“30 Māʻasi–5 ʻEpeleli. ʻTe Ne Fakaʻauha ʻAupito ʻa e Maté ʻi he Mālohi’: Toe Tuʻú,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: Fuakava Motuʻá 2026 (2026)
“30 Māʻasi–5 ʻEpeleli. ‘Te Ne Fakaʻauha ʻAupito ʻa e Maté ʻi he Mālohi,’” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au: Fuakava Motuʻa 2026
Fakatātā ʻo e ngeʻesi fonualotó
30 Māʻasi–5 ʻEpeleli: “Te Ne Fakaʻauha ʻAupito ʻa e Maté ʻi he Mālohi”
Toe Tuʻú
Ko e moʻui ʻa Sīsū Kalaisí “ʻoku mahuʻinga fau ki he hisitōlia kotoa ʻo e tangatá” (“Ko e Kalaisi Moʻuí: Ko e Fakamoʻoni ʻa e Kau ʻAposetoló,” Gospel Library). Ko e hā hono ʻuhingá? Ko e konga ai ʻoku ʻuhinga ia ki hono tākiekina ʻe he moʻui ʻa e Fakamoʻuí ʻa e ikuʻanga taʻengata ʻo e taha kotoa pē kuo moʻui pe ʻe moʻuí. Te ke toe lava pē foki ʻo pehē, ʻoku fakafehokotaki ʻe he Toetuʻu ʻa Sīsū Kalaisi ʻi he ʻuluaki Sāpate Toe Tuʻu ko iá, ʻa e kakai kotoa ʻa e ʻOtuá ʻi hono kotoa ʻo e hisitōliá: ko kinautolu naʻe fanauʻi kimuʻa ʻi Heʻene Toetuʻú naʻa nau ʻamanaki lelei ki ai ʻi he tui (vakai, Sēkope 4:4), mo kinautolu naʻe fanauʻi kimui aí ʻoku nau manatuʻi e meʻa naʻá Ne faí. ‘I heʻetau lau e ngaahi fakamatala mo e ngaahi kikite ʻi he Fuakava Motuʻá, ʻoku ʻikai ke tau teitei sio ai ki he huafa Sīsū Kalaisí, ka ʻoku tau sio ai ki he fakamoʻoni ʻo e tui ʻa e kakai he kuonga muʻá mo ʻenau fakaʻamu ki honau Mīsaiá mo e Huhuʻí. Ko ia ko kitautolu ko ia ʻoku fakaafeʻi ke manatu kiate Iá te tau lava ʻo ongoʻi ha fehokotaki mo kinautolu ʻoku nofo ʻamanaki kiate Iá. He kuo fuesia moʻoni ʻe Sīsū Kalaisi “ʻa e hia ʻatautolu kotoa pē” (ʻĪsaia 53:6: tānaki atu e fakamamafá), pea te tau “moʻui kotoa pē ʻia Kalaisi” (1 Kolinitō 15:22; tānaki atu e fakamamafá).
Ngaahi Fakakaukau ki he Ako ʻi ʻApí mo e Lotú
ʻOku fakamoʻoni ʻa e kau palōfita ʻo e kuongamuʻá mo onopōní ki he feilaulau fakalelei ʻa e Fakamoʻuí.
ʻOku ʻuhinga e ngaahi potufolofola lahi ʻi he Fuakava Motuʻá ki he ngāue fakafaifekau mo e feilaulau fakalelei ʻa e Fakamoʻuí. ʻOku ʻoatu ʻi he tēpile ʻi laló ha niʻihi ʻo e ngaahi potufolofola ko ʻení. ʻI hoʻo lau e ngaahi veesi ko ení, ko e hā e ongo ʻokú ke maʻu fekauʻaki mo e Fakamoʻuí?
|
Fuakava Motuʻá |
Fuakava Foʻoú |
|---|---|
Fuakava Motuʻá | Fuakava Foʻoú |
Fuakava Motuʻá | Fuakava Foʻoú |
Fuakava Motuʻá | Fuakava Foʻoú |
Fuakava Motuʻá | Fuakava Foʻoú |
Fuakava Motuʻá | Fuakava Foʻoú |
Fuakava Motuʻá | Fuakava Foʻoú |
Fuakava Motuʻá | Fuakava Foʻoú |
Fuakava Motuʻá | Fuakava Foʻoú |
Fuakava Motuʻá | Fuakava Foʻoú |
Fuakava Motuʻá | Fuakava Foʻoú |
Fuakava Motuʻá | Fuakava Foʻoú |
‘Oku lahi mo mahino ange ʻa e ngaahi kikite ʻo kau ki he Fakamoʻuí ʻi he Tohi ʻa Molomoná. Fakakaukau ki he founga ʻoku fakamālohia ai hoʻo tuí ʻe he ngaahi potufolofola hangē ko ʻení: 1 Nīfai 11:31–33; 2 Nīfai 25:13; Mōsaia 3:2–11; ʻAlamā 7:10–13.
ʻOku hokohoko atu hono fai ʻe he kau palōfita ʻo e ngaahi ʻaho kimui ní ha fakamoʻoni makehe kia Sīsū Kalaisi mo Hono misiona fakaleleí. ʻI hoʻo fanongo ki he konifelenisi lahí ʻi he fakaʻosinga ʻo e uike Toe Tuʻu ko ʻení, fakatokangaʻi e ngaahi fakamoʻoni fekauʻaki mo Kalaisi ʻokú ke fanongo ki aí. Ko e hā e meʻa ʻoku nau akoʻi atu fekauʻaki mo Iá?
ʻOku ʻomi ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e nonga mo e fiefia kiate au.
Ko ha taimi fakafiefia ʻa e Toe Tuʻú, he ko ha taimi ia ke fakamanatua ai e Fakalelei mo e Toetuʻu ʻa e Fakamoʻuí. Ka neongo ia, ʻoku ʻi ai ha kakai tokolahi ʻi he lolotonga e taimi Toe Tuʻú, ʻoku ʻikai ke nau ongoʻi fiefia koeʻuhí ko ha ngaahi ʻuhinga kehekehe. Ko e hā ha meʻa te ke lava ʻo fai ke fakamafola atu ʻa e melino mo e fiefia ʻa e Fakamoʻuí ʻi he taimi Toe Tuʻu ko ʻení?
Ko ha fakakaukau ʻe taha ko hono kumi ha ngaahi pōpoaki ʻi he folofolá ʻoku fekauʻaki mo e melino mo e fiefia ʻoku ʻomi ʻe Sīsū Kalaisí, hangē ko ʻení: Saame 16:8–11; 30:2–5; ʻĪsaia 12; 25:8–9; 40:28–31; Sione 14:27; 16:33; ʻAlamā 26:11–22. Fakakaukau ki ha founga te ke lava ai ʻo vahevahe ʻa e ngaahi pōpoaki ko ʻení mo e niʻihi kehé. Hangē ko ʻení, mahalo te ke lava ʻo faʻu ha ʻū kaati Toe Tuʻu ke vahevahe, ʻo fakatefito ʻi he ngaahi pōpoaki ko ʻení. Faʻa lotu ke ʻiloʻi pe ko hai ʻokú ne fiemaʻu ke tali hoʻo talamonū ki he Toe Tuʻú. Te ke lava foki ʻo fili ke vahevahe hoʻo ngaahi pōpoakí ʻi he mītia fakasōsialé, ʻa ia ʻe lava ke mamata ai ha kakai tokolahi.
ʻE lava e ngaahi himi fekauʻaki mo Kalaisi mo e Toetuʻú, hangē ko e “Kuo Toe Tuʻu” (Ngaahi Himí, fika 108), ʻo tokoniʻi kitautolu ke tau ongoʻi ʻa e nonga mo e fiefia ʻi he Toe Tuʻú. Kumi ha ngaahi kupuʻi lea ʻi he himí ʻokú ke fakakaukau ʻokú ne tohoakiʻi hoʻo tokangá ki he fiefia ʻo e Toe Tuʻú.
Vakai foki, Jeffrey R. Holland, “ʻOku ʻIkai Hangē ko e Foaki ʻa Māmaní,” Liahona, Mē 2021, 35–38; Mark S. Palmer, “ʻE Liliu ʻEtau Mamahí ko e Fiefia,” Liahona, Mē 2021, 88–90.
Ko e Hā ʻOkú Ke Tangi Aí, tā ʻa Simon Dewey (fakaikiiki)
ʻOku maʻu ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e mālohi ke tokoniʻi au ke u ikunaʻi ʻa e angahalá, maté, faingataʻá mo e ngaahi vaivaí, koeʻuhí ko ʻEne Fakaleleí.
Ko ha ʻekitivitī ʻeni ʻe lava ʻo tokoni atu ke ke sio ai ki he ngaahi tāpuaki lahi ʻoku maʻu meia Sīsū Kalaisi mo ʻEne Fakaleleí. Lau ʻa e ngaahi potufolofola ʻi lalo ʻoku kau ki he meʻa ʻoku tokoniʻi ʻe Sīsū Kalaisi ke tau ikunaʻí. Feinga ke fokotuʻutuʻu ʻa e ngaahi potufolofolá ki he ngaahi fakakalakalasi ko ʻení: angahalá, maté, ngaahi ʻahiʻahí, mo e ngaahi vaivaí (ʻe lava ke fenāpasi ha ngaahi potufolofola ʻe niʻihi ki ha fakakalakalasi ʻe taha pe lahi ange). ʻI hoʻo laukongá, ko e hā ha ngaahi ongo ʻokú ke maʻu fekauʻaki mo e mālohi ʻo e Fakamoʻuí?
Te ke fakamatalaʻi fēfē ki haʻo kaungāmeʻa ʻoku ʻikai ko ha Kalisitiane ʻa e ʻuhinga ʻoku mahuʻinga ai ʻa Sīsū Kalaisi kiate koé? ʻE ala tokoni ʻa e pōpoaki ʻa ʻEletā Ahmad S. Corbitt ko e “ʻOkú Ke ʻIlo Nai ʻa e ʻUhinga ʻoku Ou Tui ai ko ha Kalisitiane kia Kalaisí?” (Liahona, Mē 2023, 119–21).
Vakai foki, Reyna I. Aburto, “Oku ʻIkai ha Mālohi ʻo e Faʻitoká,” Liahona, Mē 2021, 85–87; Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí,” “Toetuʻú,” Gospel Library.
Naʻe totongi kakato ʻe Sīsū Kalaisi ʻa hoku fakamoʻuí.
Ko e hā e meʻa ʻokú ke ako mei he ngaahi veesi ko ʻení fekauʻaki mo hono totongi ʻe Sīsū Kalaisi ho fakamoʻuí: ʻĪsaia 53:3–5; Mōsaia 3:7; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 19:16–19? Ko e hā e totongi naʻe fai ʻe he Tamai Hēvaní? (vakai, Sione 3:16).
Ki ha fakamatala lahi ange, vakai ki he ongo makasini ko e Liahona mo e Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú ʻo e māhina ní.
Ngaahi Fakakaukau ki hono Akoʻi ʻo e Fānaú
Naʻe mamahi pea pekia ʻa Sīsū Kalaisi maʻaku.
-
Ko ha taimi lelei ʻa e uike ʻo e Toe Tuʻú ke akoʻi ai hoʻo fānaú ki he meʻa naʻe fai ʻe he Fakamoʻuí maʻatautolu ʻi Ketisemani pea ʻi he kolosí. Te ke lava ʻo kamata ʻaki hano fakaʻaliʻali ange ʻa e ʻū fakatātā ʻi laló pea tuku ke nau talanoa fekauʻaki mo e meʻa ʻoku hoko ʻi he ʻū fakatātaá. Lolotonga e sio hoʻo fānaú ki he ʻū fakatātaá, te ke lava ʻo lau ʻa e ngaahi veesi ʻokú ne fakamatalaʻi ʻa e ngaahi meʻa ko ʻeni naʻe hokó (vakai, Mātiu 26:36–46; 27:35–50; Luke 22:39–46; Sione 19:16–30). ʻE lava ke fakamahinoʻi atu ʻe hoʻo fānaú ha ngaahi fakaikiiki ʻi he ʻū fakatātaá ʻoku nau fanongo ki ai ʻi he ngaahi vēsí.
Toʻohemá: Ko Kalaisi ʻi Ketisemani, tā ʻa Harry Anderson. Toʻomataʻú: Ko e Tutukí, tā ʻa Harry Anderson
-
ʻOku tāpuekina fēfē kitautolu koeʻuhí ko e feilaulau ʻa Sīsū maʻatautolú? Tokoniʻi hoʻo fānaú ke nau kumi ʻa e ngaahi foʻi lea mo e ngaahi kupuʻi lea ʻoku nau tali ʻa e fehuʻi ko ʻení ʻi he ʻĪsaia 53:4–12; ʻAlamā 7:11–13; mo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 19:16–19. Fevahevaheʻaki hoʻomou ongo fekauʻaki mo e Fakamoʻuí hili hono lau ʻo e ngaahi potufolofola ko ʻení.
Naʻe toetuʻu ʻa Sīsū Kalaisí maʻaku.
-
Te ke lava ʻo fakaʻaongaʻi ʻa e peesi ʻekitivitī ki he uike ní pe ʻū fakatātā kehe ʻi he fokotuʻutuʻu ko ʻení ke tala ki hoʻo fānaú ʻa e talanoa ʻo e Toetuʻú (vakai foki, “Kuo Toetuʻu ʻa Sīsū,” ʻi he Ngaahi Talanoa ʻo e Fuakava Foʻoú, 139–44). Tuku leva ki hoʻo fānaú ke nau toe fai atu ʻa e talanoá kiate koe.
-
Fakakaukau ki ha founga te ke tokoniʻi ai hoʻo fānaú ke nau maʻu ʻa e fiefiá ʻia Kalaisi ʻi he Toe Tuʻu ko ʻení. Hangē ko ʻení, te mou lava ʻo hivaʻi fakataha ha himi fekauʻaki mo e Toe Tuʻú ʻoku mou saiʻia ai, hangē ko e “Kuo Toe Tuʻu ʻa e ʻEikí” (Ngaahi Himí, fika 109) pe “Ketisemani” (Gospel Library). Ke maʻu ha toe ngaahi hiva kehe fekauʻaki mo e Toetuʻú, te ke lava ʻo vakai ki he fakahokohoko fakakaveinga ʻo e Ngaahi Himí mo e Tohi Hiva ʻa e Fānaú. Te ke lava mo hoʻo fānaú ʻo fevahevaheʻaki ʻa e ʻuhinga ʻokú ke saiʻia ai ʻi he ngaahi hiva ko ʻení mo hoʻo ongó ʻi he taimi ʻokú ke hivaʻi ai kinautolú. Ko e hā e meʻa ʻoku akoʻi mai ʻe he ngaahi hiva ko ʻení fekauʻaki mo e Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisí?
ʻE lava ke ongoʻi ʻe he fānaú ʻa e Laumālié ka ʻe ala fiemaʻu ha tokoni ke nau fakatokangaʻi Hono ivi tākiekiná. “Akoʻi ki he fānaú ʻa e ngaahi founga kehekehe ʻoku fetuʻutaki mai ai ʻa e Laumālié [kiate] kitautolú. Tokoniʻi kinautolu ke nau ʻiloʻi Hono leʻó ʻi Heʻene folofola kiate kinautolú. ʻE tokoni ʻeni ke nau fakatupulaki ha ʻulungaanga ʻo e fekumi mo ngāueʻi e fakahā fakatāutahá ʻi hono kotoa ʻo ʻenau moʻuí” (Ko e Faiako ʻi he Founga ʻa e Fakamoʻuí, 33). Hangē ko ʻení, ʻi hoʻo hivaʻi mo hoʻo fānaú ʻa e ngaahi hiva kau ki he Fakamoʻuí, sio ki Hano ʻū fakatātā, pe lau Hano ngaahi talanoa, fevahevaheʻaki ʻa e ngaahi ongo fakalaumālie ʻokú ke maʻú.
-
ʻOku maʻu ʻi he Gospel Library ha ngaahi tānakiʻanga ʻo e ngaahi vitiō Toe Tuʻú ʻe lava ke fiefia ai hoʻo fānaú. Mahalo te ke lava ʻo tuku ke nau fili ha foʻi vitiō ʻe taha ke nau sio ai. ʻEke kiate kinautolu e meʻa ʻoku nau ako fekauʻaki mo Sīsū Kalaisi mei he foʻi vitioó. Te ke lava foki ʻo kole ange ke nau fakamatalaʻi fakanounou ʻa e pōpoaki ʻo e vitioó ʻi ha foʻi sētesi pē ʻe taha.
ʻOku fakamoʻoni ʻa e kau palōfitá kia Sīsū Kalaisi mo ʻEne Fakaleleí.
-
ʻI hoʻo mamata fakataha mo hoʻo fānaú ʻi he konifelenisi lahí ʻi he fakaʻosinga ʻo e uike Toe Tuʻu ko ʻení, tokoni ke nau fakatokangaʻi ʻa e taimi ʻoku fakamoʻoni ai ʻa e kau fakamoʻoni makehe ʻa e Fakamoʻuí ki he Toetuʻú. Mahalo te ke lava ʻo ʻai ha kiʻi foʻi vaʻinga mei ai—fakaafeʻi ke nau tuʻu ki ʻolunga he taimi kotoa pē ʻoku nau fanongo ai ki he ngaahi foʻi lea hangē ko e [Pekiá] pe Fakaleleí pe Toetuʻú. Fevahevaheʻaki ʻa e ʻuhinga ʻokú ke houngaʻia ai ʻi he ngaahi fakamoʻoni ʻa e kau palōfita moʻuí ki he Fakamoʻuí.
Ki ha fakamatala lahi ange, vakai ki he makasini Ko e Kaumeʻá ʻo e māhina ní.