Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au
5–11 ʻOkatopa. “Kuó Ne Toʻo Kiate Ia ʻa ʻEtau Ngaahi Vaivaí, ʻo Ne Fua ʻEtau Ngaahi Mamahí”: ʻĪsaia 50–57


“5–11 ʻOkatopa. ‘Kuó Ne Toʻo Kiate Ia ʻa ʻEtau Ngaahi Vaivaí, ʻo Ne Fua ʻEtau Ngaahi Mamahí’: ʻĪsaia 50–57,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: Fuakava Motuʻá 2026 (2026)

“5–11 ʻOkatopa. ‘Kuó Ne Toʻo Kiate Ia ʻa ʻEtau Ngaahi Vaivaí, ʻo Ne Fua ʻEtau Ngaahi Mamahí,’” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au: Fuakava Motuʻá 2026

Ko e tui ʻe Sīsū ha kalauni talatala

Ko Hono Manukia ʻo Kalaisí, tā fakatātā ʻa Carl Heinrich Bloch

5–11 ʻOkatopa: “Kuó Ne Toʻo Kiate Ia ʻa ʻEtau Ngaahi Vaivaí, ʻo Ne Fua ʻEtau Ngaahi Mamahí”

ʻĪsaia 50–57

Naʻe lea ʻa ʻĪsaia ʻi he kotoa ʻo ʻene ngāue fakafaifekaú fekauʻaki mo ha tokotaha faifakahaofi kāfakafa. Naʻe mei makehe ʻa e ngaahi kikité ni tautautefito ki he kakai ʻIsilelí ʻi ha laui senituli kimui ange ʻi heʻenau nofo pōpula ʻi Pāpiloné. Ko ha taha te ne lava ʻo holoki e ngaahi ʻā ʻo Pāpiloné ko ha taha ikuna moʻoni ia. Ka naʻe ʻikai ko e faʻahinga Mīsaia ia naʻe fakamatalaʻi ʻe ʻĪsaia ʻi he vahe 52–53: “ʻOku fehiʻanekina ia pea liʻaki ʻe he tangatá; ko e tangata ʻo e ngaahi mamahi, pea maheni ai mo e loto mamahi: pea hangē naʻa tau fufū hotau matá meiate iá. … Naʻa tau mahalo kuo tautea mo taaʻi ia mei he ʻOtuá, pea mamahiʻia” (ʻĪsaia 53:3–4).

ʻI hono ʻomi ha taha faifakahaofi taʻeʻamanekina peheé, naʻe akoʻi kitautolu ʻe he ʻOtuá fekauʻaki mo e fakahaofi moʻoní. Ke fakahaofi kitautolu mei he fakatangá mo e mamahí, naʻe fekauʻi mai ʻe he ʻOtuá ʻa e Tokotaha “naʻe fakamālohia, pea … mamahi.” ʻI he feituʻu ne ʻamanaki ai e niʻihi ki ha laioné, naʻá Ne fekauʻi mai ha lami (vakai, ʻĪsaia 53:7). Ko e moʻoní, ko e ngaahi founga ʻa e ʻOtuá ʻoku ʻikai ko ʻetau foungá (vakai, ʻĪsaia 55:8–9). ʻOku fakatauʻatāinaʻi kitautolu ʻe Sīsū Kalaisi ʻo ʻikai ngata pē ʻi hono fakaava ʻa e fale fakapōpulá ka ʻi hono fetongi hotau tuʻunga aí. ʻOkú Ne fakaʻatā kitautolu mei heʻetau ngaahi haʻi ʻo e mamahí mo e loto-mamahí ʻaki ʻEne fua kinautolú (vakai, ʻĪsaia 53:4–5, 12). ʻOku ʻikai ke Ne fakahaofi kitautolu mei he mamaʻó. ʻOkú Ne mamahi mo kitautolu, ʻi ha “ʻofa taʻengata” ʻa ia “ʻe ʻikai mole meiate koe” (ʻĪsaia 54:8, 10).

fakaʻilonga akó

Ngaahi Fakakaukau ki he Ako ʻi ʻApí mo e Lotú

ʻĪsaia 50–52

‘Oku hā fakaʻofoʻofa ʻa e kahaʻú ki he kakai ʻa e ʻEikí.

Neongo na‘e nofo pōpula e kakai ʻIsileli ʻi ha ngaahi taʻu lahi—pea neongo ko e nofo pōpula ko iá ko ha ola ia ʻo ʻenau ngaahi fili ne ʻikai leleí—ka naʻe finangalo e ʻEikí ke nau vakai ki he kahaʻú ʻi he ʻamanaki lelei. Ko e hā e meʻa ʻokú ke maʻu ʻi he pōpoaki ʻa ʻĪsaiá ʻokú ne ʻoatu ha ʻamanaki lelei kiate koé? ʻE ala tokoni atu ha saati hangē ko ʻení ki hoʻo akó:

Ko e meʻa ʻoku ou ako fekauʻaki mo e ʻOtuá (vakai hangē ko ʻení, ʻĪsaia 50:2, 5–9; 51:3–8, 15–16; 52:3, 9–10)

Ngaahi pōpoaki ʻo e ʻamanaki leleí (vakai, hangē ko ʻení, ʻĪsaia 50:9; 51:3–5, 11–12, 22–23; 52:9–10)

Ko e hā ha meʻa te u lava ʻo fai ke hoko ai e ʻamanaki leleí ʻo moʻoni (vakai, hangē ko ʻení, ʻĪsaia 50:10; 51:1–2, 6–9; 52:1–3, 9–11)

Vakai foki, Mōsaia 12:20–24; 15:13–18; 3 Nīfai 20:29–46; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 113:7–10; Russell M. Nelson, “Tali Lelei ʻa e Kahaʻú ʻi he Tui,” Liahona, Nōvema 2020, 73–76.

ko hono fua ʻe Sīsū ha kolosi

Koeʻuhí ko e ʻOfá, tā fakatātā ʻa Angela Johnson

Tokoniʻi ʻa e kau akó ke haʻu kia Sīsū Kalaisi. “He ʻikai ha meʻa te ke fai ʻi hoʻo hoko ko e faiakó te ne tāpuekina lahi ange e kau akó ka ko hono tokoniʻi pē kinautolu ke nau ʻilo ʻa e Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi mo ongoʻi ʻEna ʻofá” (Ko e Faiako ʻi he Founga ʻa e Fakamoʻuí8). ʻI hoʻo teuteu ke akoʻi ʻa e ʻĪsaia 50–57 ki he niʻihi kehé, fakakaukau ki he founga te ke lava ai ʻo tokoniʻi kinautolu ke nau vakai ki he ngaahi fehokotaki ʻi he ngaahi faingataʻa ʻo ʻIsilelí, ngaahi kikite ʻa ʻĪsaia kau kia Kalaisí, mo hono maʻu ha tokoni fakalangi ki honau ngaahi faingataʻaʻiá.

ʻĪsaia 53

fakaʻilonga seminelí
Naʻe toʻo ʻe Sīsū Kalaisi kiate Ia ʻeku ngaahi angahalá mo e ngaahi mamahí.

ʻOku siʻi ha ngaahi vahe ʻi he folofolá te ne fakamatalaʻi e misiona huhuʻi ʻo Sīsū Kalaisí ʻo fakaʻofoʻofa ange ʻi he ʻĪsaia 53. Fakakaukau ki he ngaahi ʻekitivitī hangē ko ʻení ke mahino mo fakaʻaongaʻi lelei ange ʻa e ngaahi akonaki mālohi ko ʻení:

  • Fakalaulauloto pe aleaʻi e founga ʻoku faʻa fakahaaʻi ai ʻe he ngaahi talanoá mo e faivá ʻa e kau moʻungaʻi tangata ʻoku nau fakahaofi e kakaí. Fakafehoanaki e ngaahi fakatātā ko iá mo e ngaahi fakamatalaʻi ʻo e Fakamoʻuí ʻi he ʻĪsaia 53.

  • Hili hono lau e veesi takitaha, pea tuku ha kiʻi taimi ke fakakaukau ai ki he meʻa ne mamahi ai e Fakamoʻuí—ʻa e “ngaahi mamahi,” “loto-mamahi,” mo e “ngaahi maumaufono” naʻá Ne fuesiá—maʻá e kakai kotoa pē kae tautautefito maʻau. Te ke lava ʻo fetongi e ngaahi lea hangē ko e “ʻetau” mo e “hotau” ʻaki e “ʻeku” mo e “hoku” ʻi hoʻo laú. Ko e hā ha ngaahi ongo pe ngaahi fakakaukau ʻoku ueʻi ʻe he ngaahi vēsí ni ʻiate koé?

  • Fakakaukau ke mamata he foʻi vitiō “My Kingdom Is Not of This World” (Gospel Library), pea fakalaulauloto ki he founga naʻe fakahoko ai e ngaahi kikite ʻi he ʻĪsaia 53. Ko e hā ha niʻihi ʻo e ngaahi mamahi mo e loto-mamahi ʻoku fuesia ʻe he Fakamoʻuí maʻaú?

    5:28

    ʻOku ʻIkai ʻo Māmani Hoku Puleʻangá

  • Kumi ha ʻū fakatātā ʻo e ngaahi meʻa naʻe hoko ʻi he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí (vakai, Tohi Fakatātā ʻo e Ongoongoleleí, fika 56–60). Te ke lava leva ʻo kumi ha ngaahi kupuʻi lea ʻi he ʻĪsaia 53 ʻokú ne fakamatalaʻi ʻa e ngaahi meʻa naʻe hoko ʻi he ʻū fakatātaá. Ko e hā e meʻa ʻoku ueʻi koe ʻe he ngaahi akonaki ko ʻení ke ke fakahokó?

Vakai foki, “ʻE Vakai Naʻe Pekia,” Ngaahi Himi, fika 100.

ʻĪsaia 54; 57:15–19

ʻOku finangalo ʻa Sīsū Kalaisi ke u foki kiate Ia.

Kuo ʻi ai ha ngaahi taimi kuo tau ongoʻi kotoa ai ʻoku tau mamaʻo mei he ʻEikí koeʻuhí ko ʻetau ngaahi angahalá pe ngaahi vaivaí. Kuo siva e ʻamanaki ʻa ha niʻihi he ʻikai ke Ne toe fakamolemoleʻi kinautolu. Ko ha ongo vahe lelei ʻa e ʻĪsaia 54 mo e 57 ki hono lau ke maʻu ha fakafiemālie mo e fakalotolahi lolotonga e ngaahi taimi peheé. Tautautefito ki he ʻĪsaia 54:4–10; 57:15–19, ko e hā ha ngaahi lea ʻokú ne akoʻi atu ʻa e ongo ʻoku maʻu ʻe he Fakamoʻuí kiate koé? Ko e hā ha meʻa makehe ʻoku fakahoko ʻi hoʻo moʻuí ʻi hono ʻiloʻi e ngaahi meʻá ni fekauʻaki mo Iá?

Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Tieta F. ʻUkitofa ʻo pehē:

“ʻOku ʻikai mahuʻinga pe ko e hā e ngali lahi ʻo e tuʻunga uesia pe hōloa kakato ʻo ʻetau moʻuí. ʻOku ʻikai mahuʻinga pe ko e hā e lahi e kulamūmū ʻetau ngaahi angahalá, ʻa e lahi ʻetau loto-ʻitá, ʻetau taʻelatá, liʻekiná, pe ko e mamahi hotau lotó. Naʻa mo kinautolu ʻoku siva moʻoni e ʻamanakí, ʻoku moʻui taumuʻa valeá, kuo nau lavakiʻi e falalá, tukuange honau ngeiá, pe tafoki mei he ʻOtuá, ʻe kei malava pē ke fakaleleiʻi ia. …

“Ko e ongoongo fakafiefia ʻeni ʻo e ongoongoleleí: tuʻunga ʻi he palani taʻengata ʻo e fiefia ne foaki heʻetau Tamai Hēvani ʻofá pea tuʻunga ʻi he feilaulau taʻefakangatangata ʻa Sīsū Kalaisí, he ʻikai ngata pē ʻi he lava ke huhuʻi kitautolu mei he tuʻunga hingá mo fakafoki ki he haohaoá, ka te tau toe lava foki ke fakalakalaka ʻo mahulu hake he fakakaukau fakamatelié ʻo hoko ko e kau ʻea-hoko ʻo e moʻui taʻengatá pea maʻu e nāunau taʻe-mafakamatalaʻi ʻo e ʻOtuá” (“Te Ne Hili Koe ki Hono Umá ʻo Fua Koe ki ʻApi,” Liahona, Mē 2016, 102).

Vakai foki, Patrick Kearon, “Ko e Taumuʻa ʻa e ʻOtuá ke ʻOmi Koe ki ʻApi,” Liahona, Mē 2024, 87–89.

ʻĪsaia 55–56

ʻOku fakaafeʻi ʻe he ʻEikí e kakai kotoa ke “puke ki heʻeku fuakavá.”

Ne laui toʻu tangata hono ʻiloʻi ʻa ʻIsileli ko e kakai ʻo e fuakava ʻa e ʻOtuá. Ka neongo ia, kuo laka he puleʻanga ʻe tahá kuo kau maʻu pē ʻi he palani ʻa e ʻOtuá, he ʻoku fakaafeʻi ʻa “kimoutolu kotoa pē ʻoku fieinú” ke “haʻu ki he ngaahi vaí” (ʻĪsaia 55:1). Manatuʻi ʻeni ʻi hoʻo lau e ʻĪsaia 55 mo e 56, pea fakalaulauloto ki he ʻuhinga ke hoko ko e kakai ʻo e ʻOtuá. Ko e hā ʻa e pōpoaki ʻa e ʻOtuá kiate kinautolu ʻoku ongoʻi “vaheʻi ʻaupito” meiate Iá? (ʻĪsaia 56:3). Fakakaukau ke fakaʻilongaʻi e ngaahi veesi ʻoku nau fakamatalaʻi e tōʻonga mo e ngaahi ngāue ʻa kinautolu ʻoku “piki ki heʻeku fuakavá” (vakai, ʻĪsaia 56:4–7).

Ki ha fakamatala lahi ange, vakai ki he ongo makasini Liahona mo e Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú ʻo e māhina ní.

fakaʻilonga ʻo e konga ʻa e fānaú

Ngaahi Fakakaukau ki hono Akoʻi ʻo e Fānaú

ʻĪsaia 51–52

ʻOku fakaafeʻi au ʻe he ʻEikí ke u “ʻai [hoku] mālohí.”

  • Mahalo ʻe fakafiefia ki hoʻo fānaú ke nau ʻiloʻi e ngaahi kupuʻi lea hangē ko e “ke ke ʻā,” “tuʻu hake,” mo e “ʻai ho mālohí” ʻi he ʻĪsaia 51:9, 17; 52:1–2, 9 pea fakatātaaʻi ʻa e ngaahi kupuʻi lea ko iá. Hili hono fai iá, te ke lava ʻo talanoa fekauʻaki mo e ʻuhinga ʻo e ʻā hake, tuʻu hake, mo e ʻai e mālohi fakalaumālié. Ko e hā e meʻa ʻoku kole mai ʻe he ʻEikí ke tau fai ʻi he ngaahi veesi ko ʻení?

  • ʻE lava foki ke lau ʻe hoʻo fānaú ʻa e ʻĪsaia 51:1, 4, 7 pea kumi pe ko hai ʻoku folofola ki ai ʻa e ʻEikí mo e meʻa ʻokú Ne finangalo ke nau faí. ʻOku ʻuhinga ki he hā ke “fanongo” ki he ʻEikí? Te tau lava fēfē ʻo fakahaaʻi ki he ʻEikí ʻoku tau “fanongo” kiate Iá?

ʻĪsaia 53:3–9

Naʻe toʻo ʻe Sīsū Kalaisi kiate Ia ʻeku ngaahi angahalá mo e ngaahi mamahi lahí.

  • Te ke lava mo hoʻo fānaú ʻo sio ki ha ʻū fakatātā lahi ʻoku nau fakahaaʻi e mamahi mo e pekia ʻa Sīsū Kalaisí (vakai, hangē ko ʻení, Tohi Fakatātā ‘o e Ongoongoleleí, fika 56, 57, 58). Hili iá pea te mou lava ʻo lau fakataha ʻa e ʻĪsaia 53:3–6, 9 pea kumi ha ngaahi foʻi lea ʻoku nau fakamatalaʻi ʻa e meʻa ʻoku hoko ʻi he ʻū fakatātaá. Tokoni ke mahino ki hoʻo fānaú naʻe ʻosi fakahā ʻe ʻĪsaia ʻa e ngaahi moʻoni ko ʻení ʻi ha ngaahi taʻu ʻe laungeau kimuʻa pea toki hoko iá. Ko e hā ka mahuʻinga ai ki he kakaí ke nau ʻilo e ngaahi meʻa ko ʻení ʻi ha ngaahi taʻu lahi kimuʻa pea toki hokó? (vakai, ʻAlamā 39:15–19).

  • Hili e laukonga mei he ʻĪsaia 53:4, “Kuó ne toʻo kiate ia ʻa ʻetau ngaahi vaivaí, ʻo ne fua ʻetau ngaahi mamahí,” tuku ke feinga hoʻo fānaú ke hiki ha meʻa ʻoku mamafa (pe fakangalingali pē ʻoku nau fai ia). Talanoa fekauʻaki mo e malava pē ke mamafa mo faingataʻa ʻa e ongoʻi “vaivaí” mo e “mamahí.” Ko e hā e ʻuhinga naʻe fuesia ai ʻe Sīsū ʻetau “ngaahi vaivaí,” “ngaahi mamahí,” mo e “ngaahi fehalākí” pe ngaahi angahalá? (vakai foki, ʻAlamā 7:11–12).

Sīsū Kalaisi mo ha fānau

ʻĪsaia 55:6

Te u lava ʻo fekumi ki he ʻEikí mo ui kiate Ia.

  • Ke akoʻi hoʻo fānaú fekauʻaki mo e ʻĪsaia 55:6, te ke lava ʻo fufuuʻi ha fakatātā ʻo Sīsū ʻi ha feituʻu ʻi he lokí. Te ke lava ʻo fakaafeʻi hoʻo fānaú ke nau kumi ʻa e fakatātaá mo fakahaaʻi ha founga ʻe taha te nau lava ai ʻo “kumi [ki he ʻEikí] ʻi he lolotonga ʻoku faʻa ʻilo iá.” ʻE lava ke nau maʻu ha ngaahi fakakaukau mei he foʻi hiva hangē ko e “Fekumi Kei Siʻi Ki he ʻEikí” (Tohi Hiva ʻa e Fānaú, 67). Te ke lava leva ʻo tuku ki ha taha ʻo e fānaú ke ne fufuuʻi ʻa e fakatātaá pea toe fai ʻa e ʻekitivitií.

ʻĪsaia 55:8–9

ʻOku māʻolunga ange e ngaahi founga ʻa e ʻEikí ʻi haʻakú.

  • Hili hono lau ʻa e ʻĪsaia 55:9, mahalo ʻe fakafiefia ki hoʻo fānaú ke nau tuʻu ʻi ha sea ʻo talanoa ki he founga ʻoku kehe ai e ʻasi e ngaahi meʻá ʻi he taimi ʻokú te “māʻolunga hake” aí. Pe te nau lava ʻo tā ha fakatātā ʻo e ʻuhinga ʻo e ʻĪsaia 55:9 kiate kinautolú. Te mou lava ʻo aleaʻi ha niʻihi ʻo e ngaahi founga ʻa e ʻEikí ʻoku māʻolunga ange ʻi heʻetau foungá. Hangē ko ʻení, ko e hā ʻEne founga ki hono tokangaʻi ʻo e kau faiangahalá? (vakai, Maʻake 2:15–17). Ko e hā ʻEne founga ki hono takiekina ʻo e niʻihi kehé (vakai, Mātiu 20:25–28). Vahevahe mo hoʻo fānaú ʻa e founga kuó ke ako ai ke falala ki he ngaahi founga mo e fakakaukau māʻolunga ange ʻa e ʻEikí.

Ki ha fakamatala lahi ange, vakai ki he makasini Ko e Kaumeʻá ʻo e māhina ní.

fakatātā ʻo Sīsū

Ko ʻEne Māmá, tā fakatātā ʻa Michael Malm

peesi ʻekitivitī ʻa e Palaimelí: Te u lava ʻo fekumi ki he ʻEikí pea ui kiate Ia