Ko e Teuteu ke Feʻiloaki mo e Fakamoʻuí
Fakataha Lotu Faka-Kilisimasi ʻa e Kau Palesitenisī ʻUluakí ki he 2024
Sāpate, 8 Tīsema 2024
ʻI heʻetau aʻusia ʻa e faʻahitaʻu ʻo e Kilisimasí, kuo taki ʻeku fakakaukaú kiate kinautolu ʻoku mamaʻo mei ʻapí, kau ai ʻa e kau faifekau taʻefaʻalaua ʻoku nau lolotonga ngāué.
Ko ʻeku fuofua Kilisimasi mamaʻo mei ʻapí ʻi heʻeku hoko ko ha faifekau ʻi ʻIngilani, ʻi Tīsema 1960. Naʻá ku ngāue ʻi Suinitoni, ʻIngilani.
Naʻe toki fakaava pē ʻa Suinitoni ki he ngāue fakafaifekaú ʻi he ʻaho nai ʻe 90 kimuʻa aí. Naʻa mau totongi ha loki ki heʻemau ngaahi fakataha ʻi he Sāpaté. Naʻa mau monūʻia ke maʻu ha kau papi ului toko siʻi—ko e kamataʻanga ʻo ha kolo.
ʻI he Efiafi Kimuʻa ʻi he Kilisimasí, naʻá ku fakakaukau ai mo hoku hoá ko ʻEletā Noueli Luke, ke ma fakafeʻiloaki ki he kakaí ʻi honau ngaahi ʻapí ʻi he feituʻu naʻá ma ngāue aí pea tuku ha kiʻi pōpoaki faka-Kilisimasi mo ha tāpuaki. Ko ha pō fakaʻofoʻofa ia, naʻe maamangia ʻa e langí ʻi he ulo ʻa e māhiná ʻo fakatupu ai ha ongo fakalangi. Fakafokifā naʻá ma fakatokangaʻi ko e taha kotoa pē ʻi he feituʻú naʻe fakamoʻui ʻenau televīsoné pea nau fanongo ki ha tangata fakaoli mo ha tangata hiva ko Hale Sekomi. Naʻá ne hivaʻi ʻa e foʻi hiva fakaʻofoʻofa ko e “Bless This House.” Naʻe fakamāfana ʻene hivaʻi ʻa e ngaahi lea toputapu ʻoku pehē:
Tāpuekina e kakai ʻi hení.
Ke nau hao mei he angahalá.
Tāpuekina kimautolu kotoa ʻEiki
Naʻe tō homau loʻimatá ʻi heʻene hivá. Naʻe meimei ongona ʻa e hivá mei he ʻapi kotoa pē, ʻo fakatahataha ʻa e ongó pea fakaʻau ke leʻolahi ange. Naʻe lōmekina au mo ʻEletā Luke ʻi he ongo ko ʻení ko ha fakafofonga moʻoni kimaua ʻo hotau ʻEikí mo e Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí, ʻi heʻema feinga ke tokoniʻi mo tāpuekina ʻa e fānau ʻa ʻetau Tamai Hēvaní.
ʻI heʻeku hoko ko ha faifekaú naʻe mahino ai kiate au ko ʻetau nofo ʻi he māmaní ʻoku tau mamaʻo kotoa mei ʻapi—mei hotau ʻapi fakalangí. Ko e founga ke ongoʻi ai ʻa e nonga ʻo e ʻapi ko iá ʻoku fakafou ʻi he tauhi ki hotau Fakamoʻuí.
ʻI he ngaahi taʻu kimuí ni maí, kuo poupouʻi kitautolu ʻe he Siasí ke fakamamafaʻi ʻa e maama ʻoku ʻomi ʻe he Fakamoʻuí ki he māmaní kotoa, tautautefito lolotonga ʻo e faʻahitaʻu Kilisimasí ni. Kuo ngāue lahi ʻa e Siasí ke Fakamaama e Māmaní ke tataki ʻa e fakakaukau ʻa e taha kotoa ki he Fakamoʻuí. ʻOku kau fakataha heni mo ha ngāue ke foaki kiate kinautolu ʻoku faingataʻaʻiá mo fakahoko ha ngāue tokoni faka-Kalaisí.
Naʻe kamataʻi ʻe he Siasí ʻi he taʻu kuo ʻosí ʻa e ngāue ke Fakamaama e Māmaní ʻo fakaʻaongaʻi ha ʻū fakaʻaliʻali fakaʻilekitulōnika takatakai ʻi he Taimi Sikueá ʻi Niu ʻIoke Sití.
Naʻá ma ʻi ai mo Mele ʻi he taimi naʻe huluʻi ai ʻa e fakatātā fakavaleloto ʻo e ʻaloʻi ʻo e Fakamoʻuí ʻi ha ngaahi fuʻu papa tuʻuaki fakaʻilekitulōnika lalahi. Ko ha aʻusia fakalaumālie fakamāfana moʻoni ia. ʻI he taʻu ní kuo ʻave ʻa e aʻusia ʻi he Taimi Sikueá ki he ngaahi kolo lalahi ʻi he funga ʻo e māmaní.
Lolotonga ʻeku ʻi Niu ʻIoke Siti ʻi he polokalama Fakamaama e Māmaní, naʻá ku fakatokangaʻi ʻa e ngāue ke ʻi ai ha ngaahi fakaʻaliʻali mahuʻinga ʻi he matapā sioʻata ʻo e ʻū falekoloa lalahí.
ʻOku ou manatuʻi ha nusipepa ʻaho Sāpate ʻo e New York Times naʻe ʻi ai ha fakamatala peesi kakato naʻe pehē: “Toe Foki Mai ʻa e Teuteu ʻAho Mālōloó. Pehē Foki ki he Kau Fakataú.” Naʻe fakamatala ai ki ha tukufakaholo ʻa ia naʻe fakaʻaliʻali ha ʻū teuteu fakaʻofoʻofa ʻi he ʻū matapā sioʻata ʻo e ʻū falekoloa lalahi ʻi he Fifth Avenue ʻi Niu ʻIoke Sití. Ko e meʻa naʻá ku lava ʻo tala mei he fakamatalá pea mo ʻeku ʻaʻahi kimuí ni maí, naʻe ʻikai fakaʻaliʻali ʻi he ʻū matapā sioʻata ko iá ha ngaahi meʻa ʻi he Kilisimasí pe ko e Tamasiʻi ko Kalaisí.
ʻI heʻeku lau ʻa e fakamatalá, naʻá ku manatu ki heʻeku kei siʻí ki he ngaahi teuteu Kilisimasi ʻi he ʻū matapā sioʻata ʻo e ʻū falekoloa lalahi ʻi Sōleki Sití ʻa ia naʻe ʻasi ai ʻa e Tamasiʻi ko Kalaisí. Naʻá ku manatu foki ki ha fakamatala mei he taimi ko iá kau ki ha falekoloa lahi ʻi he Hihifo-lotolotó naʻa nau loto ke fakaʻilongaʻi ʻa e taumuʻa ʻo e Kilisimasí ke fakatou langaki ha ongo faka-Kilisimasi mo tohoakiʻi mai ʻa e kau fakataú. Naʻa nau fokotuʻu ha fuʻu fuka lahi naʻe pehē, “Kapau naʻe hāʻele mai ʻa Kalaisi ʻi he pooni, ko hai ʻe hāʻele mai ki aí?” Naʻe fakaʻaliʻali ha ngaahi tūkunga kehekehe ʻi he matapā sioʻata ʻo e falekoloá ʻi lalo ʻi he fuká. Kapau ʻoku tonu ʻeku manatu ki he ngaahi tūkungá:
-
Ko e taha ko ha fefine toulekeleka ʻi ha mohenga ʻoku tokangaʻi ʻe ha neesi. Naʻe hangē ʻokú ne fuʻu puke lahí.
-
Ko hono uá ko ha faʻē kei talavou mo ha kiʻi pēpē toki fāʻeleʻi. Naʻe fotu fiefia hono fofongá.
-
Ko e tolú naʻe fakaʻaliʻali ai ha fāmili mo e fānau ʻoku fetāngihi. Naʻe mahino naʻe ʻikai ha meʻa feʻunga ke nau kai, pea ʻe siʻisiʻi ha ʻū meʻaʻofa Kilisimasi, ʻo kapau ʻe ʻi ai.
-
Ko e tūkunga hono faá naʻe fakaʻaliʻali ai ha fāmili tuʻumālie ʻoku nau fakaava ha ngaahi meʻaʻofa taʻefaʻalaua.
-
Ko e tūkunga hono nimá ko ha fāmili fakaʻofoʻofa kae loto-māʻulalo mo ha fānau tokolahi ʻoku nau hiva fiefia fakataha.
ʻI heʻeku fakakaukau ki he ngaahi fakaʻaliʻali ʻe nimá pea mo e fuka “Kapau naʻe hāʻele mai ʻa Kalaisi ʻi he pooni, ko hai ʻe hāʻele mai ki aí?”, naʻe haʻu ha fakakaukau ʻe ua kiate au.
ʻUluakí, ʻoku tau ʻiloʻi ko e taimi ʻe toe hāʻele tuʻo ua mai ai ʻa e Fakamoʻuí, he ʻikai ke tau ʻiloʻi ʻa e ʻahó pe ko e houá.
Ko hono uá, ʻi he hāʻele mai ʻa Sīsū Kalaisí, hangē ko e akonaki ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻi he konifelenisi lahi fakamuimui tahá, “Te [Ne] toe hāʻele mai … ki he māmaní ko e Mīsaia ʻo e nofotuʻí.” Ke tau mateuteú, naʻe tapou mai ʻa Palesiteni Nalesoni, “Ke toe fakatapui [ʻetau] moʻuí kia Sīsū Kalaisi.” ʻI he founga tatau, ʻe lava ke fakalea lelei ange ʻa e fuká ʻo pehē, “Kapau naʻe hāʻele mai ʻa Kalaisi ʻi he pooni, ko hai ʻe mateuteu ke fakafetaulaki kiate Iá?”
ʻI heʻeku toe vakai ki he ngaahi tūkunga ʻi he matapā sioʻatá, ʻoku ou fakatokangaʻi ʻoku fakamatala ʻa e meʻa kotoa ʻo kau ki he tuʻunga fakatuʻasino mo fakapaʻanga ʻo e kakaí, kae ʻikai ko honau tuʻunga fakalaumālié. Naʻe fakaʻaliʻali ʻi he matapā sioʻatá ha niʻihi fakafoʻituitui naʻe motuʻa mo puke pehē foki ki he niʻihi naʻe moʻui lelei mo toki fāʻeleʻi. Naʻe ʻi ai foki ʻa e tuʻumālie mo e masiva. Ka ʻoku ʻikai talamai ʻe he taʻu motuʻá, moʻui leleí, mo e tuʻunga fakapaʻangá ʻa e meʻa ʻoku mahuʻinga moʻoní, ʻa ia ko e tuʻunga ʻo honau ngaahi laumālié.
ʻOku tau lau ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá fekauʻaki mo kinautolu ʻoku fili ke papitaiso ki he Siasi ʻo Kalaisí. ʻOku fakatefito ʻa e ʻulungāngá ʻi heʻenau fakatōkilaló, ʻo maʻu ha “loto-mafesifesi mo e laumālie fakatomala,” ʻo fakatomala, mo “tauhi [kia Sīsū Kalaisi] ʻo aʻu ki he ngataʻangá.” Ko ʻenau taumuʻá ke hoko ko ha “ākonga līʻoa ʻa Sīsū Kalaisi” pea fakalakalaka ʻi he hala ʻo e fuakavá ʻa ia ʻoku teuteuʻi ai kitautolu ki he ngaahi tāpuaki ʻo ʻEne Fakaleleí.
Ko Kalaisi ʻa e faʻifaʻitakiʻanga ʻi he meʻa kotoa pē. Naʻá Ne folofola, “Vakai ko au ko e māmá; kuó u fokotuʻu ha sīpinga kiate kimoutolu.” ʻI heʻetau vakai ki he tuʻunga hotau laumālié, ʻe lelei ke tau vakai ki Heʻene sīpinga haohaoá. Naʻe fakahaaʻi mai ʻe he Fakamoʻuí ʻa e hala ke maʻu ai ʻa e fiefiá, ʻuhingá, mo e nēkeneká ʻi he moʻuí ni pea ʻi he nofo taʻengatá. Ko e fiefiá mo e nēkeneká ko e konga mahuʻinga ia ʻo e laumālie ʻo e Kilisimasí.
ʻOku tau lau ʻi he Sione 19:5 naʻe ʻomi ʻe Pailato ʻa Sīsū kiate kinautolu naʻa nau loto ke tutuki Iá. Naʻá Ne “[tui] ʻa e tatā ʻakau talatala, mo e pulupulu kulokula. Pea tala ʻe Pailato kiate kinautolu, Vakai ki he Tangatá!”
ʻI he faʻahitaʻu Kilisimasí ni, tau vakai muʻa ki he Tangatá, ʻa ia ko Kalaisi, pea mo e ngaahi meʻaʻofa kuó Ne foaki maí.
ʻUluakí, tau fakakaukau muʻa ki Hono ʻaloʻi fakaofó.
ʻOku tau ʻiloʻi ko e pēpē valevale mahuʻinga ko ʻeni ʻoku tau fakamanatua ʻi he faʻahitaʻu Kilisimasí ni ko e ʻAlo pē ia ʻe taha ʻo e Tamaí naʻe fakatupú. Naʻá Ne maʻu ʻa e mālohi ʻo e moʻui taʻengatá mei Heʻene Tamaí—ʻa e mālohi ke moʻuí. Naʻá Ne maʻu mei Heʻene faʻē fakamatelié ʻa e mālohi ke maté. Naʻe fili Ia mei he kamataʻangá ki Hono misiona toputapú.
ʻOku pehē ʻi he Mātiu 1:23, “Vakai, ʻe feitama ʻa e taaupoʻou, pea ʻe fāʻeleʻi ʻa e tama, pea ʻe ui hono huafá, ko ʻĪmanuela: ko hono ʻuhingá Ko e ʻOtua ʻiate kitautolú.”
Ko hono uá, fakalaulauloto ki Heʻene moʻui haohaoa mo ʻikai ha angahalá mo ʻEne sīpingá. Neongo naʻá Ne kātekina ʻa e mamahí, ngaahi faingataʻa, mo e ʻahiʻahi kotoa pē, ka naʻá Ne fakakakato lelei Hono misioná. Ko Ia hotau faʻifaʻitakiʻangá pea naʻá Ne tofa mai ʻa e hala ʻoku totonu ke tau muimui aí. Naʻá Ne līʻoa ʻEne moʻuí ki he masivá, faingataʻaʻiá, mahakí mo e tukuhāusiá, pea mo hono fakakakato lelei ʻo e palani taʻengata ʻa ia ko Ia toko taha pē naʻe feʻunga mo taau ki aí.
Ko hono tolú, fakakaukau ki Heʻene pekiá, Toetuʻú, mo e Fakaleleí.
ʻI he felāveʻi mo e Fakaleleí, ʻoku fakamatalaʻi fakaʻofoʻofa mo mahino ʻi he Malanga ʻAki ʻEku Ongoongoleleí ʻo pehē: “ʻOku kau ʻi he Fakalelei ʻa e Fakamoʻuí ʻa ʻEne mamahi ʻi Ketisemaní, ʻEne mamahi mo pekia ʻi he kolosí, pea mo ʻEne Toetuʻú. Naʻá Ne mamahi ʻo ʻikai mafakakaukaua—ʻo hulu tuʻa peá Ne tautaʻa ai ko e taʻataʻa ʻi he ava kotoa hono kilí.”
ʻOku tau lau ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 76:41: “Naʻá Ne haʻu ki he māmaní, ʻio ʻa Sīsū, ke kalusefai ia koeʻuhi ko e māmaní, pea ke ne fua ʻa e ngaahi angahala ʻa e māmaní, pea ke fakamāʻoniʻoniʻi ʻa e māmaní, pea fakamaʻa ia mei he taʻe-māʻoniʻoni kotoa pē.”
Ko e Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí ʻa e meʻa mo e meʻaʻofa maʻongoʻonga taha kuo hoko ʻi he hisitōlia ʻo e faʻahinga ʻo e tangatá. Kuo tau faiangahala kotoa pē, pea ko e Fakalelei pē ʻa Sīsū Kalaisí te tau lava ai ke maʻu ʻa e ʻaloʻofá pea nofo mo e ʻOtuá.
Ko hono faá, teuteu ki Heʻene Hāʻele ʻAnga Ua Maí.
ʻI he Fuakava Motuʻá, naʻe pehē ʻe Siope “ʻE tuʻu ia ʻi māmani ʻi he ʻaho fakamuí.” Hangē foki ko e akonaki fakaʻofoʻofa ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoní, “ʻE puleʻi ʻe [Kalaisi] ʻa e ngaahi meʻa ʻo Hono Siasí ʻi Selusalema motuʻa mo Selusalema Foʻou fakatouʻosi.” Ko e taimi ʻeni ke tau teuteu ai ki he meʻa ʻe hoko ko ʻení. ʻOku pehē ʻi he folofolá: “Mou teuteuʻi ʻa kimoutolu ki he fuʻu ʻaho lahi ʻo e ʻEikí.”
Ko ʻeku akonaki fakaʻosí ke ʻofa mo tauhi ki he ʻEikí. ʻI heʻetau fakakaukau ki hotau tuʻunga fakalaumālié mo ʻetau teuteu ke fakafeʻiloaki ki he Fakamoʻuí ʻoku totonu ke tau ʻuluaki, “ʻofa [ki he ʻEikí] ko ho ʻOtuá, ʻaki ho laumālié kotoa, mo hoʻo moʻuí kotoa, mo ho lotó kotoa.” Pea ko hono uá, “ʻofa ki ho kaungāʻapí ʻo hangē pē ko koé.”
Ko ʻetau ʻofa ki he ʻOtuá mo hotau kaungā fonongá ko e sivi taupotu taha ia ʻo e tuʻunga hotau laumālié. Kapau ʻoku tau ʻofa ki he ʻOtuá, te tau tauhi ʻEne ngaahi fekaú. Pea kapau te tau ʻofa ki hotau kaungā fonongá, te tau tauhi kiate kinautolu pea hoko ko e toʻukupu ʻo e Fakamoʻuí.
ʻOku fakaʻaongaʻi ʻe he Fakamoʻuí ʻa e ngaahi leá ni ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá: “ʻIo, te u fakaava ʻa e loto ʻo e kakaí, pea…te u fokotuʻu ha potu siasi ʻi ho nimá.”
Ko e tefitoʻi founga te tau lava ai ʻo fakahaaʻi ʻetau houngaʻia ki he Fakamoʻuí ʻi he faʻahitaʻu Kilisimasí ni ko ʻetau hoko ko ʻEne tamaioʻeiki—ʻo hoko ko Hono toʻukupu ʻi he māmaní.
ʻI he taimi fakaʻofoʻofá ni, ʻi heʻetau fakamanatua ʻa e ʻaloʻi ʻo hotau ʻEikí mo e Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí, ʻoku ou fakamoʻoni atu ʻokú Ne moʻui. Ko Ia hotau Faʻifaʻitakiʻangá, ko hotau Taukapo ki he Tamaí, pea naʻá Ne fakahoko ʻa e meʻa kotoa pē ʻe fiemaʻu ke tau toe foki ai ki he ʻao ʻo e Tamaí mo e ʻAló. ʻE fakapotopoto ke tau muimui kia Sīsū Kalaisi pea maʻu ʻa e ngaahi meʻaʻofa kuó Ne foaki maí.
ʻOfa ke mou maʻu ha Kilisimasi nāunauʻia ʻoku fakatefito ʻia Sīsū Kalaisi.
ʻI he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.