Ko e Halanga ʻo e ʻAmanaki Leleí ko e hala tatau pē ia naʻe fononga ai ʻa e Kāingalotu tokolahi ʻi heʻenau mavahe mei Nāvū ʻo kamata ʻenau fononga ki he hihifó. ʻOku fakaʻaliʻali ʻe he halangá ʻa e tui ʻa e kakai angamaheni naʻa nau muimui faivelenga ʻi he Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá ki ha moʻui foʻou ʻi he teleʻa ʻo e Ano Māsimá (ʻIutā ʻi he ʻaho ní ʻi he ʻIunaiteti Siteití).
ʻI he ʻaho 4 ʻo Fēpueli, 1846, naʻe mavahe ai ʻa e ngaahi fuofua salioté mei Nāvū ʻo fononga ki he ngaahi matavai ʻo e Vaitafe Misisipí ʻi he Hala Paʻalé ʻa ia naʻa nau heka ai ʻi ha vaka ki he tafaʻaki ʻe taha ʻo e vaitafé ki he Vahefonua ʻAiouaá. Naʻe hokohoko atu ʻa e mavahe ʻa e Kāingalotú mei Nāvū ʻo fou ʻi he halanga tatau ʻo aʻu ki Sepitema ʻo e taʻu ko iá.
Naʻe laka hake ʻi he Kāingalotu ʻe 14,000 ne nau mavahe mei Nāvū lolotonga ʻo e ngaahi māhina ʻe valu ko iá. Naʻa nau fou ki ha feituʻu taʻeʻiloa pea naʻe pau ke nau falala ki he fakahinohino ʻenau kau takí. Naʻe lekooti ʻe ha niʻihi tokolahi ʻi heʻenau tohinoá ʻa ʻenau ngaahi aʻusia ʻi he mavahe mei Nāvuú, pea naʻe hoko ha niʻihi ki hono fakamanatua ʻenau mavahé hili ha ngaahi taʻu kimui ange. ʻI ha malanga naʻe fakahoko ʻi Sōleki Siti, ʻIutā ʻi he ʻaho 21 ʻo Siulai, 1867, naʻe fakahā ai ʻe he ʻAposetolo ko Siaosi Q. Kēnoní, “Naʻe fiemaʻu ha tui lahi moʻoni ʻi he kakaí ke nau ʻalu atu ki ha fonua toafa naʻe ʻikai ke nau anga ki ai, ko e feinga ke toe langa ha ngaahi ʻapi, pea ke fakahoko ʻa e ngaahi ngāue kuo hilifaki kiate kimautolu ʻe he ʻOtua ko ʻetau Tamai Hēvaní.”
Lau fekauʻaki mo e kamataʻanga ʻo e mavahe mei Nāvuú, ʻi he
Kau Māʻoniʻoní, Voliume 1, Vahe 46.
Meʻa ke ʻAmanaki Ki Aí
Ko e Halanga ʻo e ʻAmanaki Leleí, ko ha ʻausia ia ʻoku tataki pē ʻe kita ʻi he
Halanga ʻo e Paioniá. ʻOku talitali lelei koe ke ke ʻeveʻeva ʻi he halá mo lau ʻa e ngaahi fakaʻilonga kuo fakatonuleaʻí. Kapau te ke muimui ʻi he Halanga ʻo e ʻAmanaki Leleí, te ke aʻu ki he Vaitafe Misisipí, pehē ki he Fakamanatu ʻo e Paioniá mo e Hikifononga ki ha Lelei Lahí.
Lolotonga ʻo e ngaahi māhina ʻo e faʻahitaʻu māfaná, ʻoku ngāue ʻaki ʻa e ngaahi leʻo ʻo e kau paioniá ʻe he niʻihi ʻoku nau fakatātaaʻí ʻi ha fakaʻaliʻali ʻi he efiafí ʻi he Halanga ʻo e ʻAmanaki Leleí.