“Lute: ‘Ke Totongi ʻe [he ʻEikí] ʻa Hoʻo Ngāué,’” Fuakava Motuʻá – Tohi Lēsoni ʻa e Faiako Seminelí (2026)
“Lute: ‘Ke Totongi ʻe [he ʻEikí] ʻa Hoʻo Ngāué,’” Fuakava Motuʻá – Tohi Lēsoni ʻa e Faiako Seminelí
Lute; 1 Samuela 1–7: Lēsoni 68
Lute
“Ke Totongi ʻe [he ʻEikí] ʻa Hoʻo Ngāué”
Koeʻuhí ʻoku fuʻu māʻolunga ʻa e totongi ʻo e fakamoʻuí kiate kitautolu fakataautaha ke totongí, ʻoku tau takitaha fiemaʻu ai ke huhuʻi kitautolu. Ko e talanoa ʻo Lute, Naomi, mo Poasi ʻi he Fuakava Motuʻá ko ha talanoa ia ʻo e fakahaofi fakatuʻasino ʻokú ne fakataipe ʻa e fatongia ʻo Sīsū Kalaisi ko hotau Huhuʻi fakatāutahá. ʻOku fakataumuʻa ʻa e lēsoni ko ʻení ke tokoniʻi e kau akó ke nau ongoʻi ha holi lahi ange ke falala kia Sīsū Kalaisi mo Hono mālohi huhuʻí.
Teuteu ʻa e tokotaha akó: Fakaafeʻi e kau akó ke nau fakakaukau ki he ʻuhinga ʻoku hoko ai e taha ʻo e ngaahi huafa ʻo Sīsū Kalaisí ko e Huhuʻí. Poupouʻi kinautolu ke nau fakalaulauloto ki he founga ʻoku huhuʻi ai kitautolu ʻe Sīsū Kalaisi mei he mate fakatuʻasino mo fakalaumālié. (Mahalo te nau ʻuhinga ki he “Huhuʻí” ʻi he Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá ki ha tokoni.) Poupouʻi kinautolu ke nau omi mateuteu ke vahevahe ʻenau ngaahi fakakaukaú mo e kalasí.
Ngaahi ʻEkitivitī Ako ʻOku Ala Fakahokó
ʻOku ʻuhinga ki he hā ʻa e pehē ko Sīsū Kalaisi hotau Huhuʻí?
Te ke lava ʻo kamata e kalasí ʻaki hano fakaʻaliʻali ʻa e fakatātā ko ʻeni ʻo Sīsū Kalaisí pe fakatātā kehe naʻá ke fili pea hiki ʻa e foʻi lea Huhuʻi ʻi he palakipoé.
Fakaʻaliʻali e lea meia ʻEletā Kulisitofasoní pea fakaafeʻi e kau akó ke tali e ongo fehuʻí ʻi heʻenau tohinoa akó.
Naʻe fakamatala ʻa ʻEletā D. Toti Kulisitofasoni ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá ʻo pehē:
Ko e taha ʻo e huafa mahuʻinga taha ʻokú ne fakamatalaʻi ʻa Sīsū Kalaisí ko e Huhuʻí. … ʻOku ʻuhinga e foʻi lea huhuʻí ke totongi ha haʻisia pe moʻua. ʻE toe lava foki ke ʻuhinga ʻa e huhuʻí ke fakahaofi pe fakatauʻatāinaʻi. (“Huhuʻí,” Liahona, Mē 2013, 109)
-
Ko e hā ha ngaahi founga ʻe ala fiemaʻu ai ke huhuʻi koe mo e niʻihi kehé ʻe Sīsū Kalaisi?
-
Ko e hā e lahi hoʻo fie falala ki he mālohi huhuʻi ʻo Sīsū Kalaisí ʻi hoʻo moʻuí? Ko e hā hono ʻuhingá?
Fakaafeʻi e kau akó ke fakakaukau ki heʻenau tuʻunga loto-falala ki heʻenau ngaahi talí pea mo e meʻa te nau fiemaʻu ke mahino lelei ange pe ongoʻi fekauʻaki mo e Fakamoʻuí mo Hono mālohi huhuʻí.
Mahalo te ke fie fakamatalaʻi fakanounou ʻa e palakalafi hokó ʻi he ngaahi lea pē ʻaʻaú. Mahalo te ke fie hiki foki ʻa e foʻi moʻoni ʻoku tohi mataʻāʻā ʻi he palakipoé ʻo ofi ki he foʻi lea Huhuʻí.
Ko e fakahaofí ko e taha ia ʻo e ngaahi kaveinga mahuʻinga ʻi he talanoa ʻo Luté. ʻI hoʻo ako e talanoa ʻo Luté, fakakaukau ki he founga ʻe lava ke tokoniʻi ai kitautolu ʻi hono fakatatau ʻa e fakamatala ko ʻení kiate kitautolú ke tau ʻilo kapau te tau haʻu kia Sīsū Kalaisi, te Ne huhuʻi kitautolu. Fekumi ki he tokoni ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ke ʻiloʻi e ngaahi founga ʻoku tau hangē ai ko Luté ʻo fiemaʻu ʻa e huhuʻí pea mo e founga ʻoku tatau ai ʻa Poasi mo e Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí ʻo huhuʻi kitautolú.
Ko e talanoa ʻo Luté
Te ke lava ʻo lau pe fakamatalaʻi ʻa e fakamatala fakanounou ko ʻení.
ʻI ha taimi ʻo e hongé, naʻe hiki ha fefine ʻIsileli ko Naomi mo hono husepānití, mo hono ongo fohá mei Pētelihema ki Moape, ko ha fonua kaungāʻapi ʻoku kehe honau anga-fakafonuá mo e tui fakalotú. Lolotonga ʻenau ʻi aí, naʻe takitaha mali ʻa e ongo fohá mo ha ongo fefine Moape, ko Lute mo ʻOʻopa.
Ko e meʻa fakamamahí, naʻe mate ʻa e husepāniti ʻo Naomí mo hono ongo fohá, ʻo uitou ai ʻa e kau fefine ʻe toko tolú. Naʻe fili ʻa Naomi ke foki ki Pētelihema. ʻI he ʻikai ke lava ʻa Naomi ʻo tauhi hono ongo ʻofefine ʻi he fonó, naʻá ne poupouʻi kinaua ke na foki ki hona ongo fāmili ʻi Moapé. Naʻe foki ʻa ʻOʻopa ki hono fāmilí.
Lau ʻa e Lute 1:8–9, 14–17, ʻo kumi e tali ʻa Lute kia Naomí.
-
Ko e hā ha niʻihi ʻo e ngaahi meʻa taʻepau mo faingataʻa ʻe ala fehangahangai mo Lute ʻi heʻene ʻalu ki Pētelihema mo Naomí?
Hili hoʻo fanongo ki he vahevahe ʻa e kau akó, te ke lava ʻo fakamatalaʻi ha niʻihi ʻo e ngaahi meʻá ni:
-
ʻI he ʻalu ʻa Lute mo Naomí, ʻe mavahe ʻa Lute mei hono fāmili ʻi Moapé.
-
ʻE hoko ʻa Lute ko ha muli ʻi ha fonua foʻou mo ha anga fakafonua kehe.
-
ʻI he ʻikai ha husepāniti ʻo Lute mo Naomí, te na fehangahangai mo ha masivesiva lahi ʻaupito.
-
Naʻe fakahaaʻi ʻe he fili ʻa Luté ʻa ʻene loto-fiemālie ke moihū mo falala kia Sihova (Sīsū Kalaisi), kae ʻikai ko e ngaahi ʻotua loi ʻo e kau Moapé. (Te ke lava ʻo fakaafeʻi e kau akó ke fakaʻilongaʻi ʻa e kupuʻi lea “pea ko ho ʻOtuá ko hoku ʻOtua” ʻi he veesi 16.)
-
-
ʻI hoʻo ʻiloʻi e ngaahi tūkunga ʻo Luté, ko e hā e meʻa ʻoku makehe kiate koe fekauʻaki mo ʻene talí?
Fakahaofi ʻe Poasi ʻa Luté
Ke hoko atu e talanoa ʻo Luté, te ke lava ʻo fakaafeʻi e kau akó ke fakakakato ʻa e laʻipepa tufa “Kuo Fakahaofi ʻa Lute mo Naomi.” ʻE lava ke ngāue tautau toko ua ʻa e kau akó ke hiki ʻa e ngaahi fakaikiiki mahuʻinga ʻo e talanoá. Ko ha fili ʻe taha ko hono ʻoange ki he kau akó ʻa e konga ki he ngaahi potufolofola ʻo e laʻipepa tufá pea ʻai ke nau fakamatalaʻi fakanounou ʻa e ngaahi vēsí ʻi he lea pē ʻanautolu mo haʻanau hoa.
Hili hono fakakakato ʻe he kau akó ʻa e laʻipepa tufá, te ke lava ʻo fakamatalaʻi ha taha ʻo e ngaahi meʻá ni ʻokú ke ongoʻi ʻe ʻaonga:
-
Ko e konga ʻo e Fono ʻa Mōsesé, naʻe fiemaʻu ke tuku ʻe he kau ʻIsilelí ha kēleni taʻeʻaonga ʻi he ngoueʻangá ke tokangaʻi ʻa e masivá (vakai, Levitiko 19:9–10).
-
Naʻe talaange ʻe Naomi kia Lute ko ha taha ʻa Poasi ʻo hona “kāinga ofí” (vakai, Lute 2:20). Ko e foʻi lea “kāinga ofí” ʻoku maʻu ia mei he foʻi lea faka-Hepelū ko e go-el, ʻa ia ko hono ʻuhingá ko e “huhuʻi.” Naʻe fiemaʻu ʻa e “kāinga ofí” ke nau tokangaʻi (pe aʻu ʻo mali) mo ha kau uitou ʻi honau fāmilí ke fakafoki kinautolu ki he tuʻunga malú.
-
Koeʻuhí naʻe ʻi ai mo ha tangata kāinga ofi ʻe taha naʻá ne maʻu ʻa e totonu ke mali mo Luté, naʻe fakatau ʻe Poasi ʻa e totonú meiate ia (vakai, Lute 3:12–13) kimuʻa peá ne mali mo Luté (vakai, Lute 4:9–10, 13).
ʻE ala tokoni ke faʻu ha saati kōlomu ʻe ua ʻi he palakipoé. Fakahingoa ʻa e kōlomu ʻuluakí ko Lute/Kitautolu mo e kōlomu hono uá ko e Poasi/Sīsū Kalaisi. ʻE lava ke hiki ʻe he kau akó ʻi he palakipoé ʻa e meʻa ʻoku nau maʻú.
-
Ko e hā ha ngaahi founga ʻe lava ke tau hangē ai ko Luté?
Kapau ʻoku faingataʻa ke tali e kau akó, ʻe lava ke ke kole ange ke nau fakakaukau ki he founga he ʻikai ke nau maʻu ai ha meʻa feʻunga pe ongoʻi feʻunga ʻiate kinautolu peé. (ʻE lava ke kau heni ʻa e ʻikai feʻunga ʻa e māʻoniʻoní pe talangofuá, ʻikai ha mālohi feʻunga ke ikunaʻi ʻa e angahalá pe vaivaí, ʻikai ha poupou feʻunga ke hokohoko atu hono fai ʻo e meʻa ʻoku totonú, mo e ngaahi meʻa peheé.) Te ke lava foki ʻo fehuʻi ange pe ko e hā naʻe fai ʻe Lute ke fekumi ki he huhuʻí mo e founga ʻe lava ke tau faitatau aí.
-
Ko e hā ha ngaahi founga ʻoku hangē ai ʻa Poasi ko Sīsū Kalaisí?
Kapau ʻoku faingataʻa ki he kau akó ke fai ha tali, fakakaukau ke fakaafeʻi kinautolu ke toe vakaiʻi ʻa e Lute 2:12, 15–16. Te ke lava foki ʻo fakamahinoʻi ange naʻe fakahoko ʻe Poasi ha mali fuakava pe faʻu ha vā fetuʻutaki mo Lute ke ʻofaʻi mo tokangaʻi maʻu pē ia.
Kapau ʻe fiemaʻu, fakamatalaʻi ange ʻoku huhuʻi kitautolu ʻe he Fakamoʻuí ʻi he founga kotoa pē ʻoku tau fiemaʻú. Fakakaukau ke fakaafeʻi e kau akó ke lau ʻa e Mōsaia 15:7–9 pe Hilamani 5:9–11 ke ʻiloʻi ʻa e founga ʻoku huhuʻi ai kitautolu ʻe he Fakamoʻuí. Te ke lava foki ʻo tānaki atu ʻoku kau ʻi he ngāue huhuʻi ʻa e Fakamoʻuí ʻa hono tokoniʻi kitautolu ʻi heʻetau ngaahi palopalema ʻi he māmaní (vakai, D. Todd Christofferson, “Huhuʻí,” Liahona, Mē 2013, 109–110).
-
Te ke fakamatalaʻi fēfē ʻa e faikehekehe ʻi he tūkunga ʻo Lute kimuʻá mo e hili e tokoni ʻa Poasi pea mali mo iá?
-
Ko e hā ha ngaahi lēsoni te tau lava ʻo ako fekauʻaki mo hotau vā fetuʻutaki mo Sīsū Kalaisí ʻo fakafou ʻi he talanoa ʻo Lute mo Poasí?
Ko Sīsū Kalaisi hotau Huhuʻí
ʻE lava ke fakaafeʻi ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ʻi hono ʻoange ha ngaahi faingamālie ki he kau akó ke nau tali e fehuʻi ʻe tolu ka hokó. ʻI he fevahevaheʻaki mo e fefanongoʻaki ʻa e kau akó, ʻe lava ke tokoni ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ke ongoʻi ʻe he kau akó ha holi lahi ange ke falala kia Sīsū Kalaisi mo Hono mālohi huhuʻí. Ke tokoni ke teuteu e kau akó ke tali e fehuʻi ʻuluakí, te ke lava ʻo huluʻi ʻa e “Finding Your Purpose in Life: Does Faith Matter?” (5:08) pe “Moving on from Past Mistakes” (3:43), ʻa ia ʻoku maʻu loua ʻi he ChurchofJesusChrist.org.
-
Ko e fē ha taimi kuó ke ongoʻi ai pe ko ha taha ʻokú ke ʻilo ʻa e mālohi huhuʻi ʻo Sīsū Kalaisí?
-
Ko e hā e ʻuhinga ka ke ka hangē ai ko Luté ʻo fiemaʻu ke falala kia Sīsū Kalaisi mo Hono mālohi huhuʻí ʻi he kahaʻú?
-
ʻOkú ke pehē ko e hā ha meʻa ʻe lava ke fai ʻe ha taha ke fakatupulaki ai ʻene holi ke falala ki he mālohi huhuʻi ʻo e Fakamoʻuí?
Ke fakaʻosí, fakaafeʻi e kau akó ke nau fakakaukau ki he ngaahi fakakaukau pe ongo ne nau maʻu mei he Laumālie Māʻoniʻoní fekauʻaki mo e falala ki he ʻEikí mo Hono mālohi huhuʻí. Mahalo te nau fie tānaki ha ngaahi fakakaukau ki he ngaahi fehuʻi ne nau tali ʻi he kamataʻanga ʻo e lēsoní ʻi heʻenau tohinoa akó.