ʻI he pō 21 ʻo Sepitema 1823, naʻe fuofua fetaulaki ai ʻa Siosefa Sāmita mo e ʻāngelo naʻá ne fakahā ange ia ko Molonaí. ʻI he pō ko iá, naʻe maʻu foki ʻe Siosefa ha fakahā ki ha puha maka ʻi ha moʻunga ofi mai pē ʻa ia naʻe tauhi ai ʻa e lēkooti fakakuongamuʻa ʻo e kakai ʻo Molonaí. Naʻe fakamatalaʻi kimui ʻe Siosefa ʻa e moʻungá ko ha “tafungofunga lahi ʻaupito pea ʻoku māʻolunga taha ia ʻi he ngaahi tafungofunga kotoa ʻoku ʻi he feituʻu ko iá.”
ʻOku ʻiloa ia he ʻahó ni ko e Moʻunga Komolá, ko e moʻunga lahi taha ia ʻi he vahefonuá. ʻI he taʻu ʻe uofulu pe lahi ange kimuʻa pea toki aʻu atu ʻa Siosefá, naʻe fakaleleiʻi ʻe he kau faama fakalotofonuá ʻa e kelekelé ʻaki hono tā ʻa e ʻulu ʻakaú ke maʻu ha kelekele musie ke maʻu meʻatokoni ai e fanga manú mo tō ai ʻa e ngoué. Hili hono fakakakato ʻe Siosefa Sāmita ʻene ngaahi ʻaʻahi fakataʻu ki he moʻungá ʻi he vahaʻa ʻo e 1823 mo e 1827 pea maʻu ʻa e ʻū lauʻi peletí, naʻe kei hokohoko atu pē hono fakaʻaongaʻi ʻo e moʻungá ki he ngoué. Hili ha meimei senituli ʻe taha mei he ngaahi meʻa toputapu naʻe hoko ʻi he 1820 ʻi he taimi naʻe fuofua maʻu ai ʻe he kau faitaá ʻa e ngaahi ʻīmisi ʻo e moʻungá, naʻe meimei ke lau kelekele ʻatā ʻa e tumuʻakí. ʻI he taimi naʻe fakatau ai ʻe he Siasí ʻa e kelekelé ʻi he 1928, naʻe fakasiʻisiʻi e vao ʻakau tuʻufonuá ke kongokonga iiki ʻi he tafaʻaki ʻe taha.
ʻI he 1930 tupú, naʻe tō ʻe Uiliate mo Lepeka Piini, ko e ongo tauhi koloa ʻa e Siasí ʻi he feituʻú, ha ʻulu ʻakau ʻe 65,000 naʻe maʻu mei he Potungāue ʻo e Ngaahi Maʻuʻanga Tokoni Fakanatula ʻo e Vahefonua Niu ʻIoké. ʻI he tokoni honau fāmilí, kāingalotu fakalotofonuá mo e kau faifekaú, pea mo ha niʻihi tokosiʻi ne kole ke nau tokoni, naʻá nau tō ai ha fanga kiʻi tengaʻi ʻakau ʻe 3,000 ʻi he tafatafaʻaki ʻo e tuʻakolo ʻo e Vao ʻAkau Tapú.
ʻI he tupu ʻa e ngaahi fuʻu ʻakau ko iá, naʻa nau fokotuʻu ha ʻātakai fakanatula ki ha fakaʻaliʻali lahi naʻe kamata ʻi he 1935. ʻI he vahaʻa ʻo e 1935 mo e 2019, naʻe langa ha fuʻu siteisi lahi ʻi he foʻi tahifo fakahihifo ʻo e moʻungá pea naʻe lahi ha ngaahi langa naʻe fiemaʻu ke nau poupouʻi ʻa e ngāue naʻe tānaki atú. Naʻe ngaohi foki mo ha fuʻu feituʻu fakanofonofo pea naʻe tauhi ke ʻataʻatā mei he ʻulu ʻakau ʻi he fakavaʻe ʻo e siteisí.
ʻI hono fakaʻosi ʻo e fakaʻaliʻalí ʻi he 2020, naʻe ʻomi ai ha faingamālie hono ua ke toe fakafoki e fōtunga ʻo e ʻātakaí. Naʻe laka hake ʻi he ngaahi fale faiʻanga feʻauhi mo e fakaʻaliʻali ʻe 20, siteisi mo ha ngaahi fale kehe naʻe toʻo. ʻI he feituʻu ne tuʻu ai ʻa e ngaahi langa ko iá, naʻe langa ai ha ngaahi hala luelue foʻou ʻi he ngaahi konga musie tuʻufonuá, ʻa ia ʻoku kamata ke aka ai e ʻulu ʻakaú. ʻE lava ke ʻilo ʻe he kau ʻaʻahi ʻoku nau lue he fanga kiʻi halá he ʻahó ní, pea ʻi he kahaʻú, ha feituʻu longonoa mo vaotā.
Ko e Meʻa ke ʻAmanaki Ki Aí
ʻOku lahi ha ngaahi hala kehekehe ʻoku haʻu mei he senitā maʻá e kau ʻaʻahi ki he Moʻunga ko Komolá. ʻOku ʻi ai ha fanga kiʻi hala nounou ange ʻoku meimei maile ʻe 0.1 ʻa e ʻalu mo e foki aí ʻoku tahifo ange pea ʻi ai mo ha ngaahi sitepu. ʻOku ʻi ai foki mo ha ngaahi hala loloa ange ʻoku fou atu ʻi he vaotaa ʻoku meimei maile ʻe 0.2 hono loloa ʻE lava ke kole ʻe he kau ʻaʻahí ke ʻave kinautolu ki ʻolunga ki he moʻungá ʻi ha kā tā pulu.
Lue takai 360°
Founga ke Hū Aí
Tauʻanga Meʻalelé
ʻOku maʻu ʻa e ngaahi feituʻu tauʻanga meʻalele ki he kau faingataʻaʻiá ʻi he tafaʻaki fakatokelau mo e fakahihifo ʻo e State Rte. 21