Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au
13–19 ʻEpeleli. “Tuʻu Fakalongolongo Pē, ʻo Mamata ki he Fakamoʻui ʻa [e ʻEikí]”: ʻEkesōtosi 14–18


“13–19 ʻEpeleli. ‘Tuʻu Fakalongolongo Pē, ʻo Mamata ki he Fakamoʻui ʻa [e ʻEikí],: ʻEkesōtosi 14–18,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: Fuakava Motuʻá 2026 (2026)

“13–19 ʻEpeleli. ‘Tuʻu Fakalongolongo Pē, ʻo Mamata ki he Fakamoʻui ʻa [e ʻEikí],’” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au: Fuakava Motuʻá 2026

Tahi Kulokulá

13–19: “Tuʻu Fakalongologo Pē, ʻo Mamata ki he Fakamoʻui ʻa [e ʻEikí]”

ʻEkesōtosi 14–18

Na‘e fihia ʻa e kakai ʻIsilelí. Ko e Tahi Kulokulá ʻi he tafaʻaki ʻe tahá, pea ko e kau tau ʻa Feló naʻa nau fakaofi mai ʻi he tafaʻaki ʻe tahá. Naʻe hangē he ʻikai ke fuoloa ʻenau hola mei ʻIsipité. Ka naʻe ʻi ai ha pōpoaki ʻa e ʻOtuá maʻá e kakai ʻIsilelí naʻá Ne finangalo ke nau manatuʻi ʻo laui toʻu tangata: “ʻOua te mou manavahē. … ʻE tau ʻa [e ʻEikí] maʻamoutolu’ (ʻEkesōtosi 14:13–14).

Talu mei he taimi ko iá, ko e taimi naʻe fiemaʻu ai ʻe he kakai ʻa e ʻOtuá ʻa e tuí mo e loto-toʻá, naʻa nau fai leva ʻa e talanoa ko ʻení. ʻI he taimi naʻe loto ai ʻa Nīfai ke ueʻi hono ngaahi tokouá, naʻá ne talaange, “Tau mālohi ʻo hangē ko Mōsesé; he ko e moʻoni naʻá ne lea ki he ngaahi vai ʻo e Tahi Kulokulá pea naʻe mavaeua ia ki hē mo ē, pea naʻe fononga mai ʻa ʻetau ngaahi tamaí, mei he nofo pōpulá, ʻi he kelekele mōmoa” (1 Nīfai 4:2). ʻI he taimi naʻe loto ai e Tuʻi ko Limihaí ke “loto-toʻa pea fiefia,” ʻa hono kakai ne nofo pōpulá, naʻá ne fakamanatu ange kiate kinautolu ʻa e talanoa tatau ko ʻení (Mōsaia 7:19). Naʻe pehē pē mo ʻAlamā, ʻi he taimi naʻá ne loto ai ke fakamoʻoniʻi ki hono fohá e mālohi ʻo e ʻOtuá (vakai, ʻAlamā 36:28). ʻI he taimi ʻoku tau ongoʻi fihia aí—ʻi he taimi ʻoku tau fiemaʻu ai ha kiʻi tui lahi ange ke “mamata ki he fakamoʻui ʻa [e ʻEikí]”—te tau lava ʻo manatuʻi ʻa e founga naʻe “fakamoʻui ʻe [he ʻEikí] ʻa ʻIsileli ʻi he ʻaho ko iá” (ʻEkesōtosi 14:13, 30).

fakaʻilonga akó

Ngaahi Fakakaukau ki he Ako ʻi ʻApí mo e Lotú

ʻEkesōtosi 14; ʻEkesōtosi 15:1–21

ʻE lava ke fai ʻe he ʻEikí ha “ngāue lahi” ʻi heʻeku moʻuí.

ʻI hoʻo lau ʻa e ʻEkesōtosi 14:1–10, fakakaukau ki he faʻahinga ongo naʻe maʻu ʻe he kau ʻIsilelí ʻi heʻenau mamata ki he fakaofi mai ʻa e kau tau ʻa Feló. Mahalo te ke ongoʻi ʻokú ke fiemaʻu ha mana ke ke ikunaʻi ha pole faingataʻa ʻokú ke fepaki mo ia. Ko e hā e meʻa ʻokú ke maʻu ʻi he ʻEkesōtosi 14:13–31 ʻe lava ke ne ueʻi fakalaumālie koe ke ke fekumi ki he mālohi ʻo e ʻOtuá ʻi hoʻo moʻuí? Fakalaulauloto ki he founga kuó ke mamata ai ki Hono mālohí ʻi he kuohilí. Ko e hā ha meʻa kuó ke ako fekauʻaki mo Ia mei he ngaahi aʻusia ko ʻení?

Ko e ʻEkesōtosi 15:1–19 ko ha hiva fakafetaʻi ia naʻe hivaʻi ʻe he kakai ʻIsilelí hili hono fakamavaeuaʻi ʻe he ʻEikí ʻa e Tahi Kulokulá. Ko e fē ha ngaahi kupuʻi lea ʻi he foʻi hivá ni ʻokú ke pehē ʻoku mahuʻingamālie tahá? Mahalo pē ʻoku ʻi ai ha himi ʻokú ke ongoʻi ʻokú ke fie hivaʻi ʻi he taimi kuo fai ai ʻe he ʻEikí ha meʻa fakaofo maʻau, hangē ko e “Huhuʻi ʻo ʻIsilelí” (Ngaahi Himí, fika 5). Fakakaukau ke hivaʻi pe fanongo ki ai ko ha konga ʻo hoʻo moihū ʻi he ʻaho ní.

Vakai foki, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 8:2–3.

ʻEkesōtosi 15:22–27; 16:1–15; 17:1–7

‘E lava ʻe he ʻEikí ʻo liliu e ngaahi meʻa ʻoku koná ke melie.

ʻE lava ke tokoni atu hoʻo laukonga fekauʻaki mo e fononga ʻa ʻIsilelí ke ke fakakaukau ai ki he ngaahi meʻa ʻi hoʻo moʻuí naʻe ngali “kona” ʻo hangē ko e ngaahi vai ʻo Malá (vakai, ʻEkesōtosi 15:23–27). Kuo ngaohi fēfē ʻe he ʻEikí ha ngaahi meʻa ʻoku kona ʻi hoʻo moʻuí ke melié? Ko e hā e mahuʻinga ʻo e ngaahi aʻusiá ni ʻi hoʻo moʻuí?

Te ke fakatokangaʻi ha ngaahi sīpinga lahi ange ʻo e ngaahi aʻusia fakamamahi ʻa e kakai ʻIsilelí ʻi he ʻEkesōtosi 16 mo e 17. ʻOku fakatauele ke fakaangaʻi ʻenau lāungá pe hanú, ka ʻi hoʻo laukongá, fakakaukau angé pe kuó ke fai nai ha meʻa tatau. Ko e hā ha meʻa ʻokú ke ako mei he ngaahi aʻusia ʻa e kakai ʻIsilelí ʻe lava ʻo tokoni ke fakasiʻisiʻi ai hoʻo lāungá kae falala ange ki he ʻOtuá? Ko e hā e meʻa ʻoku akoʻi atu ʻe he ngaahi veesi ko ʻení fekauʻaki mo e ʻOtuá?

Vakai foki, 1 Nīfai 2:11–12.

tānaki ʻe he kakai ʻIsilelí ʻa e maná

Ko hono tānaki ʻe he kakai ʻIsilelí ʻa e maná. Neo-gothic fresco [Tā valivali ʻo e senituli 19], Trnava (fakaikiiki)

ʻEkesōtosi 16

fakaʻilonga seminelí
ʻOku foaki mai ʻe he ʻEikí ha meʻakai fakalaumālie fakaʻaho kiate au.

Koeʻuhí he ʻoku fiemaʻu ke tau kai kotoa, ʻoku faʻa fakatatau ʻe he ʻEikí ʻa e ngaahi meʻa fakalaumālié ki he meʻakaí. Kumi ʻEne ngaahi lēsoni fakalaumālié ʻi he ngaahi aʻusia ʻa e kakai ʻIsilelí mo e maná ʻi he ʻEkesōtosi 16. Hangē ko ʻení, ko e hā e meʻa ʻokú ke maʻu ʻi he ngaahi fakahinohino ʻa e ʻEikí ʻi he ʻEkesōtosi 16:16, 19, 22–26 ʻoku fekauʻaki ia mo hoʻo meʻakai fakalaumālié?

Ke ʻiloʻi ha ngaahi lēsoni kehe ʻe ala finangalo ʻa e ʻEikí ke ke ako mei he mana ko ʻení, fakalaulauloto ki ha ngaahi fehuʻi hangē ko ʻení:

  • Ko e hā ha meʻa ʻoku foaki mai ʻe he ʻEikí kiate au ʻoku hangē ko e mana fakaʻaho naʻá Ne foaki ki he kakai ʻIsilelí?

  • Ko e hā ha meʻa ʻe lava ke u fai ʻa ia ʻoku tatau mo hono tānaki ʻo e maná?

Te ke lava ʻo maʻu ha ngaahi fakakaukau lahi ange ʻi ha taha pe lahi ange ʻo e ngaahi vitiō ko ʻení: “Meʻakai Fakaʻahó: Sīpingá,” “Meʻakai Fakaʻahó: Meʻa ke Aʻusiá,” mo e “Meʻakai Fakaʻahó: Liliu” (Gospel Library).

2:37

Meʻakai Fakaʻahó: Sīpingá

2:59

Meʻakai Fakaʻahó: Meʻa ke Aʻusiá

2:48

Meʻakai Fakaʻahó: Liliu

Fakakaukau ki ha ngaahi meʻa kehe, makehe mei he kaí, ʻokú ke fai ʻi he ʻaho kotoa pē. Ko e hā e ʻuhinga ʻoku fiemaʻu ai ke fai fakaʻaho ha ngaahi meʻa pau kae lava ke ola leleí? Ko e hā ha meʻa ʻokú ke ongoʻi ʻoku ueʻi koe ke fai ke maʻu ai ha ngaahi aʻusia fakalaumālie fakaʻaho?

Vakai foki, Dieter F. Uchtdorf, “Fakafoki Fakaʻaho,” Liahona, Nōvema 2021, 77–79; “Daily Restoration” (vitiō), Gospel Library.

5:27

Daily Restoration

ʻEkesōtosi 17:1–7

Ko Sīsū Kalaisi ʻa hoku maka fakalaumālié mo e vai moʻuí.

Fakakaukau ki he Fakamoʻuí ʻi hoʻo lau ʻa e ʻEkesōtosi 17:1–7. ʻOku hoko fēfē ʻa Sīsū Kalaisi ko ha maka kiate koé? (vakai, Saame 62:6–7; Hilamani 5:12). ʻOkú Ne hoko fēfē ʻo hangē ko e vaí? (vakai, Sione 4:10–14; 1 Kolinitō 10:1–4; 1 Nīfai 11:25).

Kumi ha ngaahi meʻa fakatuʻasino ʻoku nau fakamoʻoniʻi ʻa Kalaisi. Ko e taimi kotoa pē ʻoku fakamatalaʻi ai ʻe he folofolá ha ngaahi meʻa ʻe lava ke hoko ko ha fakataipe ʻo Sīsū Kalaisi, hangē ko ia ʻoku hā ʻi he ʻEkesōtosi 17:1–7, mahalo ʻe hoko ia ko ha faingamālie ki ha lēsoni fakatātā. ʻE lava ʻa e sio pe ala ki ha foʻi maka pe vaí ʻo fakafaingofuaʻi ange ke mahino ʻa e founga ʻoku tatau ai ʻa e ngaahi meʻá ni mo Sīsū Kalaisí. Kapau te ke lava ʻo fakakau ha ngaahi ongo kehekehe ʻi he akó, ʻe fakangalongataʻa mo ʻaonga ange ia.

ʻEkesōtosi 17:8–16; 18:13–26

ʻOku fetokoniʻaki ʻa e kau ākongá ke “fua e kavenga” ʻo hono fai e ngāue ʻa e ʻEikí.

Mahalo ʻe ʻi ai ha ngaahi taimi ʻi hoʻo moʻuí te ke lava ʻo ongoʻi tatau mo Mōsesé—ʻi he taimi ʻoku fakafalala atu ai e niʻihi kehé kiate koé, ka ʻokú ke ongoʻi ʻoku “mamafa [ho] nimá” (ʻEkesōtosi 17:12). ʻE ʻi ai ha ngaahi taimi, mahalo te ke hangē pē ko ʻĒlone, Hua, mo Seteloó, ʻo poupouʻi ʻa Mōsesé. Fokotuʻu koe ki he tuʻunga ʻo e kakai takitaha ko ʻení ʻi hoʻo lau ʻa e ʻEkesōtosi 17:8–16; 18:13–26, pea sio ki he meʻa ʻoku akoʻi atu ʻe he ʻEikí kiate koe fekauʻaki mo ʻEne ngāué.

Vakai foki, Mōsaia 4:27; 18:8–9.

Ki ha fakamatala lahi ange, vakai ki he ongo makasini ko e Liahona mo e Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú ʻo e māhina ní.

fakaʻilonga ki he konga ʻa e fānaú

Ngaahi Fakakaukau ki hono Akoʻi ʻo e Fānaú

ʻEkesōtosi 14:5–22

ʻE lava ke fai ʻe he ʻEikí ha “ngāue lahi” ʻi heʻeku moʻuí.

  • ʻI he taimi naʻe fakamavaeuaʻi ai ʻe he ʻEikí ʻa e Tahi Kulokulá, naʻe mamata ʻa Mōsese mo e kakai ʻIsilelí ki Hono mālohí. Tuku ke tokoni atu hoʻo fānaú ke mou fakakaukau ki ha founga fakafiefia ke toe fakamanatu ai ʻa e talanoa mei he ʻEkesōtosi 14:5–22 (see also “Ko e Laka Atú” ʻi he Ngaahi Talanoa ʻo e Fuakava Motuʻá, 70–74). Mahalo te ke lava ʻo fokotuʻu ha ʻū sea pe sipi kafu pea “fakamavahevaheʻi” kinautolu ʻo hangē ko e Tahi Kulokulá. Hili ia pea te mou lava ʻo fevahevaheʻaki ki he founga kuó ke mamata ai ki he mālohi ʻo e ʻOtuá ʻi hoʻomou moʻuí.

    2:54

    The Passover

  • Ko e hā e meʻa ʻoku tānaki mai ʻe he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 8:2–3 ki heʻetau mahino ki he talanoa ʻi he ʻEkesōtosi 14? Talanoa ki ha taimi naʻá ke aʻusia ai hano fakahā atu ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní ki hoʻo fakakaukaú pe lotó ha meʻa, pea fakaafeʻi e fānaú ke nau talanoa ki heʻenau ngaahi aʻusiá. Te mou lava foki ʻo hivaʻi ha foʻi hiva fekauʻaki mo e Laumālie Māʻoniʻoní, hangē ko e “ʻOku Taki ʻa e Laumālié” (Ngaahi Himi, fika 73).

ʻEkesōtosi 15:22–25

‘E lava ʻe he ʻEikí ʻo liliu e ngaahi meʻa ʻoku koná ke melie.

  • Mahalo te ke lava mo hoʻo fānaú ʻo inu ha meʻa melie mo ha meʻa ʻoku kona lolotonga hoʻomou ako fakataha ʻa e ʻEkesōtosi 15:22–25. Kuo ngaohi fēfē ʻe he Fakamoʻuí ʻa e ngaahi aʻusia “kona” ʻi heʻetau moʻuí ke “melié”?

ʻEkesōtosi 15:23–25; 16:14–15; 17:1–6

Ko Sīsū ʻa ʻeku Vai Moʻuí, ko ʻeku Mā ʻo e Moʻuí, mo ʻeku Maká.

tā valivali ʻoku hā ai ʻa Mōsese, ʻĒlone, mo Hua

Taha ʻi he ʻAo ʻo e ʻOtuá, tā ʻa Joseph Brickey (fakaikiiki)

ʻEkesōtosi 17:8–16; 18:13–26

Te u lava ʻo tokoni ke “fua ʻa e kavenga” ʻo hono fai e ngāue ʻa e ʻEikí.

  • ʻI hoʻo lau ʻa e ʻEkesōtosi 17:8–16, te ke lava ʻo fakaafeʻi ha taha ʻo e fānaú ke hiki hono nimá ke māʻolunga ʻi he ʻataá. ʻI he taimi ʻoku helaʻia ai ʻa e kiʻi tamasiʻí, ʻe lava ke tokoni ʻa e fānau kehé, ʻo hangē ko e founga naʻe tokoni ai ʻa ʻĒlone mo Hua kia Mōsesé. Ko e hā e meʻa ʻoku akoʻi mai ʻe he talanoa ko ʻení fekauʻaki mo e founga te tau lava ai ʻo tokoni ke lavameʻa e puleʻanga ʻo e ʻOtuá? Te ke lava foki ʻo lau ʻa e ʻEkesōtosi 18:13–26 pea talanoa ki he ngaahi fatongia mamafa ʻo e kakai ʻoku ngāue ʻi ho uōtí. Ko e hā ha meʻa te tau lava ʻo fai he ʻahó ni ke tokoni ai ki hotau kau taki ʻi he Siasí, ʻo hangē pē ko hono tokoniʻi ʻe ʻĒlone mo Hua ʻa e palōfita ko Mōsesé?

Ki ha fakamatala lahi ange, vakai ki he makasini Ko e Kaumeʻá ʻo e māhina ní.

Ko hono fakamavaeuaʻi ʻe Mōsese ʻa e Tahi Kulokulá

Ko e Kolosi ʻi he Tahi Kulokulá, tā ʻa Otto Semler

peesi ʻekitivitī ʻa e Palaimelí: ʻE lava ke fai ʻe he ʻEikí ha “ngāue lahi” ʻi heʻeku moʻuí