Doctrine and Covenants 2025
18–24 ʻAokosi: “Ko ha Tefitoʻi Moʻoni mo Hano Talaʻofa”: Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 89–92


“18–24 ʻAokosi: ʻKo ha Tefitoʻi Moʻoni mo Hano Talaʻofaʼ: Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 89–92,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 2025 (2025)

“Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 89–92,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: 2025

ongomātuʻa ʻokú na feimeʻatokoni fakataha

18–24 ʻAokosi: “Ko ha Tefitoʻi Moʻoni mo Hano Talaʻofa”

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 89–92

ʻI he Akoʻanga ʻo e Kau Palōfitá, naʻe akoʻi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá e kaumātuʻa ʻo ʻIsilelí fekauʻaki mo hono langa e puleʻanga ʻo e ʻOtuá ʻi he māmaní. Naʻa nau aleaʻi ha ngaahi moʻoni fakalaumālie, lotu fakataha, ʻaukai, mo teuteu ke malangaʻi e ongoongoleleí. Ka naʻe ʻi ai ha meʻa fekauʻaki mo e ʻātakaí ʻe ngalikehe kiate kitautolu he ʻahó ni, pea naʻe ʻikai ke ngalikehe foki ia kia ʻEma Sāmita. Lolotonga e ngaahi fakatahá, naʻe ifi mo mama tapaka e kau tangatá, ʻa ia naʻe angamaheni he taimi ko iá, ka naʻe tau ia ʻi he faliki papa lanu ʻuliʻulí pea namu mālohi. Naʻe vahevahe ʻe ʻEma kia Siosefa e meʻa naʻá ne hohaʻa ki aí, pea naʻe fehuʻi ʻe Siosefa ki he ʻEikí. Ko ʻEne talí ko ha fakahā naʻe ope atu ia ʻi he ifi tapaká mo e ʻuli mei he tapaká. Naʻá ne tuku ki he Kāingalotú, ʻi he lauʻi toʻu tangata ka hoko maí, “ha tefitoʻi moʻoni mo hano talaʻofa”—ko ha ngaahi talaʻofa ʻo e moʻui lelei fakaesinó, “potó,” mo e “ngaahi fuʻu koloa mahuʻinga ʻo e ʻiló” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 89:3, 19).

Vakai foki, Kau Māʻoniʻoní, 1:181–83.

fakaʻilonga akó

Ngaahi Fakakaukau ki he Ako ʻi ʻApí mo e Lotú

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 89

fakaʻilonga seminelí
Naʻe foaki mai ʻe he ʻEikí ʻa e Lea ʻo e Potó ke tokoniʻi au ke u moʻui lelei ʻi he sinó mo e laumālié.

ʻI he taimi naʻe fuofua fanongo ai e kaumātuʻa ʻi he Akoʻanga ʻo e Kau Palōfitá ki hono lau ʻe Siosefa Sāmita ʻa e Lea ʻo e Potó, ne tuai e kemo ʻenau “lī ʻenau foʻi tapaká mo e mama tapaká ki he afí” (Kau Māʻoniʻoní, 1:183). Naʻa nau fie fakahaaʻi ʻenau loto-fiemālie ke talangofua ki he ʻEikí. Mahalo kuó ke ʻosi “lī” mei hoʻo moʻuí ʻa e ngaahi meʻa ʻoku fakatokanga mai ki ai e Lea ʻo e Potó, ka ko e hā ha toe meʻa te ke lava ʻo ako mei he fakahā ko ʻení? Fakakaukau ki he ngaahi fokotuʻu ko ʻení:

  • Fakakaukau ki he fakahaá “ko ha tefitoʻi moʻoni mo hano talaʻofa” (veesi 3)—ko ha ngaahi moʻoni tuʻuloa ʻokú ne tataki ʻa e fai tuʻutuʻuní. Ko e hā e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻokú ke maʻu te ne lava ʻo tataki hoʻo ngaahi filí? Ko e hā e ngaahi tāpuaki ʻoku talaʻofa mai ʻe he ʻEikí? (vakai, veesi 18–21). Kuó Ne fakahoko fēfē ʻa e ngaahi talaʻofa ko iá ʻi hoʻo moʻuí?

  • Ko e hā ha ngaahi sīpinga kuó ke vakai ki ai ʻo e “ngaahi kovi mo e ngaahi filioʻi … ʻi he loto ʻo ha kau tangata kākā”? (veesi 4). Makehe mei he fakahā ko ʻení, ko e hā kuo ʻomi ʻe he ʻEikí ke tokoniʻi koe ke ke fakaʻehiʻehi pe ikunaʻi ʻa e ngaahi kovi ko ʻení?

  • Ko e hā ‘oku akoʻi atu ʻe he fakahā ko ʻení ʻo kau ki he ʻEikí? ʻOku fekauʻaki fēfē ʻa e Lea ʻo e Potó ki he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 29:34–35?

  • Ko e hā ʻoku ueʻi koe ke ke fai ke tokangaʻi lelei ange ai ho sinó?

Mahalo kuó ke maʻu ha ngaahi faingamālie ke fakamatalaʻi ki he niʻihi kehé ʻa e ʻuhinga ʻokú ke moʻui ʻaki ai e Lea ʻo e Potó—pea ʻe lava ke ke maʻu ha ngaahi faingamālie lahi ange ʻi he kahaʻú. Fakakaukau ki he founga te ke ala fakaʻaongaʻi ai ʻa e ngaahi faingamālie ko ʻení ke fakamoʻoni ki he Fakamoʻuí, ki he toputapu hotau sinó, mo e ngaahi moʻoni fakalaumālie kehé. Ki ha ngaahi fakakaukau, vakai ki he “ʻOku toputapu ho sinó,” Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú: Ko ha Fakahinohino ki Hono Fakahoko ha Ngaahi Filí, 22–29.

Vakai foki, 1 Kolinitō 6:19–20; Thomas S. Monson, “Ngaahi Tefitoʻi Moʻoní mo e Ngaahi Talaʻofá,” Liahona, Nōvema 2016, 78–79; Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “Lea ʻo e Potó,” Gospel Library; “The Word of Wisdom,” ʻi he Revelations in Context, 183–91; “Addiction,” “Physical Health,” Life Help, Gospel Library.

4:39

Ngaahi Tefitoʻi Moʻoní mo e Ngaahi Talaʻofá

Ako mo akoʻi ʻo fakafou ʻi he ngaahi tefitoʻi moʻoní. Te tau lava ʻo moʻui ʻaki e ngaahi tefitoʻi moʻoní ke fakaʻaongaʻi ʻetau tauʻatāina ke filí mo e tui kia Kalaisí, kae ʻikai ko hono faʻu ha lisi ʻo e ngaahi meʻa ke fakahoko mo ʻikai fakahokó. Hangē ko ʻení, fakakaukau ki ha ngaahi fehuʻi ʻoku fakatefito ʻi he tefitoʻi moʻoní hangē ko ʻení fekauʻaki mo e Lea ʻo e Potó: Ko e fē ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni te ne lava ʻo fakalotolahiʻi ha taha ʻoku fāifeinga ke talangofua ki he Lea ʻo e Potó? Ko e fē ngaahi tefitoʻi moʻoni te ne lava ʻo fakafiemālieʻi au ʻi heʻeku faingataʻaʻia fakaemoʻui leleí neongo ʻeku moʻui ʻaki e Lea ʻo e Potó?

fefine ʻoku fakamālohisino yoga

ʻOku finangalo ʻa e Tamai Hēvaní ke tau tokangaʻi lelei hotau sinó.

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 90:1–17

ʻOku maʻu ʻe he Kau Palesitenisī ʻUluakí ʻa e “ngaahi kī ʻo e puleʻangá.”

Naʻe ʻomi ʻe he ʻEikí ha ngaahi fakahinohino ʻi he vahe 90, fekauʻaki mo e “ngāue fakafaifekau mo e ngāue fakapalesiteni” (veesi 12) ʻa Siosefa Sāmita, Sitenei Likitoni mo Feletiliki G. Uiliamisi—ko e kau mēmipa ʻi he meʻa ʻoku tau ui he taimí ni ko e Kau Palesitenisī ʻUluakí. Ko e hā ʻoku tau ako fekauʻaki mo e Kau Palesitenisī ʻUluakí mei he veesi 1–17? Fakakaukau ke toe vakaiʻi e ngaahi pōpoaki fakamuimuitaha mei he kau mēmipa ʻo e Kau Palesitenisī ʻUluakí. Ko e hā ʻoku nau fakahoko ke “fakamaau ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē ʻo e siasi mo e puleʻanga ko ʻení”? (veesi 16). Te ke fakahaaʻi fēfē ʻoku ʻikai ko ha “meʻa maʻamaʻa” ia kiate koé? (veesi 5).

Fakakaukau ke hivaʻi pe lau e fakalea ki he “Mou Omi ʻo Fanongoa” (Ngaahi Himí, fika 12) pe ko ha hiva ʻe taha fekauʻaki mo e kau palōfitá ʻoku fekauʻaki ki he ngaahi akonaki ʻi he ngaahi veesi ko ʻení. Kuo tokoniʻi fēfē koe ʻe he ngāue ʻa e Kau Palesitenisī ʻUluakí ke ke ʻiloʻi ʻa e Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi?

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 90:24

“ʻE fengāueʻaki fakataha ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē koeʻuhi ko [ʻeku] leleí.”

Fakalaulauloto ki ha ngaahi meʻa kuó ke aʻusia naʻe fakamoʻoniʻi atu ai e talaʻofa ʻa e ʻEikí ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 90:24. Fakakaukau ke lekooti hoʻo ngaahi aʻusiá pea vahevahe kinautolu mo ha mēmipa ʻo e fāmilí pe taha ʻokú ke ʻofa ai—mahalo ko ha taha ʻokú ne fie maʻu ha fakafiemālie pe poupou. Kapau ʻoku ʻi ai ha ngaahi tāpuaki pau ʻokú ke kei tatali ki ai, fakalaulauloto ki he meʻa te ke lava ʻo fai ke kei faivelenga ai ʻi hoʻo tatali ke vakai ki he founga “ʻe fengāueʻaki fakataha ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē koeʻuhi ko hoʻomou leleí.”

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 90:28–31

Ko hai ʻa Viena Siekisí?

Naʻe fanauʻi ʻa Viena Siekisi ʻi he ʻaho 10 ʻo Sune, 1787 ʻi Masāsuseti. Ko ha fefine tui lahi ʻa Viena naʻá ne faingamālie fakapaʻanga, pea naʻá ne fuofua fetaulaki mo e kau faifekaú ʻi he 1831. Hili hono maʻu ha fakamoʻoni fakalaumālie naʻe moʻoni ʻenau pōpoakí, naʻá ne fononga ke fetaulaki mo e Palōfitá ʻi Ketilani, ʻOhaiō, ʻa ia naʻe papitaiso ai iá.

Naʻe talangofua ʻa Viena ki he akonaki ʻa e ʻEikí kiate ia ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 90:28–31. Naʻe hoko ʻene fakatapui ki he ʻEikí, kau ai ha ngaahi foaki naʻá ne fai kimuʻa ʻi Ketilani, ʻi ha taimi mahuʻinga ki he Siasí, ʻi he feinga ʻa e kau takí ke fakatau ʻa e kelekele ʻe langa ai e Temipale Ketilaní. Naʻe “faivelenga, ʻo ʻikai nofo noa” ʻa Viena he kotoa ʻene moʻuí pea ne faifai peá ne malava ʻo “nofo hifo ʻi he melino” (veesi 31) ʻi he Teleʻa Sōlekí, ʻa ia naʻá ne pekia ai ʻi hono taʻu 96.

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 91

“ʻOku fakahā ʻe he Laumālié ʻa e moʻoní.”

ʻOku tau fehangahangai kotoa mo ha ngaahi fakamatala ʻoku ʻi ai “ʻa e ngaahi meʻa lahi … ʻoku moʻoni” mo e “ngaahi meʻa lahi … ʻoku ʻikai moʻoni” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 91:1–2). Ko e hā ha faleʻi ʻokú ke maʻu ʻi he vahe 91 ʻe lava ʻo tokoni atu ke ke ʻiloʻi ʻa e moʻoní ʻi he ngaahi fakamatala ʻokú ke fehangahangai mo iá? Kuo tokoniʻi fēfē koe ʻe he Laumālié ke ke ʻiloʻi ʻa e moʻoní mei he meʻa ʻoku halá?

Ki ha ngaahi fakakaukau lahi ange, vakai ki he makasini Liahona mo e Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú ʻo e māhina ní.

Kakai, Ngaahi Feituʻu, Ngaahi Meʻa ʻOku Hoko

Lomiʻi heni ke vakai ki ha meʻa lahi ange

fakaʻilonga 02 ʻo e konga ʻa e fānaú

Ngaahi Fakakaukau ki hono Akoʻi ʻo e Fānaú

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 89

ʻOku tokoni ʻa e Lea ʻo e Potó ke u moʻui lelei fakaesino mo fakalaumālie.

  • Ke fakafeʻiloaki e vahe 89, mahalo te ke lava mo hoʻo fānaú ʻo vakai ki ha tā ʻo ha temipale pe hivaʻi ha foʻi hiva fekauʻaki mo e moʻui lelei fakatuʻasinó, hangē ko e “Ko Hoku Temipale Mei he ʻEikí” (Tohi Hiva ʻa e Fānaú, 73), ke akoʻi ʻoku hangē hotau sinó ha ngaahi temipale ki hotau laumālié. Tokoniʻi hoʻo fānaú ke nau fakatātaaʻi ha ngaahi founga te nau lava ai ʻo tokangaʻi honau sinó.

  • Ke ako fekauʻaki mo e ngaahi fekau ʻa e ʻEikí ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 89:10–17, te ke lava mo hoʻo fānaú ʻo tā pe vakai ki ha ʻū fakatātā ʻo ha ngaahi meʻa lelei te tau lava ʻo kai pe fakahoko ke moʻui lelei ai hotau sinó (vakai ki he tā mo e peesi ʻekitivitī ʻi he fakaʻosinga ʻo e lēsoni ko ʻení). Ko e hā kuo fakatokanga mai ʻe he ʻEikí ke ʻoua naʻa tau fakaʻaongaʻí? Ko e hā ʻokú Ne finangalo ai ke tau tokangaʻi hotau sinó?

    2:56

    Ko e Lea ʻo e Potó: Ko e fono ʻa e ʻEikí ki he moʻui leleí

  • Naʻe faleʻi ʻe ʻEletā Keuli E. Sitīvenisoni e kakai kei talavoú ke nau tomuʻa palani ʻa e meʻa te nau fai ʻi he taimi ʻe ʻahiʻahiʻi ʻaki ai kinautolu e kava mālohí pe faitoʻo konatapú. Naʻá ne akoʻi ʻo pehē, “Te ke ʻilo ai ʻoku siʻi ange hono puleʻi koe ʻe he ʻahiʻahí. Kuó ke ʻosi fili e founga te ke tali ʻakí mo e meʻa te ke faí. He ʻikai fie maʻu ke ke fai ha fili ʻi he taimi kotoa pē” (“Ko Hoʻo Tohi Fakahinohino ʻo e Lakanga Fakataulaʻeikí,” Liahona, Mē 2019, 48). Hili hono lau fakataha ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 89:4 mo e fakamatala ʻa ʻEletā Sitīvenisoní, fealeaʻaki mo hoʻo fānaú fekauʻaki mo e founga te nau lava ai ʻo fili he taimí ni—ki he toenga ʻo ʻenau moʻuí—ke moʻui ʻaki e Lea ʻo e Potó. Te mou lava foki ʻo tulamaʻi ʻa e founga ʻe lava ke nau tali ʻaki ai ki ha taha, ʻo aʻu ki ha kaungāmeʻa, ʻokú ne ʻoange ha meʻa ʻoku fepaki mo e Lea ʻo e Potó. ʻOku tāpuekina fēfē kitautolu ʻe he ʻEikí ʻi heʻetau talangofua ki he Lea ʻo e Potó? (vakai, veesi 18–21).

fānau ʻoku vaʻinga ʻi he matātahí

Ko hotau sinó ko ha meʻaʻofa ia mei he ʻOtuá.

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 90:5

ʻOku tuku mai ʻe he ʻOtuá e kau palōfitá ke nau fakahinohinoʻi mo maluʻi au.

  • Te mou lava ʻo sio ki ha ʻū tā ʻo e kau palōfita ʻi he kuonga muʻá pe hivaʻi ha foʻi hiva hangē ko e “Muimui he Palōfitá” (Tohi Hiva ʻa e Fānaú, 58–59). Kuo tāpuekina fēfē ʻe he ʻOtuá ʻEne fānaú ʻo fakafou ʻi Heʻene kau palōfitá? Ko e hā ʻoku totonu ai ke tau fakafanongo ki he kau palōfita ʻa e ʻOtuá? (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 90:5). Te ke lava leva mo hoʻo fānaú ʻo sio ki ha tā ʻo e palōfita moʻuí pea vahevahe ha niʻihi ʻo e ngaahi meʻa kuo akoʻi pe fakatokanga mai ki ai ʻa e ʻEikí ʻo fakafou ʻiate iá. Te tau lava fēfē ʻo muimui ki he palōfitá?

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 91

ʻE lava ke tokoni ʻa e Laumālié ke u ʻiloʻi ʻa e meʻa ʻoku moʻoní.

  • Te ke lava ʻo fakamatalaʻi fakanounou ʻa e ʻuluʻi vahe ki he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 91 ke tokoni ke mahino ki hoʻo fānaú ʻa e ʻuhinga naʻe ʻomai ai e fakahā ko ʻení. Te nau lava leva ʻo fakakaukau ki ha ngaahi feituʻu, hangē ko e mītiá, te tau lava ʻo maʻu ai ha “ngaahi meʻa lahi … ʻa ia ʻoku moʻoni” mo e “ngaahi meʻa lahi … ʻa ia ʻoku ʻikai moʻoni” (veesi 1–2). Ko e hā ʻoku akoʻi mai ʻe he veesi 4–6 fekauʻaki mo e Laumālie Māʻoniʻoní? ʻOku tokoniʻi fēfē kitautolu ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní ke tau ʻiloʻi e meʻa ʻoku totonú?

Ki ha ngaahi fakakaukau lahi ange, vakai ki he makasini Kaumeʻa ʻo e māhina ní.

fuaʻiʻakau

“ʻOku lelei ʻa e kēleni kotoa pē ki he meʻakai ʻa e tangatá; kae ʻumaʻā foki ʻa e fua ʻo e vainé.”

peesi ʻekitivitī maʻá e fānaú