Konifelenisi ʻa e Kau Faiako Fakalotu ʻa e CES
Kau Ākonga Tuʻuloa ʻa Sīsū Kalaisi


34:34

Kau Ākonga Tuʻuloa ʻa Sīsū Kalaisi

Konifelenisi Fakataha Lotu ʻa e Kau Faiako Fakalotú, 12 Sune 2025

Talateú: Ko e Fakamamafa ʻa e Siasí ʻi hono Fakatupulaki ʻo e Tuʻunga Fakaākonga Tuʻuloá

ʻOku ou houngaʻia lahi ke kau fakataha mo kimoutolu. ʻOku ou fie fakamālō kia Kei (Sitalatelana) ʻi he fualotu ongo moʻoni ko iá; Sisitā ʻĒleni ʻAmataniselo ʻi heʻene tā fakaʻofoʻofa ʻa e pianó; pea mo Brother Kēvini ʻOviati ʻi heʻene tokoni mai ʻi he hivá mo e kuaea fakaʻofoʻofa ko ʻení. ʻOku ou fakamālō lahi atu ʻi hoʻomou kau maí.

ʻOku ou fanongo ki he lave kau ki he kau fakatonuleá pea mo hono liliu ʻeni ki ha ngaahi lea fakafonua kehekehé, pea ʻoku ou fie fai ʻa e kiʻi talanoa fakaoli ko ʻení, ʻe malava pē ke ʻoua ʻe fakakau ʻi he toe fakamafolá koeʻuhí ʻoku kiʻi faingataʻa ke liliu. ʻI he ngaahi taʻu kuohilí naʻá ku ʻi Temipā, ʻAlesona ai, pea naʻe liliu ʻa e ngaahi fakatahaʻanga ʻo e konifelenisi fakasiteikí ki he lea faka-Sipeiní ʻe ha tokotaha fakatonulea naʻe ʻi ha loki ʻe taha, mahalo naʻá ne fakaʻaongaʻi ha headset. Ka naʻá ne tuku mai ha kiʻi tohi kiate au ʻi he tuʻunga malangá. Ko ia, naʻá ku sio ki ai ʻi heʻeku tuʻu haké, naʻe pehē: “Kātaki ʻo lea māmālie. ʻOku lolotonga liliu koe.” [Kata] Naʻe ʻikai ke ngāue ia. Ko ia ai, ʻe fiemaʻu ke mou fanongo kiate au ʻi he pooni.

Tuku muʻa ke u kamata ʻaki hono fakahaaʻi ʻa e houngaʻia ʻa e Kau Palesitenisī ʻUluakí mo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá—ka ko e Siasí fakakātoa—ʻi he ngāue ʻoku mou fai maʻa ʻetau kau akó ʻi he funga ʻo e māmaní. ʻOku mou ʻi he laine muʻa ʻo hono fakatoka mo taukapoʻi ʻa e fakavaʻe ʻo e Siasí ni, ʻa e puleʻanga ʻo e ʻOtuá ʻi he māmaní, ki he kahaʻú. Fakamālō atu ʻi hono fakatapui hoʻomou moʻuí. ʻOku ou tui fakapapau ʻoku hoko hoʻomou ngaahi ngāué ko ha liliu fakaofo ki he leleí.

Kuo fakamamafaʻi ʻe he kau taki ʻo e Siasí ʻa e mahuʻinga ʻo hono fakatupulaki ʻo ha kau ākonga tuʻuloa ʻa Sīsū Kalaisí. Pea hangē ko ʻení, ʻoku mau fakamamafaʻi ʻeni ʻi he founga ʻoku mau akoʻi ai ʻa e kau taki fakamisioná mo e kau taki fakalotofonua ʻo ʻetau kau talavou mo e kau finemui ʻi he Siasí. ʻOku mau fakamamafaʻi ʻeni ʻi he ngaahi kaveinga ʻoku mau kole ki he Kau Taki Māʻolungá ke nau lea ai ʻi heʻenau ʻaʻahi mei he feituʻu ki he feituʻú, pehē foki ki he Kau ʻŌfisa Māʻolungá.

ʻOku mahino lelei ko hono fakatupulaki ʻo e kau ākonga tuʻuloa ʻa e Fakamoʻuí ko ha meʻa tefito ia kiate kitautolu ʻi he ako ʻa e Siasí. ʻI he maʻuʻanga tokoni ʻa e CES “Strengthening Religious Education,” ʻoku akoʻi ai kitautolu:

“Ko e taumuʻa ʻo e ako fakalotú ke akoʻi e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisi kuo fakafoki maí mei he folofolá mo e kau palōfita ʻo onopōní ʻi ha founga ʻe tokoni ki heʻetau kau akó ke:

  1. Fakatupulaki mo nau maʻu ha fakamoʻoni ki he Tamai Hēvaní mo ʻEne ‘palani maʻongoʻongá,’ …

  2. Hoko ko e kau ākonga tuʻuloa ʻa Sīsū Kalaisi, ʻa ia ʻoku nau fakahoko mo tauhi e ngaahi fuakavá, … [pea]

  3. Fakamālohia ʻenau malava ke maʻu ha ngaahi talí, solova ʻa e veiveiuá, tali ʻi he tui, pea fakatupulaki ha ʻamanaki lelei ʻi honau lotó ʻi ha faʻahinga faingataʻa pē te nau fehangahangai mo ia.”1

ʻOku pehē ʻi he taumuʻa ʻa e Seminelí mo e ʻInisititiuti Fakalotú: “Ko ʻetau taumuʻá ke tokoni ki he toʻu tupú mo e kakai lalahi kei talavoú ke fakaloloto ʻenau ului kia Sīsū Kalaisi mo ʻEne ongoongolelei kuo fakafoki maí, taau ke maʻu ʻa e ngaahi tāpuaki ʻo e temipalé, pea teuteuʻi kinautolu, honau ngaahi fāmilí, mo e niʻihi kehé ki he moʻui taʻengata mo ʻenau Tamai Hēvaní.”

Ko e ākonga tuʻuloá ko ha konga mahuʻinga ia ʻo e tokāteline ʻa Kalaisí. ʻOku fakahaaʻi ʻe he tokāteline ʻa Kalaisí ʻa e founga ʻoku tau haʻu ai kia Kalaisi mo maʻu ʻa e meʻaʻofa ʻo ʻEne ʻaloʻofa fakaleleí. ʻOku tau fakaʻaongaʻi ʻetau tauʻatāina ke filí ke maʻu ha tui kiate Ia, fakatomala, papitaiso, mo maʻu e Laumālie Māʻoniʻoní. Ka ke maʻu e ola kakato mo liliu moʻui ʻo e Fakalelei ʻa Kalaisí ʻiate kitautolú, ʻoku fiemaʻu ia ke tau hokohoko atu ʻi he hala ko ʻeni ʻo e fuakavá—ʻa e hala fakaākongá—ki he ngataʻanga ʻo ʻetau moʻui fakamatelié. ʻI he ngaahi lea ʻa Nīfaí: “Pea naʻá ku fanongo ki ha leʻo mei he Tamaí, naʻe folofola: ʻIo, ʻoku moʻoni mo totonu ʻa e ngaahi folofola ʻa hoku ʻOfaʻangá. Ko ia ia ʻoku kātaki ki he ngataʻangá, ʻe fakamoʻui ia. Pea ko ʻeni, ʻe hoku kāinga ʻofeina, ʻoku ou ʻiloʻi ʻi he meʻá ni, kapau ʻe ʻikai kātaki ha tangata ki he ngataʻangá, ʻi he faʻifaʻitaki ki he sīpinga ʻa e ʻAlo ʻo e ʻOtua moʻuí, ʻe ʻikai fakamoʻui ia.”2

Kuo akoʻi ʻe Palesiteni Nalesoni, “ʻOku loto-fiemālie e kau ākonga moʻoni ʻa Sīsū Kalaisí ke hā mahino, lea, pea mo makehe mei he kakai ʻo e māmaní. ʻOku nau taʻeilifia, līʻoa, pea mo loto-toʻa.”3 ʻOku maʻu fēfē ʻa e faʻahinga tuʻunga fakaākonga ko ʻení? Ko e hā ʻene ʻuhinga kiate kitautolu ʻi heʻetau hoko ko ha kau faiako fakalotú? Pea ʻe founga fēfē haʻatau faiako lelei ange ʻi ha founga ʻe hoko ai ʻetau toʻu tupú mo e kakai lalahi kei talavoú ko ha kau ākonga tuʻuloa ʻa Sīsū Kalaisi?

Te u kamata ʻi he pooni ʻaki haʻaku fakakaukau ki he founga ʻoku hanga ai ʻe hono fakaʻaongaʻi ʻo e tauʻatāina ke fili fakatāutahá ʻo fakaloloto ʻa e uluí pea iku ki ha tuʻunga fakaākonga tuʻuloá. Te u fakaafeʻi leva kitautolu ke tau fakakaukau ki he founga ʻoku totonu ke liliu ai ʻe he ngaahi fakakaukau ko ʻení ʻa e founga ʻo ʻetau faiako ko e kau faiako fakalotú, ʻo nofotaha ʻi he founga naʻe akoʻi ʻaki ʻe he Fakamoʻuí ʻEne kau ākongá. Pea te u fakaʻosi ʻaki leva ha ngaahi fakamatala fekauʻaki mo e founga ʻe tokoniʻi ai foki ʻe hono ʻoange ki he kau akó ha ngaahi faingamālie lahi ange ke nau fatongia ʻaki ʻenau akó, ke nau tali ʻa e kole ʻa Palesiteni Nalesoni ke fakatupulaki ʻenau ngaahi fakamoʻoní.

Fatongia ʻo e Tauʻatāina ke Filí ʻi he Tuʻunga Fakaākongá

ʻA ia ko e ʻuluakí, ko e fatongia ʻo e tauʻatāina ke filí ʻi he tuʻunga fakaākongá. Ko e taha ʻo e ngaahi meʻaʻofa mahuʻinga taha naʻe foaki ʻe he ʻOtuá ki Heʻene fānaú ko e tauʻatāina ke filí. Ko e mālohi mo e faingamālie—pea mo e fatongia ko ʻeni—ke ngāue ʻiate kitautolu peé, ʻoku mahuʻinga ia ki hono ʻiloʻi hotau tuʻunga malava kakato ko e fānau ʻa e ʻOtuá. ʻOku mahuʻinga ia ki heʻetau fakalakalaka ʻi he hala ʻo e fuakavá. Hangē ko ia kuo mou ʻiló, naʻe ʻikai ko e palani ʻa e ʻOtuá ke fai ʻa e meʻa kotoa pē maʻatautolu ka ke ʻomi ha faʻunga ʻoku tau lava ai ʻo fakahoko ʻetau ngaahi fili pē ʻatautolú ke tupulaki fakafoʻituitui. Naʻe mahuʻinga ʻa e tauʻatāina ke filí ki heʻetau fakalakalaka ko e ngaahi laumālie ʻi he kuohilí, pea ʻoku mahuʻinga ia ki he meʻa te tau lava ʻo aʻusia ʻi he palani ʻo e fiefia ʻa e ʻOtuá, ʻi he taimí ni pea ʻi he taʻengatá.

ʻOku ʻiloʻi ʻeni ʻe he filí pea ʻokú ne feinga ke fakakoviʻi ʻetau tauʻatāina ke filí. ʻOku tau lau ʻi he tohi ʻa Mōsesé:

“Ko e meʻa ʻi he angatuʻu ʻa Sētane kiate aú, ʻo ne feinga ke fakaʻauha ʻa e tauʻatāina ke fili ʻa e tangatá, ʻa ia ko au, ko e ʻEiki …, kuó u foaki kiate iá, pea ko e tahá foki, ke u foaki foki kiate ia ʻa hoku mālohi ʻoʻokú; ko ia ʻi he mālohi ʻo hoku ʻAlo pē Taha naʻe Fakatupú, naʻá ku pule ke kapusi hifo ia ki lalo;

Pea naʻá ne hoko ko Sētane, ʻio, ko e tēvoló, ko e tamai ʻa e ngaahi loi kotoa pē, ke kākaaʻi mo fakakuihi ʻa e tangatá, pea ke tataki pōpula ʻa kinautolu ʻi heʻene faʻitelihá, ʻio ʻa kinautolu kotoa pē ʻe ʻikai tokanga ki hoku leʻó.”4

ʻE lava ke tau vakai fakalūkufua ki he Tau ʻi he Langí, ko ha tau ke paotoloaki ʻa e tauʻatāina ʻa e tangatá ke filí. Pea ʻoku hokohoko atu ʻa e tau ko iá ʻi he moʻui fakamatelié ni. ʻOku ʻohofi ʻe Sētane ʻa e tauʻatāina ke filí ʻi ha tafaʻaki ʻe ua. ʻI he tafaʻaki ʻe tahá, ʻokú ne tākiekina ʻa e ngaahi fokotuʻutuʻu mo e ngaahi ngāue fakapolitikale ʻokú ne holoki ʻa e fatongia fakatāutahá pe fakaʻaongaʻi e fakamālohí mo e fakalotoʻi ke filí. Hangē ko ʻení, ʻoku pehē ʻe he ʻEikí ko e tefitoʻi ʻuhinga naʻá Ne fekau ai ke fokotuʻu mo tauhi ʻa e Konisitūtone ʻo e ʻIunaiteti Siteití, “koeʻuhí ko e ngaahi totonu mo e maluʻi ʻo e kakano kotoa pē … Ke lava ʻe he tangata kotoa pē ʻo ngāue ʻi he tokāteline mo e tefitoʻi moʻoni … ʻo fakatatau ki he tauʻatāina ke fili ki he totonú ʻa ia kuó u foaki kiate iá, koeʻuhí ke lava ʻo ʻekeʻi mei he tangata kotoa pē ʻa ʻene ngaahi angahala ʻaʻaná ʻi he ʻaho ʻo e fakamāú.”5 Pea naʻá Ne folofola ʻaki leva ha sīpinga mātuʻaki mahino ʻo hono maumauʻi ʻo e tauʻatāina ke filí, ʻo pehē, “Ko ia, ʻoku ʻikai totonu ke pōpula ha tangata ki ha taha kehe.”6 Kuo hoko maʻu pē ʻa e ngaahi palani kotoa ʻa Lusifaá ko ha founga kehekehe ʻo e fakapōpulá.

Ko e meʻa ʻe taha ʻoku tokanga taha ki ai ʻa e filí ʻi hono ʻohofi ʻo e tauʻatāina ke filí, ʻoku mātuʻaki mahuʻinga ia kiate kitautolu ko e kau faiakó. Hangē ko hono fakamatalaʻi ʻi he folofola naʻe toki laú, ʻoku ngāue ʻa Sētane ko e “tamai ʻa e ngaahi loi kotoa pē, ke kākaaʻi mo fakakuihi ʻa e tangatá.”7 ʻOku taʻeʻuhinga ʻa e tauʻatāina ke filí kapau ʻoku ʻikai ke tau ʻilo ʻa e meʻa ʻoku moʻoní mo ia ʻoku ʻikaí, pea he ʻikai lava ke tau fai ha ngaahi fili poto mo fakapotopoto. Ko e faitoʻo ki he kākaá ko e moʻoní. Hangē ko e folofola ʻa e Fakamoʻuí, “Kapau te mou nofo maʻu ʻi heʻeku leá, pea ko ʻeku kau ākonga moʻoni ʻa kimoutolu; Pea te mou ʻilo ʻa e moʻoní, pea ʻe fakatauʻatāinaʻi ʻa kimoutolu ʻe he moʻoní.”8 ʻOku ou tui ʻokú Ne ʻuhinga ke tauʻatāina mei he pōpula ʻo e angahalá mo e halá, ka ʻoku tau ʻatā foki ke fakaʻaongaʻi ʻetau tauʻatāina ke filí ʻi he loto-mahino—tauʻatāina mo malava ke fai ha ngaahi fili fakapotopoto. Pea ko e taimi ia ʻoku tau hū mai ai ko e kau faiako ʻo e folofola ʻa e ʻOtuá. ʻE toki lava pē ke maʻu ʻe Sētane ha mālohi ki ha taha ʻoku ʻikai “tokanga [ki he] leʻo [ʻo e ʻEikí].” Naʻe fekauʻi mai ʻe he ʻOtuá Hono ʻAló ko e “hala, mo e moʻoni, pea mo e moʻui.”9 ʻOkú Ne ʻomi ha kau palōfita ke akoʻi mo tataki kitautolu ki he moʻoní. Kuó Ne ʻomi ʻa e meʻafoaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní ke fakapapauʻi ʻa e moʻoni ko iá, pea ko hotau fatongiá ke tokoniʻi ʻa e kau akó ke nau fanongo mo fili ke fakahoungaʻi ʻa e moʻoni ko iá.

Ka ʻoku fiemaʻu ʻe he tauʻatāina ke filí ʻi he puipuituʻa ʻo e ako fakalotú ha sitepu ʻoku ope atu ʻi hono akoʻi pē ʻo e ngaahi moʻoni ʻo e ongoongoleleí. ʻOku mahuʻinga ke tau faiako ʻi ha founga ʻokú ne fakaafeʻi ʻa e kau akó ke fakaʻaongaʻi ʻenau tauʻatāina ke filí ʻi he akó. ʻOku tau fie tokoniʻi kinautolu ke nau kau longomoʻui mai pea fatongia ʻaki ʻenau akó. ʻOku ʻi ai ʻa e ngaahi fekauʻaki tonu ʻo hono fakaʻatā ʻa e tauʻatāina ke fili ʻa e kau akó ke nau fatongia ʻaki ʻa e akó, ki hono fakatupulaki ʻo e tui mo e fakamoʻoni ʻoku tuʻuloá. ʻI heʻenau fai iá te nau lava ai ʻo hoko ko ha kau ākonga longomoʻui mo tuʻuloa ʻa Sīsū Kalaisi. Te u fakamatala lahi ʻamui ange ki heni, kae tuku ke u tānaki atu ha fakamatala fekauʻaki mo e ngaahi fuakavá.

Ko e fili maʻatautolú ko e taha ia ʻo e ngaahi ʻuhinga kuo tokanga taha ai ʻa Palesiteni Nalesoni ki he ngaahi fuakavá. ʻI he taimi ʻoku tau fili ai ke fakahoko mo tauhi e ngaahi fuakavá, ʻoku tau fakahoko ha ngaahi fili fakataautaha makehe ke muimui ki hotau Fakamoʻuí. ʻOku pehē ʻe Palesiteni Nalesoni:

“ʻOku tau fili ʻi he moʻuí ni pe ko e ngaahi fono fē ʻoku tau loto-fiemālie ke talangofua ki aí—ko e ngaahi fono ʻo e puleʻanga fakasilesitialé, pe fakatelesitialé, pe ko e fakatilesitialé—pea ko e puleʻanga fē ʻo e nāunaú te tau nofo ai ʻo taʻengatá. ʻE hanga ʻe he fili māʻoniʻoni kotoa pē ʻokú ke fai hení ʻo ʻoatu ha ngaahi lelei lahi ʻi he moʻuí ni. Ka ʻe hanga ʻe he ngaahi fili māʻoniʻoni ʻi he moʻui fakamatelié ʻo ʻoatu ha ngaahi lelei taʻemafakatataua ʻi he taʻengatá. Kapau te ke fili ke fai ha ngaahi fuakava mo e ʻOtuá pea tauhi faivelenga ki he ngaahi fuakava ko iá, ʻokú ke maʻu ai ʻa e talaʻofa ʻo e “tānaki atu ʻa e nāunau ki [ho] ʻulú ʻo taʻengata pea taʻengatá.”10

Ko ia ai, ʻoku fakaloloto ʻe he haʻisia ki he ngaahi filí ʻa e loto-fakapapau fakatāutahá. ʻI he taimi ʻoku ʻikai ke tau ngāue ai maʻatautolú, ʻe lava ke tau fakatokangaʻi ʻoku ʻikai maʻu ʻe heʻetau tuí ʻa e mālohi ke ikunaʻi e ngaahi fehuʻi mo e faingataʻa ʻo e moʻuí pea hoko ko ha kau ākonga tuʻuloa ʻa Sīsū Kalaisí. ʻI he folofola tonu ʻa e ʻEikí:

“He ko kinautolu ʻoku poto pea nau tali ʻa e moʻoní, pea kuo nau maʻu ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ke hoko ko honau fakahinohinó, pea kuo ʻikai kākaaʻi ʻa kinautolú—ko e moʻoni ʻoku ou pehē kiate kimoutolu, ʻe ʻikai ke tā hifo ʻa kinautolu pea laku ki he afí ka te nau kātakiʻi ʻa e ʻahó.”11

Ko e Faiako ʻi he Founga ʻa e Fakamoʻuí

ʻOku ʻomi ʻe he tefitoʻi fatongia ko ʻeni ʻo e tauʻatāina ke filí ʻi heʻetau fakalakalaka fakatāutahá ha ngaahi taumuʻa ki he founga ʻo ʻetau faiako ko e kau faiako fakalotú. ʻOku mau kole ki he kau taki fakamisioná ke nau manatuʻi ʻeni ʻi heʻenau ʻoange ki heʻenau kau faifekaú ha ngaahi faingamālie ke fakahinohino mo tataki e ngāue fakafaifekaú. ʻOku mau kole atu ki he kau taki ʻo e toʻu tupú ke ʻoange ha ngaahi faingamālie ki he toʻu tupú ke nau “fua ʻa e haʻamonga” ʻo e tuʻunga fakatakimuʻá fakataha mo ʻenau kau faifaleʻi kakai lalahí. Pea ʻoku mau kole atu kau faiako fakalotu, ke mou faiako ʻi ha ngaahi founga ʻe fakaafeʻi ai ʻa e kau fakataautaha maí mo e fatongia ʻaki ʻo e akó. ʻI he ngaahi tūkunga takitaha ko ʻení, ʻoku hoko lelei taha ʻa e tupulaki moʻoní ʻi he taimi ʻoku ʻoange ai ki he toʻu tupú ha ngaahi faingamālie ke nau ngāué kae ʻikai fakakounaʻí.

ʻOku ou manatu fiefia ki hoku taimi ʻi heʻeku hoko ko ha faiako semineli pongipongí. Naʻá ku ako ʻi heʻeku aʻusiá ko ha uiuiʻi ia ʻoku totonu ke manumanu ki ai ha taha. Lolotonga e taimi ʻeku hoko ko ha tokotaha ako laó, ne u hoko ʻi ha taʻu ʻe ua ʻo e ngaahi taʻu ko iá ko ha faiako semineli. ʻI heʻeku fakaʻamu ke maʻu ʻe heʻeku kau akó ha aʻusia ʻo hono mātā tonu e loto-toʻa ke moʻui ʻi he tuí, naʻá ku fakaafeʻi ha taha ʻo hoku ngaahi kaungāakó, ʻoku ʻikai ko ha mēmipa ʻo e Siasí ka ko ha tangata tui, ke lea ki heʻeku kalasí ʻi ha pongipongi ʻe taha. Naʻe palopalema ʻaupito ʻa e vakai ʻa hoku kaungāmeʻa ko Lisiaté ʻo fiemaʻu ai ha ngaahi faitoʻo fakamamahi ʻi ha ngaahi vahaʻataimi pau, ʻa ia kapau te mou lava ʻo fakakaukau ki ai, naʻe kau ai hono toʻo ʻo e foʻi matá ki tuʻa ki ha ngaahi ngāue fakafaitoʻo. Naʻe fiemaʻu ʻi he ako laó ha laukonga lahi, ka naʻe ʻikai ke ne lava ʻo sio lelei feʻunga ke laukonga. Ko ia ai, naʻá ne fakangāueʻi ha kau ako ʻunivēsiti kehekehe ke laukonga maʻana ʻi ha taimi makehe mei he kalasí ʻi he ʻaho kotoa pē. Neongo ʻa e ngaahi faingataʻa lahi ko ʻení, ka naʻá ne angalelei pea ʻofeina ia ʻe hono ngaahi kaungā akó. Naʻe ueʻi kotoa kimautolu ʻe heʻene tā sīpingá.

Naʻe fakahoko ʻe Lisiate ʻene talanoá ʻi heʻeku kalasi seminelí, kau ai ʻene tui ki he ʻOtuá mo e founga naʻá ne ongoʻi ai hono tali ʻe he ʻOtuá ʻene ngaahi lotú. Pea naʻe maʻu ʻe he kau akó ha faingamālie ke sio mo fanongo ofi kiate ia pea mo fai ange ha ngaahi fehuʻi. Naʻá ne fakaʻā honau matá ki ha mālohi moʻoni ʻo e tuí mo e founga ʻe ala ʻaonga ai ʻi heʻenau moʻuí. ʻI he taimi tatau, naʻe fakataipe ʻe he aʻusiá ʻa e fakaʻā ʻo e mata ʻo Lisiaté ki he lelei ʻo ʻeku kau ako semineli pelepelengesí. (Ko e meʻa ʻe taha naʻá ne manumanumelieʻia ai, ko ʻene mamata ki he tokotahá ni ʻi ha kalasi ʻi he 6 pongipongí.)

Fakakaukau ʻi he taimí ni ki he founga akonaki ʻa e Fakamoʻuí. Naʻe ʻikai talaange pē ʻe Sīsū ki Heʻene kau ākongá ʻa e meʻa ʻoku totonu ke nau faí, pe fai ʻa e meʻa kotoa maʻanautolu. Naʻá Ne akonaki ʻi ha ngaahi founga naʻe pau ai ke nau fakakaukau, kau atu, aleaʻi, mo fakaʻaongaʻi ʻEne ngaahi akonakí. Koeʻuhí ko e meʻá ni, ʻi he taimi naʻe mavahe ai ʻa e Fakamoʻuí mei Heʻene kau ākongá, naʻa nau mateuteu ange ke maʻu pea tataki kinautolu ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní ʻi heʻenau ngāue ʻiate kinautolu peé.12 ʻOku tau lau ʻi he Ko e Faiako ʻi he Founga ʻa e Fakamoʻuí: “Ko e moʻoni naʻe fakaʻofoʻofa moʻoni ke mamata ki he hāʻele ʻa e Fakamoʻuí ʻi he fukahi tahí. Ka naʻe ʻikai feʻunga ia kia Pita. Naʻá ne fiemaʻu ke fai ʻa e meʻa naʻe fai ʻe he Fakamoʻuí, ʻi he feituʻu naʻá Ne ʻi aí, pea maʻu mo e aʻusia tatau.”13 Ko e moʻoni, naʻe toe ʻuhinga foki ʻeni ʻe fai ʻe Pita ha ngaahi fehalaaki, ka naʻe toutou ʻoange ʻe he Fakamoʻuí kia Pita—pea mo kitautolu kotoa— ha ngaahi faingamālie ke ngāue mo fakamālohia ia ʻi heʻene ngaahi feingá, kau ai ʻene ngaahi tōnounoú.14

Ke faʻu ʻa e faʻahinga aʻusia fakaako ko ʻení maʻa ʻEne kau ākongá, naʻe ʻafioʻi ʻe he Fakamoʻuí ha ngaahi founga ke tokoniʻi ai kinautolu ke nau fatongia ʻaki ʻenau akó. Fakakaukau ki ha founga pē ʻe tolu naʻe akoʻi ai ʻe he Fakamoʻuí ʻEne kau ākongá: (1) fakaʻaongaʻi e ngaahi talanoa fakatātaá, (2) ko hono ʻeke ha ngaahi fehuʻi ueʻi fakalaumālié, mo (3) fakahoko ha ngaahi fakaafe fakataautaha.

Ako mei he Ngaahi Talanoa Fakatātaá. Ko ha fakamatala ki he talanoa fakatātā takitaha. ʻUluaki talanoa fakatātaá. Fakakaukau ki hono fakaʻaongaʻi ʻe Kalaisi ʻa e ngaahi talanoa fakatātaá. Naʻe faʻa fakaafeʻi maʻu pē ʻe he Fakamoʻuí ʻEne kau muimuí ke nau fekumi ki he ʻuhinga loloto ange ʻo e meʻa naʻá Ne akoʻí, kae ʻikai fakamatalaʻi pe fakahaaʻi fakahangatonu ange. Naʻe fiemaʻu ke nau ngāue. Te u lava ʻo fakakaukau ki ha ngaahi founga kuo fakamālohia ai ʻeku mahino ki he talangofuá ʻi hono ako e talanoa fakatātā ʻo e Tangata Tūtuuʻí.15 Kuo mahino lelei ange kiate au ʻa e fakamolemolé ʻi heʻeku ako ki he foha maumau koloá.16 Kuo fakalahi ʻeku holi ke ongoʻi mo fakahaaʻi ʻa e ʻofa faka-Kalaisí ki he taha kotoa ʻi he talanoa fakatātā ʻo e Samēlia leleí.17

ʻOku pehē foki ʻeku hoko ko ha ākonga mo ha taki lelei ange ʻi heʻeku fakakaukau ki he fatongia tauhí ʻi hono aleaʻi ʻi he talanoa fakatātā ʻo e ngaahi talēnití.18 Ko e taha ʻo e ngaahi meʻa naʻá ku maʻu ʻi heʻeku fakalaulauloto ki he talanoa fakatātā ko ʻení, ko e ongo ʻuluaki tamaioʻeikí—ʻa e tokotaha naʻá ne maʻu ʻa e talēniti ʻe nimá mo e taha naʻá ne maʻu ʻa e uá, peá na takitaha fakalahi hona ngaahi talēnití—maʻu ʻa e fakahīkihiki mo e pale tatau neongo naʻe kehekehe ʻa e lahi ʻo ʻena ngaahi talēnití. Te ke manatuʻi ko e ʻuluakí mo e talēniti ʻe nimá, naʻá ne liunga ua hono fakakātoá ki he hongofulu, pea ko hono uá, ʻa ia naʻe kamata ʻaki ha talēniti ʻe ua naʻá ne foki mai mo e fā. Ka naʻá na maʻu fakatouʻosi ha tali tatau mei hona ʻEikí: “Mālō, koe tamaioʻeiki lelei mo angatonu: kuó ke faitotonu ʻi he meʻa siʻi, te u fakanofo koe ke ke pule ki he meʻa lahi: hū koe ki he fiefiaʻanga ʻo hoʻo ʻeikí.”19 ʻOku ou pehē ʻoku ʻikai fiemaʻu ia ke tau aʻusia kotoa ʻi he tuʻunga tatau pea fakalakalaka ʻi he taimi-tēpile tatau ke utu ʻa e tāpuaki ʻa e ʻEikí pea iku ki he meʻaʻofa ʻo e moʻui taʻengatá. ʻOku fiemaʻu pē ke tau faivelenga ʻi he ngaahi meʻafoakí, pea mo e ngaahi tuʻunga malavá, pea mo e ngaahi faingamālie ʻoku tau maʻú. ʻOku ou tui naʻa mo e tamaioʻeiki naʻe taha pē ʻene talēnití, kapau naʻá ne ngāue mo feinga ke maʻu ha talēniti hono ua kae ʻikai fūfuuʻi hono talēnití, naʻá ne mei maʻu foki mo e pale tatau ʻa ia naʻe foaki ki hono ongo tokouá. ʻOku ou akoʻi ki he kau takí mo e niʻihi kehé kapau te nau fai pē ʻa e meʻa te nau lavá, ʻe fakalahi mo fakapaleʻi ʻe he ʻEikí ʻenau ngaahi ngāué pea te nau maʻu ʻa e kakato ʻo ʻEne ngaahi tāpuakí ʻi hono taimi totonu.

Ko Hono ʻEke ha Ngaahi Fehuʻi Ueʻi Fakalaumālié. Naʻe faiako foki ʻa e Fakamoʻuí ʻaki hono fai ha ngaahi fehuʻi fakalaumālie. Hangē ko ʻení, ʻi he taimi naʻá Ne fehuʻi ai ki Heʻene kau ākongá, “Ka ʻoku pehē ʻe kimoutolu ko hai au?” Naʻá Ne ʻafioʻi mahino mo loloto ange ʻa e talí ʻi Heʻene kau ākongá, ka naʻá Ne tuku kia Pita ʻa e faingamālie ke fakakaukau hili iá peá ne tali ʻa e fehuʻí ʻiate ia pē. ʻOku ou tui naʻe fakaloloto ʻe he tali ʻa Pitá ʻene fakamoʻoní ʻi heʻene pehē, “Ko koe ko e Kalaisí, ko e ʻAlo ʻo e ʻOtua moʻuí.”20 Hili e Toetuʻu ʻa e Fakamoʻuí, naʻá Ne fai tuʻo tolu ha fehuʻi kehe kia Pita: “Saimone, ko e foha ʻo Sōnasi, ʻokú ke ʻofa kiate au?” Naʻe tali ʻa Pita ʻi he taimi takitaha, “ʻIo, ʻEiki; ʻokú ke ʻilo ʻoku ou ʻofa kiate koe.” Pea ʻi he taimi ko ʻení naʻe fakaʻatā ʻe he fehuʻí ke akoʻi ʻe he Fakamoʻuí ʻa Pita ʻaki ʻEne tali ʻi he taimi takitaha, “Fafanga ʻeku fanga sipí.”21

Ko hono Fai ʻo ha Ngaahi Fakaafé. Ko hono fakaʻosí, ko hono fai ha ngaahi fakaafé. Naʻe ʻi ai ha ngaahi taimi naʻe tali ai ʻe he Fakamoʻuí ʻa e fehuʻi naʻá Ne ʻeké, ka ʻi ha ngaahi founga naʻa nau hoko ai ko ha fakaafe makehe. ʻI ha folofola ʻa e Fakamoʻuí ki Heʻene kau ākongá ʻi he feituʻu Fakahihifó, naʻe fehuʻi ange ʻe he Fakamoʻuí, “Ko e hā ʻa e anga ʻoku taau mo kimoutolú?” Peá Ne toe tali ʻiate Ia pē, “Ko e moʻoni ʻoku ou pehē kiate kimoutolu, ke mou hangē pē ko aú”22 Te tau lava ʻo fakakaukau ki ha ngaahi fakaafe mahuʻinga kehe mei he Fakamoʻuí. Hangē ko ʻení, fakakaukau ki Heʻene fakaafe, “Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au.” Pea ʻi he taimi ʻe niʻihi naʻe haʻu fakataha ʻEne ngaahi fakaafé mo ha ngaahi talaʻofa—pea ʻoku nau kei haʻu fakataha pē mo ha ngaahi talaʻofa. Hangē ko ʻení, ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá, ʻoku fakaafe mai ʻa e ʻEikí “ʻUnuʻunu mai kiate au pea te u ʻunuʻunu atu kiate kimoutolu; fekumi faivelenga kiate au pea te mou ʻiloʻi au; kole, pea te mou maʻu; tukituki, pea ʻe toʻo ia kiate kimoutolu.”23 ʻI he kotoa ʻo e ngaahi fakaafe ʻa e Fakamoʻuí, ʻokú Ne ʻoange ki Heʻene kau ākongá ha ngaahi faingamālie ke nau ngāue, fakakaukau, mo fatongia ʻaki ʻenau akó mo ʻenau tupulakí.

Ngaahi Fokotuʻu ki he Ako Fakalotú

ʻI he konga kimuʻa ʻo e taʻu ní, naʻe fai ai ʻe ʻEletā Kalake Kilipeti ha fakaafe ki heʻetau kau faiako seminelí mo e ʻinisititiutí ke kumi ha ngaahi founga ke maʻu ai ʻe he kau akó ha ngaahi faingamālie ke ngāue mo fatongia ʻaki ʻenau akó. Naʻá ne akoʻi fakahangatonu mei he konga ʻi he Ko e Faiako ʻi he Founga ʻa e Fakamoʻuí ʻoku ui ko e “Fakaafeʻi ʻa e Ako Fakamātoató.”24 ʻOku mahuʻinga kiate au ʻa e nofotaha ʻa e hingoa ʻo e konga ko ʻení ʻi he akó kae ʻikai ko e akoʻí. Kiate au, ko ha fakamanatu ʻeni ʻoku fakaafeʻi ʻe he kau faiako leleí ʻa e kau akó ke nau fatongia ʻaki ʻenau akó. Pea ʻi he taimi ʻoku tau faiako ai ʻi ha founga ʻokú ne fakaafeʻi pē ʻa e fakafanongó kae tukunoaʻi ʻa e kau longomoʻui mai ʻa e tokotaha akó, ʻoku tau fakahehema ai ke fakamahino ki he kau akó ʻoku tau fakamahuʻingaʻi ʻetau faiakó ʻo lahi ange ʻi heʻenau akó.

ʻI he Ko e Faiako ʻi he Founga ʻa e Fakamoʻuí, ʻoku fakamanatu mai kiate kitautolu ʻoku fiemaʻu ʻi hono fakaafeʻi ʻo e ako fakamātoató ke tau tokoniʻi ʻa e kau akó ke nau kau tonu mai ki heʻenau founga akó. ʻOku lahi ha ngaahi founga ʻe lava ke hoko ai ʻeni, kae tuku ke u fakamamafaʻi atu ha founga ʻe tolu mei he maʻuʻanga tokoni fakafaiako ko iá.

  • ʻUluakí, te tau lava ʻo faʻu ha ngaahi aʻusia fakaako ʻa ia ʻoku tau “fakaafeʻi ai ʻa e kau akó ke nau teuteu ke ako.” ʻE lava ke hoko ʻeni ʻi he ngaahi ngāue kimuʻa ʻi he laukongá, ngaahi fehuʻi ki he akó, mo e ngaahi fakaafe fakatāutahá.

  • Uá, ʻoku totonu ke tau “poupouʻi ʻa e kau akó ke vahevahe ʻa e ngaahi moʻoni ʻoku nau akó.” ʻOku lahi ha ngaahi founga ke fakahoko ai ʻeni, pea te mou takitaha maʻu ha ngaahi founga fakataautaha ʻe ʻaonga kiate koe mo hoʻo kau akó. ʻI heʻeku kei ako laó, naʻá ku faʻa ako ʻi he founga naʻe ui ko e founga faka-Sokalātikí (Socratic method), ʻa ia naʻe tokoniʻi ai ʻe he kau faiakó ʻa e kau akó ke nau vakaiʻi ha tūkunga fakalao ʻaki haʻanau kole ki he kalasí ke lau ʻa e naunaú ʻo fakaʻaongaʻi ha ngaahi fehuʻi fakatupu fakakaukau kuo faʻu. Naʻe pau ke mau omi mateuteu ki he kalasí ke fakamatalaʻi mahino ʻemau ngaahi fakakaukaú mo fakafanongo ki he niʻihi kehé. Kuó u mamata ki ha kau faiako ʻinisititiuti ʻoku nau ʻoange ha ngaahi faingamālie ki he kau akó ke vahevahe ʻa e meʻa ʻoku nau akó ʻi ha ngaahi fealeaʻaki fakakalasi kuo fokotuʻutuʻu lelei, pea ʻoku fiemaʻu ki heni ha kau faiako mateuteu ʻoku nau fevahevaheʻaki ai mo e kau ako mateuteú ʻi ha laumālie ʻo e feakoʻaki mo e fepōtalanoaʻaki. ʻOku ou ʻilo ko e ngaahi tūkunga angamaheni maʻu pē eni ʻi homou ngaahi kalasí. ʻOku mateuteu ʻa e kau akó kotoa. ʻOku mateuteu ʻa e kau faiakó kotoa. Ka ko e fakaafé ia.

  • Pea ko e tolú, ʻoku totonu ke tau “fakaafeʻi ʻa e kau akó ke nau moʻui ʻaki ʻa e meʻa ʻoku nau akó” (tānaki atu ʻa e mataʻitohi fakahihifí).25 ʻOku totonu ke tau kumi maʻu pē ha ngaahi founga ke fakaafeʻi ʻa e kau akó ke fakaʻaongaʻi ʻa e meʻa ʻoku nau akó ʻi heʻenau moʻuí. ʻE lava ke hoko ʻeni ʻi ha ngaahi fakaafe fakataautaha, ngaahi polokalama fakalaulauloto, pea mo ha ngaahi feinga lahi kehe ke tokoniʻi e kau akó ke nau liliu pea hoko ʻo fakalakalaka ʻia Kalaisi.

ʻOku fiemaʻu ʻi he taimi ʻe niʻihi ʻi he ngaahi feinga ko ʻeni ke teuteuʻi, mo vahevahe, pea mo fakaʻaongaʻí, ha ngāue lahi ange ʻi he tafaʻaki ʻa e faiakó. Mahalo ʻe moʻoni ʻaupito ʻeni ʻi hoʻo feinga ke tokoniʻi e kau akó ke fevahevaheʻaki mo feakoʻiʻakí. ʻOku ʻikai ʻuhinga ʻeni ia ʻoku ʻikai ha ngaahi tūkunga pau ʻoku tau lea fakahangatonu mo fakapalataha ai, tautautefito ki he taimi ʻoku tau fakamamafaʻi ai ha pōpoaki mahuʻinga pe fakatoka ha tefitoʻi moʻoni mahuʻingá. Ko e fakataha ʻo e pōní ko ha sīpinga ia ʻe taha ʻo hono fokotuʻu ha pōpoaki fakavaʻe mahuʻingá. Ka ʻoku fiemaʻu ke muimuiʻi ʻa e pōpoakí ni ʻaki ha ngaahi faingamālie angamaheni ke tau kau kotoa ai ʻi he akó ʻaki hono vahevahe ʻa e meʻa ʻoku tau akó pea fakaʻaongaʻi ʻa e meʻa naʻa tau akó ko ha konga ʻo e ako pē ʻatautolú.

Fakatauange kuo mou fakatokangaʻi ʻa e teuteu naʻa mau kole atu ke mou fai kimuʻa ʻi he efiafi ní ʻaki ha ngaahi fehuʻi ako mo ha ngaahi naunau laukonga naʻe ʻosi tomuʻa vahevahe atú. Te mau fakaafeʻi kimoutolu ʻapongipongi pea ʻi he ngaahi uike ka hokó ke aleaʻi ʻa e meʻa ʻoku mou ako fekauʻaki mo e faiako ʻi he founga ʻa e Fakamoʻuí mo hoʻomou kaungā ngāué. Te mau kole atu foki ke mou feinga ke ʻiloʻi ʻa e ngaahi tafaʻaki te mou lava ʻo fakamālohia ai hoʻomou faiakó ʻo makatuʻunga ʻi he pōpoaki ʻi he pōní mo e ngaahi maʻuʻanga tokoni fakafaiako kehe ʻe vahevahe ʻapongipongí.

Te u kiʻi taʻofi heni ʻo hiki ki ha maʻuʻanga tokoni fakafaiako ʻe taha ʻoku mahuʻinga ke ako, neongo naʻe hiki ia ki ha haʻofanga kehe. Ko ʻeku ʻuhinga ʻeni ki he Vahe 10 ʻi he tohi lēsoni ʻa e kau faifekaú, Malanga ʻAki ʻEku Ongoongoleleí. Ko e tefito ʻo e vahe ko ʻení ko e “Akoʻi ke Tanumaki ʻa e Tui kia Sīsū Kalaisí.” Ko e akoʻi foki ʻa e kau faifekaú ʻa e taupotu taha ʻi hono tokoniʻi ʻa e kakaí ke kau mo liliu ʻenau moʻuí ʻi hono fakaʻaongaʻi ʻenau tauʻatāina ke filí. Ko e taumuʻá ʻa e ului ʻo fakafou ʻi he ivi tākiekina ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní pea mo e ʻaloʻofa ʻa Kalaisí ʻa ia ʻoku fakatau ki ha tuʻunga fakaākonga ʻi he kotoa ʻo e moʻuí. Ko hotau fatongiá foki ʻeni ʻi he Polokalama Ako ʻa e Siasí. Pea ko ia ai, ʻoku ou pehē te mou lava ʻo maʻu ha ʻilo lahi ange mei he maʻuʻanga tokoni ko ʻení kae pehē ki he Ko e Faiako ʻi he Founga ʻa e Fakamoʻuí. Ko hono moʻoní, ʻoku ʻi ai ha fehulunaki lahi ʻi he ongo tohi lēsoní, ka ʻe lava ʻe hono lau ha meʻa te ne lava ʻo fakahaaʻi ha tefitoʻi moʻoni pe fakakaukau ʻoku kiʻi kehé ʻo ʻomi ha fakakaukau foʻou pe mahino ʻoku loloto angé. Ko e niʻihi ʻo e ngaahi fehuʻi ʻoku fakamatalaʻi ʻi he Vahe 10 ʻo e Malanga ʻAki ʻEku Ongoongoleleí ko e “Te u lava fēfē ʻo faiako ʻaki ʻa e Laumālié?” “Te u lava fēfē ʻo faiako mei he ngaahi folofolá?” “Te u vahevahe fēfē ʻeku fakamoʻoní ʻi heʻeku faiakó?” “Te u palani mo fulifulihi fēfē ʻeku faiakó ke feau ʻa e ngaahi fiemaʻu ʻa e kakaí?” mo e “Te u lava fēfē ʻo ʻeke ha ngaahi fehuʻi lelei ange pea hoko ko ha tokotaha fanongo lelei angé?” ʻOku ou loto ke mou ʻiloʻi ʻoku ʻikai totongi au ki he fakaongoongolelei ko ʻení.

Ko Hono Tokoniʻi ʻo e Kau Akó ke Nau Fatongia ʻAki ʻEnau Ngaahi Fakamoʻoní

Ko e fakaʻosí, ʻi hono tokoniʻi ʻo e kau akó ke nau fatongia ʻaki ʻenau ngaahi fakamoʻoní. Ko hono fakaafeʻi ʻo e ako fakamātoató ko e fakavaʻe ia ki hono fakatupulaki ʻo ha kau ākonga tuʻuloa ʻa Sīsū Kalaisí koeʻuhí he ʻoku tokoni ia ki he kau akó ke nau fatongia ʻaki ʻenau akó, ʻo hangē ko ia ʻoku tau faʻa lea ʻakí. Ko e taha ʻo e ngaahi founga kuo poupouʻi ai ʻe Palesiteni Nalesoni ʻa e fatongia ʻaki ko ʻeni ʻo ʻetau tupulaki fakatāutahá ʻoku maʻu ia ʻi heʻene fakaafe ki he kakai lalahi kei talavoú ke fakatupulaki ʻenau ngaahi fakamoʻoní. Naʻe pehē ʻe Palesiteni Nalesoni ʻi heʻene fakataha lotu fakaemāmani lahi ki he kakai lalahi kei talavoú ʻi he 2022:

“ʻOku ou kōlenga atu ke mou fakatupulaki hoʻomou fakamoʻoní. Ngāueʻi ia. Maluʻi ia. Tokangaʻi ia. Tanumaki ia ke tupulaki. Fakatupulaki ia ʻaki e moʻoní. ʻOua naʻá ke ʻuliʻi ia ʻaki e ngaahi fakakaukau hala ʻa e tangata mo e fefine taʻetuí peá ke fifili leva pe ko e hā ʻoku hōloa ai hoʻo fakamoʻoní. Fakahoko fakaʻaho hoʻo lotú ʻi he loto-fakamātoato mo e loto-fakatōkilalo. Fakaivia koe ʻaki e ngaahi lea ʻa e kau palōfita ʻo e kuonga muʻá mo onopōní. Kole ki he ʻEikí ke Ne akoʻi koe ʻi he founga ke fanongo lelei ange ai kiate Iá. Fakaʻaongaʻi ha taimi lahi ange ʻi he temipalé mo e ngāue hisitōlia fakafāmilí. ʻI hoʻo fokotuʻu hoʻo fakamoʻoní ko e meʻa mahuʻinga taha kiate koé, fakatokangaʻi ha ngaahi mana ʻe hoko ʻi hoʻo moʻuí.”26

Naʻe toutou fai ʻe Palesiteni Nalesoni ʻa e tautapa ko ʻení ki he Siasí fakakātoa ʻi heʻene lea ʻi he konifelenisi lahi ʻo ʻOkatopa 2022 “Ikuʻi ʻa Māmani mo Maʻu ha Fiemālie.”27

ʻI heʻene lea ki he kakai lalahi kei talavoú, naʻe fai ʻe Palesiteni Nalesoni ha ngaahi fehuʻi: “ʻOku mou fie ongoʻi nonga nai fekauʻaki mo e ngaahi hohaʻa ʻokú ne lolotonga fakafeʻātungiaʻi kimoutolú? ʻOku mou fie ʻilo lahi ange nai kia Sīsū Kalaisi? ʻOku mou fie ako nai ki he founga ʻe lava ai ʻe Hono mālohi fakalangí ʻo fakamoʻui homou ngaahi kafó mo e vaivaí? ʻOku mou fie aʻusia nai ʻa e mālohi fakaʻofoʻofa mo pau ʻo e Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí ʻi hoʻomou moʻuí? Ko e feinga ko ia ke tali e ngaahi fehuʻi ko ʻení, ʻe fiemaʻu ki ai ha ngāue—ko ha ngāue lahi.”28 Naʻá ne poupou foki ki he ngaahi hohaʻa ʻa e kau akó ʻaki ʻene pehē: “Kapau ʻoku ʻi ai haʻo ngaahi fehuʻi—pea ʻoku ou ʻamanaki pē ʻoku ʻi ai—fekumi ki he ngaahi talí ʻi he loto-holi fakamātoato ke tui. Ako ʻa e meʻa kotoa pē te ke lavá fekauʻaki mo e ongoongoleleí pea fakapapauʻi ke ke tafoki ki he ngaahi maʻuʻanga tokoni moʻoní ke maʻu mei ai ha fakahinohino.”

Kiate au, ko e ʻuhinga ʻeni ke fakaafeʻi ʻa e ako fakamātoató, pea ko e meʻa ʻeni ʻe fiemaʻu ke tau fakaafeʻi ʻetau kau akó ke nau fakatupulaki ʻenau ngaahi fakamoʻoní. ʻOku fiemaʻu ke poupouʻi ʻa hono fatongia ʻaki ʻo e akó ʻi he ngaahi founga ʻoku tau fokotuʻutuʻu ʻaki ʻetau fakahinohinó, koeʻuhí ke maʻu ai ʻe he kau akó ha ngaahi faingamālie ke kau ʻi he loloto mo e mālohi ʻoku fiemaʻu ki hono fakatupulaki ʻo e tuʻunga fakaākonga moʻoní. Toe fakakaukau ki he fakaafe ʻa e palōfitá ke “Ngāueʻi iá. Maluʻi ia. Tokangaʻi ia. Tanumaki ia ke tupulakí.” ʻOku fakaafeʻi nai ʻe hotau ngaahi loki akó ʻa e faʻahinga vilitaki fakafoʻituitui ko ʻení ke fakamālohia ʻa e fakamoʻoní mo e tuʻunga fakaākongá? ʻOku ʻi ai nai ha ngaahi founga te tau lava ai ʻo tokoni—pe fakatupulaki ʻetau ngaahi feinga ke tokoni mo fakaafeʻi ʻa e ako fakamātoató?

Aofangatukú

Naʻá ku kamata ʻi he pooni ʻaki haʻaku toe vakaiʻi ʻa e ngaahi taumuʻa ʻo e ako fakalotu ʻi he Siasí, kau ai ʻa e fiemaʻu ke tokoniʻi ʻetau kau akó:

  1. “Fakatupulaki ʻa e tuí mo ha fakamoʻoni ki he Tamai Hēvaní mo ʻEne ʻpalani lahí,’ …

  2. Hoko ko e kau ākonga tuʻuloa ʻa Sīsū Kalaisi, ʻa ia ʻoku nau fakahoko mo tauhi e ngaahi fuakavá, … [mo e]

  3. Fakamālohia ʻenau malava ke maʻu ha ngaahi talí, solova ʻa e veiveiuá, tali ʻi he tui, pea fakatupulaki ha ʻamanaki lelei ʻi honau lotó ʻi ha faʻahinga faingataʻa pē te nau fehangahangai mo ia.”29

ʻI he taimi ʻoku tau tokoni ai ki he kau akó ke fakaʻaongaʻi ʻenau tauʻatāina ke fili fakatāutahá, ʻe fakaloloto ʻenau uluí ʻi ha ngaahi founga ʻe iku ai ki ha tuʻunga fakaākonga ʻi he kotoa ʻo e moʻuí. Naʻe fakahaaʻi ʻe Palesiteni Nalesoni ʻi ʻOkatopa ʻo e taʻu kuo ʻosí, “Ko e taimi ʻeni ke tau ʻai ai hotau tuʻunga fakaākongá ke mahuʻinga taha kiate kitautolú.”30 Pea naʻá ne tānaki atu, “ʻOku ʻikai ke fuʻu vave pe fuʻu tōmui ke ke hoko ko ha ākonga līʻoa ʻa Sīsū Kalaisi.”31 Tau ngāue faivelenga muʻa ʻoku teʻeki ai tōmui. Hangē ko ʻene leá, ko e taimí ʻeni. ʻOku ou ongoʻi ʻoku ueʻi mālohi ange au ʻe he fakatokanga ʻa hoku tokoua ko Paulá, ʻa ʻene fakatokanga ki he kaumātuʻa ʻi ʻEfesoó:

“Ko ia ke mou vakai kiate kimoutolu, pea mo e fanga sipi kotoa pē, ʻa ia kuo fakanofo ʻa kimoutolu ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní ko hono kau tauhí, ke mou fafanga ʻa e siasi ʻa e ʻOtuá, ʻa ia naʻá ne fakatau ʻaki hono taʻataʻá.

He ʻoku ou ʻilo ʻeni, ka hili ʻa ʻeku ʻalú, ʻe haʻu kiate kimoutolu ʻa e fanga ulofi fakamālohi, pea ʻe ʻikai te nau mamae ki he fanga sipí.

Pea ʻe tupu foki ʻiate kimoutolu ʻa e kau tangata, te nau ako ʻaki ʻa e meʻa fakahala, ke tohoakiʻi ʻa e kau ākongá ke muimui kiate kinautolu.”32

ʻOku mahuʻinga taʻefakangatangata ʻa e kau ako ʻa ia ʻoku tau hoko ai, ʻi he lea ʻa Paulá, ko e “kau tauhí” ʻa ia naʻe fakatau ʻaki ʻa e taʻataʻa ʻo e Fakamoʻuí. Ko hotau fatongia ke tā ha sīpinga faivelenga pea fafangaʻi mo fakamālohia kinautolu ke fepaki mo e “fanga ulofi fakamālohi” te nau ala fehangahangai mo ia ʻi tuʻa ʻi he Siasí pea naʻa mo e Siasí—pea ʻi he lea ʻa Paulá, ʻiate “[kitautolu]” pē—ʻo lea loi mo feinga ke ngaohi kinautolu ko ʻenau kau ākonga kae ʻikai ko e kau ākonga ʻa e ʻEikí. Kuo pau ke tau tokoniʻi kinautolu ke nau ako ʻa e moʻoní, fakaʻaongaʻi fakapotopoto ʻo e tauʻatāina ke filí, kae mahulu hake aí, ʻa e ʻofa lahi mo tuʻuloa ʻa e Tamaí mo e ʻAló.

ʻOku ou fakamoʻoni ki heʻetau Tamai Hēvani ʻofa mo ʻofeiná mo ʻEne palani ʻo e Huhuʻí. ʻOku ou fakamoʻoni ki he moʻoni ʻo e moʻui ʻa Hono ʻAlo pē Taha naʻe Fakatupú, ʻa Sīsū, ko e Huhuʻi kuo toetuʻú, ʻa ia ʻoku ʻafio ʻi he toʻukupu toʻomataʻu ʻo e Tamaí, ʻa ia kuó Ne maʻu ai ʻEne ngaahi totonu ʻo e ʻaloʻofa ki he fānau ʻa e tangatá.33 ʻOku ou fakahā fakataha mo Molomona ʻeku hoko ko ha ākonga ʻa Sīsū Kalaisí34 pea fāifeinga ke hoko ko ha ākonga tuʻuloa ʻa Kalaisi ʻi he kotoa ʻo ʻeku moʻuí. ʻOfa ke fakamālohia kitautolu takitaha ʻi hotau tuʻunga fakaākongá pea ʻi heʻetau feinga ke tokoniʻi ʻa e tokolahi taha te tau lavá ke nau hoko ko ha kau ākonga līʻoa mo tuʻuloa ʻa Sīsū Kalaisí.

ʻOfa ke tāpuakiʻi kimoutolu ʻe he ʻOtuá. ʻI he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.