ʻI he ʻApi ʻo Pilikihami mo Mele ʻAna ʻIongí, ʻoku fanongo ʻa e kau ʻaʻahí ki ha ngaahi talanoa fekauʻaki mo e tuʻunga fakatakimuʻa ʻa Pilikihami ʻIongi ʻi Nāvuú ʻi heʻene hoko ko e palesiteni ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá. ʻOku nau ako foki ki he ngaahi fakaikiiki fekauʻaki mo e moʻui angamaheni ʻa e fāmilí ʻi Nāvuú, ko ʻenau fili ke tuku honau ʻapí mo e koló, pea mo ʻenau feinga ke teuteu ki ha moʻui foʻou ʻi he Hihifó.
Ko e fale piliki ko ʻení ko e ʻapi fika ua ia ʻa e fāmili ʻIongí ʻi Nāvuú. Ko e ʻuluaki ʻapi ʻi Nāvuú, ʻa ia ne hiki ki ai ʻa Mele ʻAna mo ʻena fānaú ʻi Sepitema 1840 ʻi he mamaʻo ʻa Pilikihami ʻi he ngāue fakafaifekau ʻi ʻIngilaní, ko ha fale sinoʻi ʻakau ia ne teʻeki ai ʻosi. ʻI he foki ʻa Pilikihami
ki ʻapi ʻi he 1841, naʻá ne ngāue ki hono fakaʻosi ʻo e falé. ʻI he taimi tatau, naʻe lolotonga lele ʻa e ngāue ki hono langa ʻo e fale piliki ʻa e fāmilí. Naʻe hiki ʻa e fāmili ʻIongí ki he ʻapi foʻou ko ʻení ʻi he 31 ʻo Mē, 1843, pea nau nofo ai ʻo aʻu ki heʻenau
mavahe mei Nāvū ʻi Fēpueli 1846.
Naʻe fakalahi e tuʻunga fakatakimuʻa ʻa Pilikihami ʻIongí ʻi he Siasí lolotonga e nofo ʻa e Kāingalotú ʻi Nāvuú. ʻI he ʻaho 14 ʻo ʻEpeleli, 1840, lolotonga ʻene ngāue ki muli ʻi ʻIngilaní, naʻe fokotuʻu ia ko e palesiteni ʻo e
Kōlomu ʻo e Toko Hongofulu Mā Uá. Lolotonga e nofo ʻa Pilikihami ʻi he ʻapi ko ʻení, naʻe fakataha mo e kau mēmipa kehe ʻo e Kōlomu ʻo e Toko Hongofulu Mā Uá, pea pehē ki he kau maʻumafai fakapuleʻanga, kau papi ului foʻou, mo e kau faifekau kuo ʻosi maí. Hili hono
fakapoongi ʻo Siosefa Sāmita ʻi he ʻaho 27 ʻo Sune, 1844, naʻe hoko ʻa Pilikihami ʻIongi ko e taki matuʻotuʻa taha ʻo e Siasí. ʻI he fakaʻau ke lahi ange ʻa e ngaahi fepakipaki ʻi Nāvū hili ʻa e fakapoó, naʻe toe lahi ange ʻa e ngaahi fatongia ʻo Pilikihamí. Naʻá ne teuteu mo e kau taki kehe ʻo e Siasí ke hiki e Kāingalotú ki he feituʻu ʻoku ui ʻi he ʻahó ni ko ʻIutaá. Naʻe kau ʻi he ngaahi teuteu ko ʻení ʻa e ʻoatu ʻo ha tokoni ki he ngaahi fiemaʻu fakatuʻasinó hangē ko e ngaahi salioté mo e meʻatokoní. Ko e mahuʻinga tahá, naʻe ngāue vave ʻa e koló ke fakaʻosi ʻa e Temipale Nāvuú koeʻuhí ke maʻu ʻe he kāingalotú honau ngaahi ouau fakatemipalé. Kimuʻa pea mavahe ʻa e Kāingalotú mei Nāvuú, naʻe fakahoko ʻe Pilikihami mo e kau ʻaposetoló ʻa e ngaahi
ʻenitaumení mo e ngaahi
silá maʻá e toko lauiafe ʻi he Fale ʻo e ʻEikí.
Lau fekauʻaki mo e fatongia ʻo Pilikihami ʻIongí ʻi hono teuteuʻi ʻo e Kāingalotú ke nau hiki ki he Teleʻa Sōlekí ʻi he
Kau Māʻoniʻoní, Voliume 2, Vahe 1.
Meʻa ke ʻAmanaki Ki Aí
Ko e takimamata ʻi he
Halanga ʻo e Paioniá ko ha takimamata ia ʻoku taki ʻe ha faifekau, ʻa ia ʻoku kamata ʻi he Holo ʻa e Kau Fitungofuú ʻo fakaʻosi ki he ʻApi ʻo Pilikihami mo Mele ʻAna ʻIongí. Ko e ʻApi ʻo Pilikihami mo Mele ʻAna ʻIongí ko ha takimamata loki lahi ia ʻoku taki ʻe ha faifekau pea ʻoku kau ki ai ʻa e peitó mo e loki mohé. Hili e takimamata ʻi he ʻApi ʻIongí, ʻoku ʻatā ke ke vakai ki he toenga ʻo Nāvuú. Mahalo te ke saiʻia ʻi he ngaahi aʻusia kehe ʻi he Halanga ʻo e Paioniá hangē ko e
Halanga ʻo e ʻAmanaki Leleí, pe ko e
Fakamanatu ʻo e Paioniá mo e Hikifononga ki ha Lelei Lahí.