Doctrine and Covenants 2025
20–26 ʻOkatopa: “ʻE ʻOtua, ʻOkú Ke ʻI Fē?”: Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 121–123


“20–26 ʻOkatopa: ʻʻE ʻOtua, ʻOkú Ke ʻI Fē?’: Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 121–123,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 2025 (2025)

“Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 121–123,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: 2025

Ko Siosefa Sāmita ʻi he Fale Fakapōpula Lipetií

Fale Fakapōpula Lipetī, tā fakatātā ʻa Welden Andersen

20–26 ʻOkatopa: “ʻE ʻOtua, ʻOkú Ke ʻI Fē?”

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 121–123

Naʻe ʻiloa e tafaʻaki taupotu taha ki lalo ʻo e fale fakapōpula ʻi Lipetī, Mīsulí “ko e ʻaná.” Naʻe matolu e holisí, momoko mo ʻuli e faliki maká, siʻisiʻi e meʻakaí pea mafu, pea naʻe siʻisiʻi ʻaupito e maama ne ʻasi mai ʻi he ongo luva pā ukamea fāsiʻi naʻe ofi ki he ʻaofí. Ko e feituʻu ʻeni naʻe nofo ai ʻa Siosefa Sāmita mo ha niʻihi tokosiʻi kehe ʻi he māhina momoko ʻe fā lolotonga e faʻahitaʻu momoko ʻo e 1838–39. Lolotonga e taimi ko ʻení, naʻe maʻu maʻu pē ʻe Siosefa ha ongoongo fekauʻaki mo e faingataʻaʻia ʻa e Kāingalotú. Naʻe lau māhina siʻi pē ʻa e melino mo e fakatuʻamelie naʻe ongona ʻi Hihifo Mamaʻó, pea ko e taimi ní naʻe ʻikai ha ʻapi ʻo e Kāingalotú, ne tuli kinautolu ki he feituʻu maomaonganoá ʻi he fekumi ki ha toe feituʻu ʻe taha ke kamata foʻou ai—ka ko e taimi ko ʻení ʻoku nofo pōpula honau Palōfitá.

Ka neongo ʻa ʻene ʻi he fale fakapōpula fakamamahi ko iá, naʻe “lilingi hifo” ʻa e “ʻilo mei he langí” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 121:33). Naʻe tali mahino mo mālohi ‘a e fehuʻi ʻa Siosefa “ʻE ʻOtua, ʻokú ke ʻi fē?” ‘aki ‘a e: “ʻOua te ke manavahē … , koeʻuhí he ʻe ʻiate koe ʻa e ʻOtuá ʻo taʻengata pea taʻengata” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 121:1; 122:9).

Vakai, Kau Māʻoniʻoní, 1:356–438; “Within the Walls of Liberty Jail,” ‘i he Revelations in Context, 256–63.

fakaʻilonga akó

Ngaahi Fakakaukau ki he Ako ʻi ʻApí mo e Lotú

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 121:1–10, 23–33; 122

ʻI he kau ʻa e ʻOtuá, ʻe lava ke hoko ʻa e faingataʻá ʻo “ʻaonga kiate [au].”

‘I he taimi ʻoku tau faingataʻaʻia aí pe ko e kakai ʻoku tau ʻofa aí, ʻoku angamaheni ke tau fifili pe ʻoku ʻafioʻi nai ʻe he ʻOtuá kitautolu. ʻI hoʻo lau e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 121:1–6, fakakaukau ki he ngaahi taimi naʻá ke maʻu ai ha ngaahi fehuʻi pe ongoʻi tatau mo Siosefa Sāmitá. Ko e hā ʻokú ke maʻu ʻi he tali ʻa e ʻEikí ʻe ala tokoni atu ʻi he taimi ʻokú ke maʻu ai e ngaahi fehuʻi pe ongo ko ʻení? Hangē ko ʻení, fakatokangaʻi ʻi he veesi 7–10, 26–33, ʻa e ngaahi tāpuaki ʻokú Ne talaʻofa maí. ʻOkú ke pehē ʻoku ʻuhinga ki he hā ke “kātakiʻi … leleí”? ʻOku tokoniʻi fēfē nai koe ʻe he Fakamoʻuí ke ke fakahoko ʻení?

ʻI hoʻo lau e vahe 122, fakakaukau ki he founga ʻoku finangalo ai ʻa e ʻEikí ke ke fakakaukau ki hoʻo ngaahi faingataʻá. Te ke lava ʻo fakalaulauloto ki he ngaahi aʻusia kuo hoko koeʻuhí ko hoʻo ngaahi ʻahiʻahí pea mo e founga te nau lava ai ʻo “ʻaonga kiate koé” (veesi 7).

Vakai foki, Quentin L. Cook, “Melino Fakataautaha ʻi he Taimi ʻo e Faingataʻá,” Liahona, Nōvema 2021, 89–92; “Te U Maʻu ʻI Fē ʻa e Melinó?,” Ngaahi Himí, fika 63.

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 121:34–46

fakaʻilonga seminelí
ʻOku makatuʻunga ʻa e mālohi mo e ivi tākiekina moʻoní ʻi he “ngaahi founga ʻo e māʻoniʻoní.”

Naʻe fakamālohiʻi ʻe he mālohi fakamāmaní ʻa e Kāingalotú ke nau mavahe mei Mīsuli pea mo Siosefa Sāmita ki he fale fakapōpulá. Kae lolotonga ʻa e ʻi ai ʻa Siosefá, naʻe akoʻi ia ʻe he ʻEikí fekauʻaki mo ha faʻahinga mālohi kehe: ʻa Hono mālohí, ʻa e “ngaahi mālohi ʻo e langí.” ʻE lava ke tokoni hoʻo laukonga fekauʻaki mo e mālohi ko iá ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 121:34–46 ke ke ako e founga ke maʻu ai ʻa e mālohi ko iá—pea mo e founga ke fakaʻaongaʻi ia ke tāpuekina e niʻihi kehé. Mahalo te ke lava ʻo lekooti ʻa e meʻa naʻá ke akó ʻi ha tēpile ʻoku ʻi ai ha ongo kōlomu ʻoku fakahingoa ko e Ngaahi Mālohi ʻo e Langí mo e Mālohi Fakamāmaní. ʻOku kehekehe fēfē nai ʻa e ongo mālohi ʻe ua ko ʻení? Ko e hā ʻoku akoʻi atu ʻe he ngaahi fakamatala ko ʻeni ki he mālohi ʻo e ʻEikí ʻo fekauʻaki mo Iá?

Te ke lava foki ʻo fakalaulauloto ki he foʻi lea ko e ivi ʻi he veesi 41. Ko e hā ha ngaahi tūkunga ʻe niʻihi ʻokú ke fie hoko ai ko ha ivi tākiekina ki he leleí—mahalo ʻi ha vā fetuʻutaki fakafāmili, ʻi he akó, ʻi he ngāué, pe ʻi ha fatongia he Siasí? Ko e hā ʻokú ke ako mei he veesi 41–46 fekauʻaki mo e founga ʻoku tākiekina ai ʻe he ʻOtuá ʻa ʻEne fānaú? Te ke lava ʻo fakamatalaʻi fakanounou ʻa e meʻa ʻokú ke akó ʻaki haʻo fakakakato ha sētesi hangē ko ʻení: “Ke tākiekina ʻa ki he leleí, te u .”

Vakai foki, Jeffrey R. Holland, “ʻOku ʻIkai Hangē ko e Foaki ʻa Māmaní,” Liahona, Mē 2021, 35–38; David A. Bednar, “Ko e Ngaahi Mālohi ʻo e Langí,” Liahona, Mē 2012, 48–51; “Ko e Ngaahi Mālohi ʻo e Langí” (vitiō), Gospel Library.

9:14

"The Powers of Heaven"

Fili ha kupuʻi lea pea ako fakamātoato ia. Ke ʻilo lahi ange fekauʻaki mo e ngaahi tāpuaki fakaʻofoʻofa ʻoku fakamatalaʻi ʻi he veesi 45–46, te ke lava ʻo fili ha kupuʻi lea ʻoku mahuʻinga makehe kiate koé pea ako fakamātoato ia. Hangē ko ʻení, ko e hā e ʻuhinga ʻa e konga lea ko e ngaohi ke fakaʻofoʻofá pea ʻe lava fēfē ʻe he angamaʻá ʻo ngaohi ke fakaʻofoʻofa hoʻo fakakaukaú? Pe mahalo te ke lava ʻo maʻu ha fakatātā ʻo e hahaú pea ako fekauʻaki mo e founga ʻoku fakatahataha ai ʻa e hahaú ʻi he ʻakaú. ʻOku faitatau fēfē ʻeni mo e founga ʻoku akoʻi ai ʻe he ʻEikí ʻa ʻEne tokāteliné? Vahevahe ʻa e meʻa ʻokú ke ʻiló mo hoʻo fāmilí pe kaungāmeʻá, kau ai hoʻo ngaahi kaungāmeʻa ʻi he lotú.

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 122:8

Kuo hāʻele hifo ʻa Sīsū Kalaisi ʻo māʻulalo ange ʻi he meʻa kotoa pē koeʻuhí ke Ne lava ʻo hiki hake au.

ʻOkú ke pehē ʻoku ʻuhinga ki he hā ʻa e pehē naʻe “ʻalu hifo [ʻa Sīsū Kalaisi] ʻo māʻulalo ange [ʻi he meʻa] kotoa pē”? Ko ha ngaahi veesi kehe ʻeni ʻe ala tokoni ke mahino kiate koe ʻa e kupuʻi lea ko ʻení: ʻĪsaia 53:3–4; Hepelū 2:17–18; 1 Nīfai 11:16–33; ʻAlamā 7:11–13. Fakatefito ʻi he meʻa ʻokú ke ʻiló, fakakaukau ke toe fakalea ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 122:8 ʻi hoʻo lea pē ʻaʻaú. Te ke fakahaaʻi fēfē hoʻo houngaʻia kia Sīsū Kalaisi ʻi Heʻene hāʻele hifo ʻo māʻulalo ange ʻi he meʻa kotoa peé?

ʻOku liliu fēfē ʻe he fakakaukau ko ʻeni meia Palesiteni Tāleni H. ʻOakesí ʻa e mahino ʻokú ke maʻú? “Mahalo ʻe aʻu ʻo tau pehē ko ʻene hifo mai ʻo māʻulalo ange he meʻa kotoá, ʻoku ʻi ha tuʻunga ai [ʻa Sīsū Kalaisi] ke Ne hiki hake kitautolu mo foaki mai ʻa e ivi ʻoku tau fiemaʻu ke kātakiʻi hotau ngaahi mamahí” (“Fakamālohia ʻe he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí,” Liahona, Nōvema 2015, 64).

Ko e mamahi ʻa Sīsū Kalaisi ʻi Ketisemaní

Fakaikiiki mei he ʻOua Naʻa Fai Hoku Lotó, ka Ko e Finangalo ʻOʻoú, tā fakatātā ʻa Walter Rane

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 123

“Ke tau fai ʻi he loto-fiefia ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē ʻoku tau maʻu ʻa e mālohi ke faí.”

ʻI he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 123:7–8, naʻe ʻuhinga ʻa Siosefa Sāmita ki he ngaahi tui hala naʻe iku ki he faingataʻaʻiá, kau ai hono fakatangaʻi ʻo e Kāingalotú. ʻI Māʻasi 1839, ne ngalingali naʻe ʻikai toe ʻi ai ha meʻa ʻe lava ke fai ʻe he Kāingalotú ke liliu e tūkunga ko iá. Ka ʻi he ngaahi tohi ʻa Siosefa mei he Fale Fakapōpula Lipetií, naʻá ne talaange kiate kinautolu ʻa e meʻa te nau lava ʻo faí: “tānaki fakataha … ha ʻilo ki he ngaahi moʻoniʻi meʻá” pea “tuʻu maʻu ʻi he loto-fakapapau, ke mamata ki he fakamoʻui ʻa e ʻOtuá” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 123:1, 17). ʻI hoʻo fakakaukau ki he ngaahi palopalema ʻi he māmaní he ʻaho ní, fakakaukau ki he ngaahi founga ʻa ia “ʻokú [ke] maʻu ʻa e mālohi ke faí” ke ke fehangahangai ai mo iá (veesi 12, 17). Pea ʻoua naʻa ngalo ʻa e “ngaahi meʻa īkí” (veesi 15). Ko e hā ʻoku mahuʻinga ai ke fakahoko ʻa e ngaahi meʻá ni ʻi he “loto-fiefia”? (veesi 17).

Ko e konga lahi ʻo e ngaahi meʻa naʻe kole ʻe Siosefa ʻi he tohí ni naʻe ʻave ia ki he puleʻangá pea pulusi ko ha konga ʻo ha fakamatala konga 11 ʻi ha nusipepa ʻi Nāvū ko e Times and Seasons (vakai, “A History, of the Persecution, of the Church of Jesus Christ, of Latter Day Saints in Missouri, December 1839–October 1840,” [josephsmithpapers.org]).

Ke maʻu ha ngaahi fakakaukau lahi ange, vakai ki he ongo makasini Liahona mo e Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú ki he māhina ní.

Kakai, Ngaahi Feituʻu, Ngaahi Meʻa ʻOku Hoko

Lomiʻi heni ke vakai ki ha meʻa lahi ange

fakaʻilonga 03 ʻo e konga ʻa e fānaú

Ngaahi Fakakaukau ki hono Akoʻi ʻo e Fānaú

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 121:1–9; 122:7–9

ʻI he kau ʻa e ʻOtuá, ʻe lava ke hoko hoku ngaahi faingataʻá ʻo ʻaonga kiate au.

  • Ke tokoni ki hoʻo fānaú ke nau fakakaukauloto pe naʻe fēfē nai ʻa e nofo ʻa Siosefa Sāmita mo hono ngaahi kaungāmeʻá ʻi he Fale Fakapōpula Lipetií, te mou lava ʻo lau fakataha ʻa e “Vahe 46: Ko Siosefa Sāmita ʻi he Fale Fakapōpula ʻi Lipetií” (ʻi he Ngaahi Talanoa ʻo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá, 172–74) pe “Ngaahi Leʻo ʻo e Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí: Fale Fakapōpula Lipetií” pe mamataʻi ha konga ʻo e vitiō “Siosefa Sāmita: Ko e Palōfita ʻo Hono Toe Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí” (Gospel Library, ʻo kamata ʻi he 41:30). Pea ʻi hoʻomou lau fakataha ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 121:1–9, te mou lava ʻo talanoa fekauʻaki mo e founga naʻe tokoniʻi ai ʻe he Fakamoʻuí ʻa Siosefa ke ne ongoʻi nongá. Te tau maʻu fēfē ʻa e nongá ʻi he Fakamoʻuí, ʻo aʻu ki he lolotonga ʻo e ngaahi taimi faingataʻá?

    2:36

    Fale Fakapōpula Lipetií: Ko e fekumi ki he ʻEikí lolotonga ʻo e ngaahi taimi faingataʻá

    62:4

    Joseph Smith: The Prophet of the Restoration

  • Ke tokoni ke ʻiloʻi ʻe he fānaú ʻe lava ke hoko ʻetau ngaahi faingataʻá “ʻo ʻaonga kiate [kitautolu]” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 122:7), te mou lava ʻo talanoa fekauʻaki mo e founga ʻoku tupu ai hotau uouá ʻi he taimi ʻoku tau hiki ai ha meʻa ʻoku mamafá. Te ke lava foki ʻo fakaafeʻi ke nau hiki ha meʻa mamafa. Hili iá te mou lava ʻo talanoa fekauʻaki mo e founga ʻoku lava ke tokoni ai ʻetau foua ʻa e ngaahi taimi faingataʻá ke tupulaki hotau laumālié—ʻi heʻetau tafoki ki he ʻEikí ki ha tokoní. Vahevahe ha ngaahi sīpinga ʻe niʻihi mei hoʻo moʻuí.

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 121:34–46

ʻOku ʻomi ʻe he māʻoniʻoní ʻa e “ngaahi mālohi ʻo e langí.”

  • Mahalo ʻe tokoni ha talanoa fakatātā ke mahino ki hoʻo fānaú ʻa e “ngaahi mālohi ʻo e langí.” Hangē ko ʻení, te ke lava ʻo fakafehoanaki ʻa e mālohi ʻo e ʻOtuá ki he mālohi fakaʻuhilá. Ko e hā ha meʻa te ne ala taʻofi ha meʻangāue fakaʻuhila mei heʻene maʻu ʻa e mālohí? Ko e hā ha meʻa ʻokú ne holoki hotau mālohi fakalaumālié? Ko e hā ha meʻa ʻokú ne fakalahi iá? (Kumi ha ngaahi foʻi lea mo e kupuʻi lea ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 121:34–46; vakai foki, Tohi Tu‘utuʻuni Fakakātoá, 3.5, 3.6, Gospel Library.)

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 122:7–9

ʻOku ʻafioʻi ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e meʻa ʻoku ou fouá.

  • Hili hoʻomou lau mo e fānaú ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 122:7–9, te ke lava ʻo vahevahe ha aʻusia naʻá ke ongoʻi ai naʻe ʻiate koe ʻa e Fakamoʻuí lolotonga ha ʻahiʻahi faingataʻa. Te mou lava foki ʻo hivaʻi fakataha ha foʻi hiva hangē ko e “Ko Sīsuú Naʻá Ne Hangē Ha kiʻi Tamasiʻí” (Tohi Hiva ʻa e Fānaú, 34), peá ke fakamoʻoni ʻe lava ke tokoniʻi kitautolu ʻe Sīsū Kalaisi koeʻuhí ʻokú Ne ʻafioʻi e ongo ʻoku tau maʻú.

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 123:15–17

Naʻa mo e fanga kiʻi meʻa īkí te nau lava ʻo fakahoko ha liliu lahi ʻi he ngāue ʻa e ʻOtuá.

  • Ke tokoni ke mahino ki hoʻo fānaú ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 123:15–17, te ke lava ʻo vahevahe mo kinautolu ha fakatātā ʻo ha fuʻu vaka lahi mo ha foheʻuli siʻisiʻi, pe vahevahe mo kinautolu ʻa e fakamatala ʻa ʻEletā Tēvita A. Petinā ʻi he “Ko e Ngaahi Tefitoʻi Moʻoni ʻo ʻEku Ongoongoleleí” (Liahona, Mē 2021, 125–26). Hili iá te mou lava ʻo talanoa ki ha fanga kiʻi founga iiki te tau lava ai ʻo tokoni fiefia ki hotau fāmilí mo e ngaahi kaungāmeʻá.

15:0

“Ko e Ngaahi Tefitoʻi Moʻoni ʻo ʻEku Ongoongoleleí”

tā fakatātā ʻo ha vaka ʻi tahi

Hangē ko e foheʻuli siʻisiʻi ʻo ha fuʻu vaka lahi, ʻe lava ʻe heʻetau fanga kiʻi ngāue īkí ʻo fakahoko ha fuʻu liliu lahi.

Ke maʻu ha ngaahi fakakaukau lahi ange, vakai ki he makasini Ko e Kaumeʻá ʻo e māhina ní.

Ko e lekooti ʻe Siosefa Sāmita ha fakahā ʻi he Fale Fakapōpula Lipetií

Ko Siosefa Sāmita ʻi he Fale Fakapōpula Lipetií, tā fakatātā ʻa Greg Olsen

peesi ʻekitivitī maʻá e fānaú