].”

Fakatokangaʻi ange ʻa e tuʻo lahi ʻa e ʻasi ʻa e ongo foʻi lea “holi” pe “ngaahi holí” ʻi he vahe 6 mo e 7. Ko e hā ʻokú ke ako mei he ongo vahe ko ʻení fekauʻaki mo hono fakamahuʻingaʻi ʻe he ʻOtuá hoʻo ngaahi holí? Fai kiate koe ʻa e fehuʻi ʻa e ʻEikí ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 7:1: “Ko e hā ʻokú ke fie maʻú?”

Naʻe ʻikai fakahoko ha taha ʻo e ngaahi holi māʻoniʻoni ʻa ʻŌliva Kautelé—ke liliu lea ʻo hangē ko Siosefa Sāmitá. ʻI hoʻo lau ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 9:3, 7–14, ko e hā ha ngaahi ongo ʻokú ke maʻu ʻe ala tokoni atu ʻi he taimi ʻoku ʻikai hoko ai hoʻo ngaahi holi māʻoniʻoní ʻi he taimi ní?

Vakai foki, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 11:8; Dallin H. Oaks, “Holi ʻo e Lotó,” Liahona, Mē 2011, 42–45.

Ki ha ngaahi fakakaukau lahi ange, vakai ki he makasini Liahona mo e Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú ʻo e māhina ní.

Kakai, Ngaahi Feituʻu, Ngaahi Meʻa ʻOku Hoko

Lomiʻi heni ke vakai ki ha meʻa lahi ange

konga 03 maʻá e fānaú

Ngaahi Fakakaukau ki hono Akoʻi ʻo e Fānaú

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 6:5, 15–16, 22–23; 8:2; 9:7–9

ʻOku folofola mai ʻa e Tamai Hēvaní kiate au ʻo fakafou ʻi he Laumālie Māʻoniʻoní.

  • ʻE lava ke tokoni ʻa e ngaahi moʻoni naʻe ako ʻe ʻŌliva Kautele fekauʻaki mo e fakahā fakatāutahá ki hoʻo fānaú ʻi heʻenau fakatupulaki ʻenau malava ke fakatokangaʻi ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní. Te ke lava ʻo fakaʻaongaʻi ʻa e “Vahe 5: Siosefa Sāmita mo ʻŌliva Kautele” (ʻi he Ngaahi Talanoa ʻo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá, 22–25) ke akoʻi kinautolu fekauʻaki mo ʻŌliva mo e meʻa naʻá ne akó. Mou fevahevaheʻaki ʻa e ngaahi konga ʻo e talanoá ʻoku mou saiʻia taha aí. ʻI hoʻomou fai iá, fakamamafaʻi ʻa e ngaahi meʻa naʻe akoʻi ʻe he ʻEikí kia ʻŌliva fekauʻaki mo e founga ke fanongo ai ki he leʻo ʻo e ʻOtuá, pea lau ʻa e ngaahi veesi ʻoku fekauʻaki mo iá, hangē ko e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 6:23 pe 9:7–9.

    3:11

    Ko e Fekauʻi Atu ʻe he ʻEikí ʻa ʻŌliva Kautelé: Ko hono ako e founga ʻoku folofola mai ai e ʻOtuá kiate kitautolú

    Ko e tohi ʻa ʻŌliva Kautele kae sio atu ki ai ʻa Siosefa Sāmita

    Naʻe ako ʻa ʻŌliva Kautele fekauʻaki mo e fakahaá lolotonga ʻene tokoni kia Siosefa Sāmita ʻi hono liliu ʻo e Tohi ʻa Molomoná.

  • Te ke lava foki ʻo fakaafeʻi hoʻo fānaú ke nau ala ki honau ʻulú mo e fatafatá ʻi hoʻo puʻaki ʻa e ongo foʻi lea “ʻatamai” mo e “loto” ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 8:2. Talanoa ki hoʻo fānaú mei hoʻo aʻusiá, ʻa e meʻa ʻoku hoko ʻi he taimi ʻoku folofola ai ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ki ho ʻatamaí mo ho lotó. Tokoni ke nau maʻu ha ngaahi tali ki he fehuʻi “ʻOku folofola fēfē mai ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní kiate kitautolú?” ʻi he ngaahi veesi ko ʻení: Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 6:15–16, 22–23; 8:2; 9:7–9.

Fakaʻaongaʻi ha ngaahi talanoa. ʻOku tokoni ʻa e ngaahi talanoá ke mahino ki he fānaú ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí koeʻuhí he ʻoku nau fakahaaʻi ʻa e founga ʻoku moʻui ʻaki ai ʻe he niʻihi kehé ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni ko ʻení. ʻI hoʻo faiakó, fekumi ki ha ngaahi founga ke ke fakakau ai ʻa e ngaahi talanoa—mei he folofolá, mei he hisitōlia ʻo e Siasí, pe mei hoʻo moʻuí—ʻa ia ʻoku nau fakatātaaʻi ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻi he folofolá.

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 6:34

Koeʻuhí ko Sīsū Kalaisi, ʻe malava ke “ʻoua [te u] manavahē.”

  • Naʻe fakahā ʻe he ʻEikí kia Siosefa mo ʻŌliva, “ʻOua ʻe manavahē, ʻe tākanga tokosiʻi” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 6:34). Te ke lava ʻo fakaafeʻi hoʻo fānaú ke nau toutou lau fakataha mo koe ʻa e kupuʻi lea ko iá. ʻE lava foki ke nau fiefia ʻi haʻanau fakangalingali ko ha tākanga sipi manavahē kinautolu. Ko e hā nai ha meʻa ʻe lava ke manavahē ki ai ʻa e fanga sipí? Hili iá, te ke lava mo hoʻo fānaú ʻo vakai ki ha fakatātā ʻo e Fakamoʻuí ko ha tauhisipi (ʻoku ʻi ai ha fakatātā ʻi he fakaʻosinga ʻo e lēsoni ko ʻení) pea talanoa fekauʻaki mo e founga ʻokú Ne tokangaʻi ai kitautolu ʻo hangē ko hono tokangaʻi ʻe ha tauhisipi ʻEne fanga sipí.

  • Fakakaukau ke tā pe hivaʻi ha foʻi hiva fekauʻaki mo hono maʻu ʻa e loto-toʻa ʻia Kalaisí, hangē ko e “Feinga Faitotonu” (Tohi Hiva ʻa e Fānaú, 80) pe “Tuku ke Tau Faimālohi” (Ngaahi Himí, fika 149). Ko e hā ʻoku akoʻi mai ʻe he hivá fekauʻaki mo e founga ʻoku tokoniʻi ai kitautolu ʻe he Fakamoʻuí ke ʻoua te tau manavaheé?

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 6:36

Te u lava ʻo sio kia Sīsū Kalaisi ʻi he fakakaukau kotoa pē.

  • Hili hoʻomou lau fakataha ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 6:36, te ke lava mo hoʻo fānaú ʻo tā ha ʻū fakatātā ke tokoni ke mou manatuʻi ke “sio pē [kia Sīsū Kalaisi] ʻi he fakakaukau kotoa pē.” Fevahevaheʻaki hoʻomou ngaahi fakatātaá, pea tokoniʻi hoʻo fānaú ke nau fakakaukau ki ha ngaahi feituʻu te nau lava ʻo fokotuʻu ai ʻa e ʻū fakatātaá ke nau toutou sio ki ai.

Ki ha ngaahi fakakaukau lahi ange, vakai ki he makasini ko e Kaumeʻá ʻo e māhina ní.

Kalaisi mo ha tākanga sipi

Ko Hoku Tauhí ʻa [e ʻEikí], tā fakatātaaʻi ʻe Yongsung Kim

peesi ʻekitivitī maʻá e fānaú