Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au
25–31 Mē. “Naʻe Fokotuʻu Hake ʻe [he ʻEikí ha] Fakamoʻui”: Fakamaau 2–4; 6–8; 13–16


“25–31 Mē. ‘Naʻe Fokotuʻu Hake ʻe [he ʻEikí ha] Fakamoʻui: Fakamaau 2–4; 6–8; 13–16,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: Fuakava Motuʻa 2026 (2026)

“25–31 Mē. ‘Naʻe Fokotuʻu Hake ʻe [he ʻEikí ha] Fakamoʻui,’” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au: Fuakava Motuʻa 2026

Tēpola ko e Palōfita Fefiné

“Te Ta Ō Moʻoni mo Koe”—Tēpola ko e Palōfita Fefiné, tā ʻa Des Leavitt

25–31 Mē: “Naʻe Fokotuʻu Hake ʻe [he ʻEikí ha] Fakamoʻui”

Fakamaau 2–4; 6–8; 13–16

ʻOku tau ʻiloʻi kotoa ʻa e meʻa ʻoku hoko ʻi he faiangahalá, ko e ongoʻi taʻe-fiemālie, pea toki fakatomala mo fakaleleiʻi pea liliu ʻetau ngaahi foungá. Ka ʻoku faʻa ʻi ai e taimi lahi ʻoku ngalo ʻiate kitautolu ʻetau tukupā kimuʻá, pea ko e taimi ʻoku hoko mai ai ʻa e ʻahiʻahí, ʻoku tau toe fai pē ʻa e angahala tatau. ʻOku toutou ʻasi maʻu pē ʻa e sīpinga ko ʻení ʻi he tohi ʻa e Kau Fakamāú. Naʻe tākiekina kinautolu ʻe he tui fakalotu mo e ngaahi founga lotu ʻa e kau Kēnaní—ʻa ia naʻe totonu ke nau tuli mei he fonuá—naʻe maumauʻi ai ʻe he kau ʻIsilelí ʻenau fuakava mo e ʻEikí pea tafoki mei he hū kiate Iá. Ko hono olá, naʻe ʻikai ke Ne toe maluʻi kinautolu pea nau nofo pōpula leva. Ka ʻi he taimi kotoa pē kuo hoko ai ʻení, naʻe ʻoange ʻe he ʻEikí ha faingamālie ki Hono kakai ʻo e fuakavá ke nau fakatomala mo tuku mai ha taha ke ne fakahaofi kinautolu, ko ha taki fakakautau ʻa ia naʻe ui ko ha “fakamaau.” Naʻe ʻikai ke angatonu kotoa e kau fakamaau ʻi he tohi Fakamāú, ka naʻe ʻi ai hanau niʻihi naʻa nau maʻu ha tui lahi ke fakahaofi e fānau ʻa ʻIsilelí pea fakafoki kinautolu ki honau vā fakafuakava mo e ʻEikí. ʻOku fakamanatu mai ʻe he ngaahi talanoa ko ʻení kiate kitautolu ʻoku tatau ai pē pe ko e hā e meʻa naʻá ne fakaheeʻi kitautolu meia Sīsū Kalaisí, ko Ia ʻa e Huhuʻi ʻo ʻIsilelí pea ʻokú Ne finangalo maʻu pē ke fakahaofi kitautolu mo talitali lelei kitautolu ʻi heʻetau foki kiate Iá.

Ke fai ha vakai fakalūkufua ki he tohi Fakamāú, vakai,“Fakamāú, Tohi ʻo e Kau” ʻi he Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá.

fakaʻilonga akó

Ngaahi Fakakaukau ki he Ako ʻi ʻApí mo e Lotú

Fakamaau 2:1–19; 3:5–12

ʻOku faʻa fakamolemoleʻi au ʻe he ʻEikí ʻi heʻeku fakatomalá.

ʻE lava ke fakatou hoko e tohi ʻa e Kau Fakamāú ko ha fakatokanga mo ha fakalotolahi. Kumi ʻa e fakatokanga mo e fakalotolahi ko ʻení ʻi hoʻo lau ʻa e Fakamaau 2:1–19; 3:5–12. ʻOkú ke ongoʻi ʻoku kaunga fēfē ʻa e fakatokangá mo e fakalotolahí kiate koé?

Hangē ko ʻení, kapau naʻe fekauʻaki ʻa e Fakamaau 2:19 mo koe mo hoʻo ngaahi ʻahiʻahí kae ʻikai ko e kau ʻIsileli ʻo e kuongamuʻá, ko e hā nai hono ʻuhingá? Kapau naʻe fekauʻaki ʻa e Fakamaau 3:9 mo e meʻa naʻe fai ʻe he ʻEikí ke fakahaofi ai koé, ko e hā e meʻa naʻá ne mei tala maí?

Fakakaukau ke lau ʻa e fehuʻi mo e tali ʻi he peesi 9 ʻo e Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú: Ko ha Fakahinohino ki Hono Fakahoko ha Ngaahi Filí. ʻOkú ke ongoʻi ʻoku kaunga fēfē ʻeni ki he aʻusia ʻa e kau ʻIsilelí ʻi he tohi ʻa e Kau Fakamāú? Ko e hā e meʻa ʻoku akoʻi atu ʻe he meʻá ni ʻo kau kia Sīsū Kalaisí?

Fakamaau 4:1–15

fakaʻilonga seminelí
Te u lava ʻo tataki fakalaumālie ʻa e niʻihi kehé ke nau tui ki he ʻEikí.

Ko e taimi ʻe niʻihi ʻe lava ke ueʻi ʻe he tui ʻa ha taha ʻa e tui ʻa ha niʻihi tokolahi kehe. ʻI he Fakamaau 4, ko e tokotaha ko iá ko Tēpola. Laukonga fekauʻaki mo ia ʻi he Fakamaau 4:1–16, pea fakatokangaʻi hono ivi tākiekina ʻi he kakai naʻa nau feohí. Ko ha ngaahi fehuʻi ʻeni ke tokoni atu ke ke fakakaukau ki he founga ʻe ala fakaʻaongaʻi ai ʻene aʻusiá ʻi hoʻo moʻuí:

  • Te ke fakamatalaʻi fēfē ʻa e tuʻunga naʻe ʻi ai e kakai ʻIsilelí ʻi he taimi ko iá? (vakai, veesi 1–3). Ko e hā ha ngaahi faitatau ʻokú ke vakai ki ai ʻi he ngaahi tūkunga ʻo e ʻaho ní—ʻi he fakafoʻituituí mo e sosaietí?

  • Ko e hā ha ngaahi lea pe tōʻonga ʻa Tēpola ʻoku fakahaaʻi ai ʻene tui ki he ʻEikí? Naʻe tākiekina fēfē heʻene tuí ʻa e niʻihi kehé? Ko e hā mo ha toe meʻa ‘okú ke tanganeʻia ai ‘iate iá?

  • Ko e hā hoʻo fakakaukau ki hono ʻuhinga e fehuʻi ʻa Tēpola ʻi he veesi 14: ʻ“Ikai kuo ʻalu muʻomuʻa ʻa [e ʻEikí] ʻiate koe?” Ko e hā e founga ʻoku “ʻalu muʻomuʻa ʻa [e ʻEikí] ʻiate koé”? (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 84:87–88).

kau finemui ʻoku nau lue fakataha

Fakalaulauloto ki he founga ʻe lava ke hoko ai hoʻo tui kia Sīsū Kalaisí ke tāpuekina ʻa e niʻihi kehé ʻo hangē ko e founga ne tāpuekina ai ʻe he tui ʻa Tēpolá ʻa Pēlaki mo e kau ʻIsileli kehé. Ke tokoni atu ke ke fakakaukau ki he meʻá ni, te ke lava ʻo ako ʻa e pōpoaki ʻa ʻEletā Neil L. Andersen “ʻOku Mau Lea ʻia Kalaisi” (Liahona, Nōvema 2020, 88–91). Fekumi ʻi he pōpoaki ki he (1) ngaahi ʻuhinga ke lea tauʻatāina ange ai ʻo kau ki he Fakamoʻuí mo e (2) ngaahi founga ke fakahoko ai iá.

Te ke lava leva ʻo hiki ha lisi ʻo e ngaahi meʻa ʻokú ke ʻilo ʻo kau kia Sīsū Kalaisí—mei he folofolá, mei he ngaahi lea ʻa e kau palōfita moʻuí, pea mei hoʻo aʻusia fakatāutahá. Ko hai ʻoku fiemaʻu ke ne ʻiloʻi ʻení? Te ke vahevahe fēfē nai ia?

Vakai foki, Mātiu 5:14–16; 1 Pita 3:15; “Ko e Taki ki he Leleí,” Ngaahi Himi, fika 186.

Fakaafeʻi ke vahevahe. Kapau ko ha faiako koe—ʻi ʻapi pe ʻi he lotú—“ʻoange ki he kau akó ha ngaahi faingamālie ke nau fevahevaheʻaki ʻa e meʻa ʻoku nau ako fekauʻaki mo e Fakamoʻuí mo ʻEne ongoongoleleí. ʻE tokoni hono fai ʻení ke nau moʻui ʻaki ai ʻa e ngaahi moʻoni ʻoku akoʻi mo fakahaaʻi kiate kinautolú” (Ko e Faiako ʻi he Founga ʻa e Fakamoʻuí27). Hangē ko ʻení, ʻi hoʻomou ako fakataha ʻa e Fakamaau 4, te ke lava ʻo ʻoange ki he tokotaha ako takitaha ha meʻa pau ke ne kumi ʻi he vahé pea fakaafeʻi leva ke nau fevahevaheʻaki ʻa e meʻa ʻoku nau maʻú.

Fakamaau 6–8

ʻE lava ke fakahoko ʻe he ʻEikí ha ngaahi mana ʻi heʻeku falala ki Heʻene foungá.

ʻI hoʻo lau ʻa e Fakamaau 6–8, fakatokangaʻi ʻa e ngaahi taimi naʻe kole ai ʻe he ʻEikí kia Kitione ke tui ki ha meʻa naʻe ngali taʻemalava ke hoko. Kuó Ne ʻosi kole atu nai ha meʻa tatau meiate koe?

Ko e hā e meʻa ʻokú ke ongoʻi ʻoku feinga e ʻEikí ke akoʻi atu kiate koe mei he fakamatala ko ʻení? Kuó ke mamata fēfē ki hano fakahoko ʻe he ʻEikí ʻEne ngāué ʻi ha ngaahi founga ne hangē he ʻikai ke malavá?

Fakamaau 13–16

ʻOku fakamālohia au ʻe he ʻOtuá ʻi heʻeku tauhi faivelenga ʻeku ngaahi fuakavá.

Naʻe mole lōua e mālohi fakaesino mo e mālohi fakalaumālie ʻo Samisoní koeʻuhi ko ʻene maumauʻi ʻene fuakava mo e ʻOtuá, kau ai ʻa e ngaahi fuakava ʻoku tuku ʻataʻatā pē ki he kau Fakamavahé [Nazarites] (ki ha fakamatala fekauʻaki mo e kau Fakamavahé, vakai, Nōmipa 6:1–6; Fakamaau 13:7). ʻI hoʻo laukonga fekauʻaki mo Samisoni ʻi he Fakamaau 13–16, fakatokangaʻi ʻa e ngaahi veesi ʻoku nau fakahaaʻi naʻe ʻia Samisoni ʻa e ʻEikí, kae pehē foki ki he ngaahi veesi ʻoku nau fakahaaʻi naʻe ʻikai tukupā kakato ʻa Samisoni ki he ʻEikí.

Mahalo te ke fakalaulauloto foki ki he ngaahi fuakava kuó ke fai mo e ʻEikí. Kuo ʻomi fēfē ʻe he ngaahi fuakava ko ʻení ʻa Hono mālohí ki hoʻo moʻuí? Ko e hā ha meʻa ʻokú ke ako mei he talanoa ʻo Samisoní ʻokú ne ueʻi koe ke ke tuʻu maʻu ʻi hoʻo ngaahi fuakava mo e ʻOtuá?

Na‘e akoʻi ‘e Sisitā ʻAna M. Tipi: “Naʻe fā‘eleʻi ‘a Samisoni mo ha kahaʻu lelei. Naʻe talaʻofa ange ki heʻene faʻeé, ʻʻE kamata ‘e ia ke fakamoʻui ‘a ‘Isileli mei he nima ‘o e kau Filisitiá’ [Fakamaau 13:5]. Ka ‘i he tupu hake ‘a Samisoní, naʻá ne tokanga ki he ngaahi fakatauele ‘a māmaní ʻo laka ange ia heʻene tokanga ki he fakahinohino ‘a e ‘Otuá. Naʻá ne fai e ngaahi filí koʻeuhí he naʻe “lelei ia kiate [ia]” [Fakamaau 14:3] kae ʻikai koeʻuhí naʻe totonu ia. ʻOku toutou fakaʻaongaʻi ʻe he folofolá ʻa e kupuʻi lea ʻpea ʻalu hifo iá’ [Fakamaau 14:7] ʻi heʻenau fakamatalaʻi e ngaahi fononga, angafai, pea mo e ngaahi fili ʻa Samisoní. Naʻe ‘ikai ke ne tuʻu hake pea ulo atu ke fakahoko e meʻa maʻongoʻonga te ne malavá, ka ne ikunaʻi ‘e māmaní ‘a Samisoni, mole hono ivi ne foaki ange ‘e he ‘Otuá, pea mate fakamamahi mo kei talavou” (“Tuʻu Hake pea Ulo Atu,” Liahona, Mē 2012, 118).

Vakai foki, Dallin H. Oaks, “Ngaahi Fuakavá mo e Ngaahi Fatongiá,” Liahona, Mē 2024, 93–96; Ulisses Soares, “Loto-Falala ki he Fuakava ʻoku Fakafou ʻia Sīsū Kalaisí,” Liahona, Mē 2024, 17–21.

fakaʻilonga ki he konga ʻa e fānaú

Ngaahi Fakakaukau ki hono Akoʻi ʻo e Fānaú

Koeʻuhí ko e Sāpate ʻuluaki ʻeni ʻo e māhiná, ʻoku poupouʻi atu ai ʻa e kau faiako Palaimelí ke nau fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi ʻekitivitī ako ʻi he “Fakamatala Fakalahi E: Ko Hono Teuteuʻi ʻo e Fānaú ki ha Moʻui Kakato ʻi he Hala ʻo e Fuakava ʻa e ʻOtuá.”

Fakamaau 3:7–9, 12–15

Ko Sīsū Kalaisi ʻa hoku Fakamoʻuí.

  • ʻOku fakamatalaʻi ʻe he Fakamaau 3 ha sīpinga ʻokú ne akoʻi fekauʻaki mo e mālohi ʻo e Fakamoʻuí ke fakahaofi kitautolu mei he angahalá. Ke tokoni ke ʻiloʻi ʻe hoʻo fānaú ʻa e sīpinga ko ʻení, te ke lava ʻo hiki ʻa e ngaahi kupuʻi lea ko ʻení: “fai kovi,” “tangi … ki [he ʻEikí],” mo e “fokotuʻu hake [ha] fakamoʻui.” ʻE lava leva ke kumi ʻe hoʻo fānaú ʻa e ngaahi kupuʻi lea ko ʻení ʻi he Fakamaau 3:7–9 mo e Fakamaau 3:12–15. Ko e hā e meʻa ʻoku tau ʻilo fekauʻaki mo e ʻEikí mei he sīpinga ko ʻení?

  • Ke fakamamafaʻi ko Sīsū Kalaisi ʻa hotau Fakamoʻuí, te ke lava ʻo tānaki ha ʻū fakatātā lahi ʻo ha kakai, kau ai ha fakatātā ʻo Sīsū, pea fakafoʻohifoʻi kinautolu. Tuku ki hoʻo fānaú ke nau taufetongi ʻi hono fulihi hake ʻo e ʻū fakatātaá. ʻI he taimi te nau maʻu ai ʻa e fakatātā ʻo Sīsuú, hivaʻi ha foʻi hiva ʻoku fekauʻaki mo Ia hangē ko e “Naʻá Ne Fekau Hono ʻAló” (Tohi Hiva ʻa e Fānaú, 20), pea talaange ki hoʻo fānaú ha founga kuó Ne fakahaofi ai koe.

Fakamaau 4:1–15

Te u lava ʻo tataki fakalaumālie ʻa e niʻihi kehé ke nau tui ki he ʻEikí.

  • Te ke lava ʻo fakaʻaongaʻi ʻa e “Tēpola ko e Palōfita Fefiné” ʻi he Ngaahi Talanoa ʻo e Fuakava Motuʻá, 92–95, ke tala ki hoʻo fānaú ʻa e talanoa ʻi he Fakamaau 4. Fevahevaheʻaki ʻa e meʻa ʻokú ke tanganeʻia ai ʻia Tēpolá. Naʻe tāpuekina fēfē ʻe heʻene tui ki he ʻEikí ʻa e kakai naʻa nau feohí? Ko e hā ha meʻa te tau lava ʻo fai ke tokoniʻi ʻa e niʻihi kehé ke nau tui lahi ange kia Sīsū Kalaisi?

    2:9

    Deborah the Prophetess

Fakamaau 7:1–21

ʻE lava ke fakaʻaongaʻi ʻe he ʻEikí ha fanga kiʻi meʻa iiki ke fakahoko ha ngāue maʻongoʻonga.

  • Ngāue ʻaki ʻa e Fakamaau 7:4–7, ko e peesi ʻekitivitī ʻo e uike ní, pe “Ko e Kau Tau ʻa Kitioné” ʻi he Ngaahi Talanoa ʻo e Fuakava Motuʻá, 96–99, ke akoʻi ki hoʻo fānaú e founga naʻe hanga ai ʻe he ʻEikí ʻo ʻai ke tokosiʻi ange ʻa e kau tau ʻa ʻIsilelí. Ko e hā e ʻuhinga naʻe finangalo ai e ʻEikí ke tokosiʻi pē ʻa e kau tau ʻa Kitioné? (vakai, Fakamaau 7:2).

    2:37

    The Army of Gideon

  • ʻE lava ke tā ʻe hoʻo fānaú ha ʻū fakatātā ʻo ha heletā, pā, talupite, maama, mo e sioki pea talanoa pe ko e fē ʻi he ngaahi meʻa ko ʻení te nau loto ke ʻalu mo ia ʻi he taú. Hili iá te nau lava ʻo lau ʻa e Fakamaau 7:16 ke ʻiloʻi ʻa e meʻa naʻe fakahā ʻe he ʻEikí ki he kau tau ʻa Kitioné ke nau fakaʻaongaʻí. ʻI hoʻomou laukonga fekauʻaki mo e tau ʻi he Fakamaau 7:19–21, fevahevaheʻaki ʻa e meʻa ʻoku mou ako fekauʻaki mo e ʻEikí mei he talanoa ko ʻení.

Ko hono holoki ʻe Samisoni ʻa e ngaahi fuʻu pou ʻo e temipalé

Holoki ʻe Samisoni e Ngaahi Fuʻu Poú, tā fakatātā ʻa James Tissot mo e niʻihi kehe

Fakamaau 13:5

ʻOku ou maʻu ha mālohi ʻi hono tauhi ʻo e ngaahi fuakavá.

  • Naʻe maʻu ʻe Samisoni ha mālohi mei heʻene ngaahi fuakava mo e ʻEikí, ʻo hangē pē ko ʻetau maʻu ha mālohi fakalaumālie mei heʻetau ngaahi fuakavá. Mahalo ‘e fiefia hoʻo fānaú ʻi hono fai ha ngaahi fakamālohisino fakaesino pea aleaʻi e founga e ala tokoni ai e ngaahi fakamālohisino ko iá ke ʻai hotau ngaahi sinó ke mālohí. ʻOku mālohi fēfē hotau laumālié ʻi hono tauhi ʻetau ngaahi fuakavá? (vakai, Mōsaia 18:8–10; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 20:77, 79).

Ki ha fakamatala lahi ange, vakai ki he makasini Ko e Kaumeʻá ʻo e māhina ní.

ko hono puhi ʻe he kau tau ʻa Kitioné ʻenau ngaahi meʻaifí

Kau Tau ʻa Kitioné, tā fakatātā ʻa Daniel A. Lewis

peesi ʻekitivitī ʻa e Palaimelí: ʻOku lava ke fakaʻaongaʻi ʻe he ʻEikí ha fanga kiʻi meʻa iiki ke fakahoko ʻaki ha ngāue maʻongoʻonga