Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au
Ngaahi Fakakaukau ke Manatuʻí: Ko e Ngaahi Tohi Fakahisitōlia ʻi he Fuakava Motuʻá


“Ngaahi Fakakaukau ke Manatuʻí: Ko e Ngaahi Tohi Fakahisitōlia ʻi he Fuakava Motuʻá,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: Fuakava Motuʻá 2026 (2026)

“Ko e Ngaahi Tohi Fakahisitōlia ʻi he Fuakava Motuʻá,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au: Fuakava Motuʻá 2026

faka‘ilonga ʻo e ngaahi fakakaukaú

Ngaahi Fakakaukau ke Manatuʻí

Ko e Ngaahi Tohi Fakahisitōlia ʻi he Fuakava Motuʻá

Ko e ngaahi tohi ʻa Sōsiuá ʻo aʻu kia ʻĒsetá ʻoku angamaheni ʻaki hono ui ko e “ngaahi tohi fakahisitōlia” ʻo e Fuakava Motuʻá. ‘Oku ʻikai ʻuhinga ʻeni ia ʻoku ʻikai ha mahuʻinga fakahisitōlia ʻo e ngaahi tohi kehe ʻi he Fuakava Motuʻá. Ka ʻoku ui ia ko e ngaahi tohi fakahisitōliá koeʻuhí ko e tefitoʻi taumuʻa ʻa kinautolu naʻa nau tohi iá ke fakahā e toʻukupu ʻo e ʻOtuá ʻi he hisitōlia ʻo e kakai ʻIsilelí. Naʻe ʻikai ko e taumuʻá ke fakamatalaʻi e fono ʻa Mōsesé ʻo hangē ko ia ʻoku fai ʻi he tohi ʻa Levitiko mo Teutalōnomé. Naʻe ʻikai ko hano fakahaaʻi ha fakavikiviki pe tangilaulau ʻi he founga fakapunaké, ʻo hangē ko ia ʻoku fai ʻi he tohi Sāmé mo e Tangilaulau ʻa Selemaiá. Pea naʻe ʻikai ko hano ʻai ke lekooti e ngaahi lea ʻa e kau palōfitá, ʻo hangē ko ia ʻoku fai ʻi he tohi ʻa ʻĪsaiá mo ʻIsikelí. Ka ʻoku tala ʻe he ngaahi tohi fakahisitōliá ha ngaahi talanoa.

Ko e Anga ʻo e Fakakaukaú

ʻOku fakanatula pe hono fakamatalaʻi ʻo e ngaahi talanoa ko ʻení mei ha fakakaukau pau. Hangē pē ko e ʻikai malava ke vakai ki ha matalaʻiʻakau, maka, pe fuʻu ʻakau mei ha tafaʻaki kehekehe he taimi pē ʻe tahá, ʻoku mahino ʻe fakahaaʻi ʻi ha fakamatala fakahisitōlia ʻa e fakakaukau ʻo e tokotaha pe kulupu naʻa nau tohi iá. ‘Oku kau ʻi he fakakaukaú ni ʻa e ngaahi vā fakapuleʻanga pe fakamatakali ʻa kinautolu ne nau tohí mo ʻenau ngaahi tōʻonga angamaheni mo e ngaahi tui ʻi honau anga fakafonuá. ʻOku tokoni hono ʻiloʻi ʻení ke mahino kiate kitautolu naʻe nofotaha e kakai ne nau tohi mo fakatahatahaʻi e ngaahi tohi fakahisitōliá ʻi ha ngaahi fakaikiiki pau kae liʻaki e toengá. Naʻa nau fai ha ngaahi fakamahamahalo naʻe ʻikai ke lava ia ʻe he niʻihi kehé. Pea naʻa nau aofangatuku ʻo makatuʻunga he ngaahi fakaikiiki mo e fakamahamahalo ko ʻení. Te tau lava foki ʻo vakai ki ha ngaahi fakakaukau kehekehe ʻi he ngaahi tohi ʻo e Tohi Tapú (pea taimi ʻe niʻihi ʻi he tohi tatau pē). Ko e lahi ange ʻetau ʻilo ki he ngaahi fakakaukau ko ʻení, ko e lelei ange ia ʻa e mahino kiate kitautolu ʻa e ngaahi tohi fakahisitōliá.

Ko e fakakaukau ʻe taha ʻoku faitatau ai e ngaahi tohi fakahisitōlia ʻo e Fuakava Motuʻá ko e fakakaukau ko ia ki he fānau ʻo ʻIsilelí, ʻa e kakai ʻo e fuakava ʻa e ʻOtuá. Naʻe tokoni ʻenau tui ki he ʻEikí ke nau vakai ki Hono toʻukupú ʻi heʻenau moʻuí pea ʻi he ngaahi meʻa honau puleʻangá. Neongo ʻoku ʻikai faʻa fakakaukau peheni e ʻū tohi fakahisitōlia fakaʻatamaí, ka ko e fakakaukau fakalaumālié ni ko e konga ia ʻo e meʻa ʻoku mātuʻaki mahuʻinga ai e ngaahi tohi fakahisitōlia ʻo e Fuakava Motuʻá ki he kakai ʻoku nau fekumi ke langaki ʻenau tui ki he ʻOtuá.

Tūkunga ki he Toenga ʻo e Fuakava Motuʻá

ʻOku kamata e ngaahi tohi fakahisitōliá ʻi he meʻa ʻoku ngata ai e tohi Teutalōnomé, ʻi he ngaahi taʻu ne ʻamanaki ke ngata ai ʻa e hē holo ʻa e kakai ʻIsilelí ʻi he toafá. ʻOku fakahā ʻe he tohi ʻa Sōsiuá ʻa e mateuteu ʻa e fānau ʻIsilelí ke hū ki Kēnani, ko honau fonua ʻo e talaʻofá, pea mo fakamatalaʻi e founga naʻa nau maʻu ai iá. ʻOku fakahā ʻe he ngaahi tohi ʻoku hoko mai aí, ʻa e tohi Fakamaau ʻo aʻu ki he 2 Fakamatala Meʻa Hokohokó, ʻa e aʻusia ʻa e kakai ʻIsilelí ʻi he fonua ʻo e talaʻofá, mei he taimi ne nau nofoʻi aí ʻo aʻu ki he taimi naʻe ikunaʻi ai kinautolu ʻe ʻAsīlia mo Pāpiloné. ʻOku fakamatala ʻe he tohi ʻa ʻĒsela mo Nehemaiá ki he foki ʻa ha ngaahi kulupu tokolahi ʻo e kakai ʻIsilelí ki honau kolomuʻa ko Selusalemá, ʻi ha ngaahi taʻu lahi kimui ai. Ko e fakaʻosí, ʻoku fakamatala e tohi ʻa ʻĒsetá ki ha talanoa ʻo e nofo pōpula ʻa e kakai ʻIsilelí ʻo puleʻi ʻe Peasiá.

Pea ko e ngata ia ʻo e fakahokohoko ʻo e Fuakava Motuʻá. ʻOku ofo e kau fuofua laukonga he Tohi Tapú ke ʻilo kuo ʻosi ʻenau lau e talanoa ʻo e Fuakava Motuʻá ʻoku teʻeki ke laka he vaeuá ʻa e ngaahi peesi kuo nau laú. Hili e tohi ʻa ʻĒsetá, ʻoku ʻikai ke tau maʻu ha fakamatala lahi fekauʻaki mo e hisitōlia ʻo e kakai ʻIsilelí. Ka ko e ngaahi tohi ʻoku hoko mai aí—tautautefito ki he ngaahi tohi ʻa e kau palōfitá—ʻoku feʻunga tonu ia mo e fakahokohoko ʻo e ngaahi meʻa ne hokó ʻa ia ʻoku fakamatalaʻi ʻe he ngaahi tohi fakahisitōliá. Hangē ko ʻení, naʻe hoko e ngāue fakafaifekau ʻa e palōfita ko Selemaiá ʻi he lolotonga e ngaahi meʻa ne hoko naʻe lekooti ʻi he 2 Ngaahi Tuʻi 22–25 (mo e fakamatala tatau ʻi he 2 Fakamatala Meʻa Hokohoko 34–36). ʻE lava ke tākiekina e founga hoʻo lau e ngaahi fakamatala fakahisitōliá mo e ngaahi tohi ʻa e kau palōfitá fakatouʻosi ʻi hono ʻiloʻi ʻení.

‘I he Taimi ʻOku ʻIkai Fenāpasi ai ha Meʻá

‘I hono lau e Fuakava Motuʻá, ʻo hangē ko ha faʻahinga hisitōlia pē, ʻoku ngalingali te ke lau kau ki ha kakai ʻoku nau fakahoko pe lea ʻaki ha ngaahi meʻa ʻoku ngali kehe pe fakatupu hohaʻa ki he mahino fakaeonopōní. ‘Oku totonu ke tau ʻamanaki ki he meʻá ni—naʻe mamata e niʻihi ne nau tohi e Fuakava Motuʻá ki he māmaní mei ha fakakaukau naʻe mātuʻaki kehe ʻi ha ngaahi founga mei haʻatautolú. Ko e fetāʻakí, vā fakamatakalí, mo e ngaahi fatongia ʻo e houʻeiki fafiné ko ha niʻihi pē ia ʻo e ngaahi palopalema mahalo ne kehe e vakai ki ai e kau faʻu tohi ʻi he kuongamuʻá pea mo kitautolu he kuonga ní.

Ko ia ko e hā ʻoku totonu ke tau fai ʻi heʻetau fetaulaki mo e ngaahi potufolofola ʻoku fakatupu hohaʻá? ‘Uluakí, mahalo ʻe tokoni ke fakakaukau ki he potufolofola takitaha ʻi ha tūkunga fakalūkufua ange. ʻOku fenāpasi fēfē ia mo e palani ʻo e fakamoʻui ʻa e ʻOtuá? ʻOku fenāpasi fēfē ia mo e meʻa ʻokú ke ʻiloʻi fekauʻaki mo e natula ʻo e Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisí? ‘Oku fenāpasi fēfē ia mo e ngaahi moʻoni ne fakahā mai ʻi he ngaahi folofola kehé pe ko e ngaahi akonaki ʻa e kau palōfita moʻuí? Pea ‘oku fenāpasi fēfē ia mo e ngaahi fanafana ʻa e Laumālié ki ho lotó mo e ʻatamaí?

‘I he ngaahi tūkunga ʻe niʻihi, mahalo he ʻikai fenāpasi lelei e potufolofolá mo ha faʻahinga meʻa pē ʻi he ngaahi meʻá ni. Ko e taimi ʻe niʻihi ʻe hangē ʻa e potufolofolá ia ha konga pāsolo ʻoku ʻikai ke fenāpasi mo e ʻū kongokonga kuó ke ʻosi fakatahatahaʻí. ʻOku ʻikai ko e founga lelei tahá ʻa hono fakamālohiʻi e kongá ke hao ki aí. Pe ko hono liʻaki fakaʻaufuli e kotoa ʻo e pāsoló. Kae mahalo ʻe fiemaʻu ke ke kiʻi fakatatali e kongá ʻi ha kiʻi vahaʻataimi. ‘I hoʻo ako lahi ange mo fakatahatahaʻi lahi ange e pāsoló, ʻe malava ke ke vakai lelei ange ki he founga ʻoku fenāpasi ai e ʻū kongokongá.

ʻE lava foki ʻo tokoni ke manatuʻi, makehe mei he fakangatangata pē ki ha foʻi fakakaukau paú, ʻoku moʻulaloa e ngaahi hisitōlia fakafolofolá ki he fehalaaki ʻa e tangatá. Hangē ko ʻení, ʻi he ngaahi senituli lahi naʻe toʻo “ha ngaahi konga lahi ʻoku mahinongofua mo mahuʻinga … mei he [Tohi Tapú],” kau ai ha ngaahi moʻoni mahuʻinga fekauʻaki mo e tokāteliné, ngaahi ouaú, mo e ngaahi fuakavá (1 Nīfai 13:28; vakai foki, veesi 26, 29, 40). ʻI he taimi tatau, ʻoku totonu ke tau loto-fiemālie ke fakahā ʻoku fakangatangata foki ʻetau ngaahi fakakaukaú: ʻe ʻi ai maʻu pē ha ngaahi meʻa he ʻikai mahino fakaʻaufuli kiate kitautolu mo ha ngaahi fehuʻi he ʻikai ke tau lava ʻo tali.

ko ha taha ʻokú ne fokotuʻutuʻu fakataha ha pāsolo

Ko e ngaahi potufolofola ʻe niʻihi ʻe hangē ia ko e ngaahi konga pāsolo ʻoku ʻikai ke tau ʻilo pe ʻe fakahū fēfē ki he toenga ʻo e pāsoló.

Ko hono Kumi ʻo e Ngaahi Makakoloá

Ka ‘i he lolotonga ní, ʻoku ʻikai totonu ke taʻofi kitautolu ʻe he ngaahi fehuʻi ʻoku teʻeki talí mei he ngaahi makakoloa mahuʻinga ʻo e moʻoni taʻengata ʻoku maʻu ʻi he Fuakava Motuʻá—neongo kapau ko e taimi ʻe niʻihi ʻoku fufū e ngaahi makakoloa ko ʻení ʻi ha ngaahi meʻa fakamamahi mo ha ngaahi fili hala naʻe fai ʻe ha kakai naʻe ʻikai ke nau haohaoa. Mahalo ko e mahuʻinga taha ʻi he ngaahi makakoloá ni ko e ngaahi talanoa mo e ngaahi potufolofola ʻoku fakamoʻoni ki he ʻofa ʻa e ʻOtuá—tautautefito ki he ngaahi meʻa ko ia ʻokú ne tataki ʻetau fakakaukaú ki he feilaulau ʻa Sīsū Kalaisí. ʻI he vakai mei ha faʻahinga tafaʻaki pē ki he ngaahi makakoloá ni, ʻoku mahuʻinga fau ia he ʻahó ni ʻoku hangē pē ko ia ʻi he kuohilí. Pea koeʻuhí ʻoku talanoa e ngaahi fakamatalá ni ki he kakai ʻo e fuakava ʻa e ʻOtuá—ʻa e houʻeiki tangata mo fafine ne ʻi ai haʻanau ngaahi vaivai fakaetangata ka naʻa nau ʻofa mo tauhi ki he ʻEikí—ʻoku mahutafea ʻa e ngaahi makakoloa ʻo e moʻoní ʻi he ngaahi tohi fakahisitōlia ʻo e Fuakava Motuʻá.

makakoloa

Ngaahi Maʻuʻanga Fakamatalá

  1. Ko e ngaahi fakamatala fakahisitōlia ʻo e Tohi Tapú ʻoku tau maʻu he ʻaho ní, ko ha ngāue tefito ia ʻa ha niʻihi tokolahi ʻoku ʻikai hā honau hingoá ne nau hiki mo fakatahatahaʻí, ʻa ia ne nau faʻa ngāue he ngaahi taʻu lahi, pea aʻu ʻo lau senituli, hili e ngaahi vahaʻataimi ʻoku nau fakamatalaʻí. Na‘a nau fakafalala ki ha ngaahi maʻuʻanga hisitōlia kehekehe mo fai ha ngaahi fili fekauʻaki mo e meʻa ke fakakau mo ʻikai fakakau ʻi heʻenau ngaahi fakamatalá.

  2. Hangē ko ʻení, neongo ʻoku fakamatala ʻi he 1–2 Fakamatala Meʻa Hokohokó ʻa e meimei vahaʻataimi tatau mo e 1 Samuela 31 ki he fakaʻosinga ʻo e 2 Ngaahi Tuʻí, ka ʻoku fakamamafaʻi ʻe he fakamatala ʻi he 1–2 Fakamatala Meʻa Hokohokó ʻa e ngaahi fakaikiiki kehekehe mo ʻomi ha fakakaukau kehe, ʻo meimei nofotaha pē ʻi he Puleʻanga Fakatonga ʻo Siutá pea faʻa ʻikai kau ai e ngaahi talanoa ʻoku ʻikai lelei fekauʻaki mo Tēvita mo Solomoné (fakafehoanaki, hangē ko ʻení, 2 Samuela 10–12 mo e 1 Fakamatala Meʻa Hokohoko 19–20 mo e 1 Ngaahi Tuʻi 10–11 mo e 2 Fakamatala Meʻa Hokohoko 9). ʻOku fakamamafaʻi ʻe he Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Aú ʻa hono ako e fakamatala ʻi he 1 mo e 2 Ngaahi Tuʻí, neongo ʻoku mahuʻinga hono fakafehoanaki e fakamatala ko iá mo e 1 mo e 2 Fakamatala Meʻa Hokohokó. Mahalo ʻe tokoni ke ʻiloʻi naʻe ngalingali kamata e ngāue ʻi he 1 Samuela–2 Ngaahi Tuʻi kimuʻa hono ikunaʻi ʻe he puleʻanga Pāpiloné ʻa Siutá pea naʻe ʻosi ia lolotonga e nofo pōpula ʻi Pāpiloné. ʻI he tafaʻaki ʻe tahá, ko e lekooti ko ia naʻe hoko ko e 1–2 Fakamatala Meʻa Hokohokó naʻe fakatahatahaʻi ia hili e foki ʻa e kau Siú ki Selusalema mei heʻenau nofo pōpulá. ‘I hoʻo laukongá, te ke ala fakakaukau ki he founga naʻe mei kaunga ai e ngaahi tūkunga kehekehe ko ʻení ki he fakakaukau ʻa kinautolu ne nau fakatahatahaʻi e ngaahi fakamatala kehekehé.

  3. Te ke maʻu ʻi he kamataʻanga ʻo e maʻuʻanga tokoni ko ʻení ʻa e “Vakai Fakalūkufua ki he Fuakava Motuʻá,” ko ha fakahokohoko ʻo e ngaahi meʻa ne hokó ʻoku hā ai e felāveʻi ʻa e ngāue ʻa e palōfita takitaha pea mo e hisitōlia ʻo ʻIsilelí (ʻi he lelei taha ne lava ʻo ʻiloʻí). Te ke fakatokangaʻi ko e lahi taha ʻo e ngaahi tohi fakaepalōfita ʻo e Fuakava Motuʻá ʻoku ofi ia ki he fakaʻosinga ʻo e fakahokohoko ko iá—kimuʻa pē pea hili hono ikunaʻi e fānau ʻo ʻIsilelí, puke pōpula, pea fakamoveteveteʻi ʻe honau ngaahi filí.

  4. Vakai, Ngaahi Tefito ʻo e Tuí 1:8.