Doctrine and Covenants 2025
15–21 Tīsema: “Ko e Fāmilí ko e Uho Ia ʻo e Palani ʻa e Fakamoʻuí”: Ko e Fāmilí: Ko ha Fanongonongo ki Māmani


“15–21 Tīsema: ʻKo e Fāmilí ko e Uho Ia ʻo e Palani ʻa e Fakamoʻuí’: Ko e Fāmilí: Ko ha Fanongonongo ki Māmani,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 2025 (2025)

“Ko e Fāmilí: Ko ha Fanongonongo ki Māmani,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: 2025

ko ha fāmili

15–21 Tīsema: “Ko e Fāmilí ko e Uho Ia ʻo e Palani ʻa e Fakamoʻuí”

Ko e Fāmilí: Ko ha Fanongonongo ki Māmani

Kimuʻa pea fanauʻi mai kitautolú, naʻa tau hoko ko ha konga ʻo ha fāmili—ko e fāmili ʻo ʻetau ongomātuʻa fakalangí. ʻOku hokohoko atu ʻa e sīpinga ko iá ʻi he māmaní. ʻOku fakataumuʻa e ngaahi fāmili ʻi hení, ke nau muimui lelei taha ki he sīpinga haohaoa ʻi he langí.

Ko e moʻoni ‘oku ʻikai ha fakapapau ʻe haohaoa pe ngāue lelei ʻa e ngaahi fāmili ʻi māmaní. Kae hangē ko e akonaki ʻa Palesiteni Henelī B. ʻAealingí, ko e ngaahi fāmilí “ʻoku maʻu ai ʻe he fānau ʻa e ʻOtuá e faingamālie lelei taha ke talitali kinautolu ki he māmaní ʻi he ʻofa pē ko ia ʻoku ofi taha ki he meʻa ne tau ongoʻi ʻi he langí—ʻa e ʻofa fakaemātuʻá” (“Ko Hono Tānaki e Fāmili ʻo e ʻOtuá,” Liahona, Mē 2017, 20). ‘I hono ʻafioʻi ʻe he ʻOtuá ʻoku ʻikai haohaoa e ngaahi fāmilí mo moʻulaloa ke ʻohofi ʻe he filí, naʻá Ne tuku mai ai Hono ʻAlo ʻOfaʻangá ke huhuʻi kitautolu mo fakamoʻui hotau fāmilí. Pea naʻá Ne tuku mai e kau palōfita ʻi he ngaahi ʻaho kimui ní mo ha fanongonongo ke maluʻi mo fakamālohia e ngaahi fāmilí. Kapau te tau muimui ki he kau palōfitá pea tui ki he Fakamoʻuí, neongo ʻoku ʻikai aʻusia ʻe he ngaahi fāmili fakamatelié ʻa e haohaoa fakalangí, ka ʻoku ʻi ai e ʻamanaki lelei ki he ngaahi fāmilí—ʻi māmani mo langi.

fakaʻilonga akó

Ngaahi Fakakaukau ki he Ako ʻi ʻApí mo e Lotú

fakaʻilonga seminelí
“Ko e fāmilí ko e uho ia ʻo e palani ʻa e Fakamoʻuí.”

ʻOku mahino ʻoku fekauʻaki e “Ko e Fāmilí: Ko ha Fanongonongo Ki Māmani” pea mo e ngaahi fāmilí. Ka ʻoku fekauʻaki tatau pē ia mo e palani ʻo e fakamoʻui ʻa e ʻOtuá. Ko e founga ʻe taha ke ako ai ʻa e fanongonongó ko hono hiki ʻa e ngaahi kupuʻi lea ko e maama fakalaumālie, moʻui fakamatelie, mo e moʻui hili ʻa e moʻui fakamatelié ʻi ha laʻipepa pea lisi ʻa e meʻa ʻoku akoʻi mai ʻe he fanongonongó fekauʻaki mo e ngaahi tefito takitaha ko ʻení. Ko e hā ʻokú ke ako ʻi hoʻo ako e fanongonongó ʻi he foungá ni? ‘Oku tokoni fēfē ʻeni ke mahino kiate koe e ʻuhinga ʻoku mahuʻinga ai e nofo-malí mo e fāmilí ki he palani ʻa e ʻOtuá? ʻOku tākiekina fēfē ʻe he ngaahi moʻoni ʻi he fanongonongó ʻa hoʻo ngaahi filí?

ʻOku tokolahi ha kakai ʻoku nau manavasiʻi ʻi he nofo-malí pe ohi hake ha fānaú, koeʻuhí pē ko ha ngaahi ʻuhinga kehekehe. Kapau ʻe pehē atu ʻe haʻo kaungāmeʻa, “ʻOku ʻikai ʻaupito te u teitei fie mali pe maʻu haʻaku fāmili,” ko e hā hoʻo talí? Mahalo te ke lava ʻo fekumi ʻi he fanongonongó ki ha meʻa ʻe ala tokoni ki ho kaungāmeʻá ke ne maʻu ha ʻamanaki lelei ki he palani ʻa e ʻOtuá.

Ko ha fehuʻi ʻe taha ʻe ala ʻeke atu ʻe ha taha—pe te ke fehuʻi loto pē—ko e: “Fēfē kapau ʻoku ʻikai tatau hoku tūkunga fakafāmilí mo e meʻa ʻoku fakamatalaʻi ʻi he fanongonongo ki he fāmilí?” Ko ha feituʻu ʻeni ʻe ua te ke lava ʻo fekumi ai ki ha faleʻi fakaepalōfitá: ko e konga “Ko Ha Fuʻu Liliu Lahi” ʻi he pōpoaki ʻa ʻEletā Tieta F. ʻUkitofa “Ko Sīsū Kalaisi ʻa e Mālohinga ʻo e Mātuʻá” (Liahona, Mē 2023, 55–59) pea mo e palakalafi ʻe fā fakaʻosi ʻo e pōpoaki ʻa ʻEletā D. Toti Kulisitofasoni ko e “ʻUhinga ʻo e Malí, ʻUhinga ʻo e Fāmilí” (Liahona, Mē 2015, 52).

Ko e hā ha meʻa ʻokú ke ongoʻi kuo ueʻi koe ke ke fai koeʻuhí ko e meʻa kuó ke akó?

Vakai foki, Dallin H. Oaks, “Ko e Palaní mo e Fanongonongó,” Liahona, Nōvema 2017, 28–31; Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “Fāmilí,” Gospel Library.

“Ko e [tokotaha] fakafoʻituitui kotoa pē ko e foha mo e ʻofefine ia ʻo ha mātuʻa fakalangi.”

ʻOku tau faʻa fakakaukau ki he fanongonongo ki he fāmilí ko ha fakahinohino ki he moʻui fakafāmilí. Ka ʻokú ne akoʻi foki ha ngaahi moʻoni mahuʻinga fekauʻaki mo hotau fāmili fakalangí mo hotau tuʻunga taʻengatá. Ko e hā ʻoku mahuʻinga ai ke ke ʻiloʻi ʻoku tau kau kotoa ki he fāmili ko ʻení? ʻOku tākiekina fēfē nai ʻe he moʻoni ko ʻení ʻa e ngaahi fili ʻokú ke fakahokó?

Vakai, “Fānau Au ʻa e ʻOtua,” Ngaahi Himí, fika 193.

“Ko e fiefia ko ia ʻi he moʻui fakafāmilí ʻoku meimei ke toki aʻusia pē ia ʻi he taimi kuo langa ai ʻa e fāmilí ʻi he ngaahi akonaki ʻa e ʻEiki ko Sīsū Kalaisí.”

Fakakaukau ki he palakalafi 6 mo e 7 ʻo e fanongonongo ki he fāmilí ko ha sīpinga ia ki he “fiefia ko ia ʻi he moʻui fakafāmilí.” ‘I hoʻo lau e ngaahi palakalafi ko ʻení, feinga ke ke ʻiloʻi e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e “nofo-malí mo e ngaahi fāmili ʻoku fiefiá.” Mahalo te ke fakakaukau ki ha ngaahi sīpinga ʻo e ngaahi tefitoʻi moʻoni ko ʻení kuó ke mātā ai ʻi ho fāmilí pe ngaahi fāmili kehé. ʻOku tokoni fēfē ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni ko ʻení ke fokotuʻu ai ʻa Sīsū Kalaisi ke hoko ko e fakavaʻe ʻo e moʻui fakafāmilí?

Hili iá, ʻe lava ke ke fakakaukau ki ha vā fetuʻutaki fakafāmili ʻokú ke loto ke fakamālohia. Faʻu ha palani, ʻi he tokoni ʻa e Fakamoʻuí, ke ngāueʻi ʻa e ngaahi ongo ʻokú ke maʻú.

Vakai foki, L. Whitney Clayton, “Ko e Ngaahi ʻApi Lelei Tahá,” Liahona, Mē 2020, 107–9.

ko ha tamai ʻoku laukonga ki heʻene fānaú

ʻOku totonu ke ohi hake ʻe he ngaahi mātuʻá ʻa ʻenau fānaú ʻi he ʻofa mo e māʻoniʻoni.

“ʻOku mau kole ai ki he tangataʻi fonua falalaʻangá … ke pukepuke mo fakamālohia ʻa e fāmilí.”

ʻOku kau ʻi he palakalafi fakaʻosi ʻo e fanongonongo ki he fāmilí ha ui ke ngāue. ʻI hoʻo fakakaukau pe te ke tali fēfē ʻa e ui ko iá, ʻe ala tokoni ke ke ako ʻa e tefito ʻo e fanongonongó. Hangē ko ʻení, ko e hā ʻa e fanongonongo? Ko e hā e meʻa ʻoku fokotuʻu atu ʻe he foʻi lea ko iá fekauʻaki mo e pōpoaki ʻo e [fanongonongo] ko ʻení? Ko e hā ʻa e meʻa naʻá ne fakafeʻungaʻi ʻa e Kau Palesitenisī ʻUluakí mo e Fakataha Alēlea ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá ke nau tuku mai ha fanongonongo ki māmani fekauʻaki mo e ngaahi fāmilí? Te ke lava foki ʻo hiki ha lisi ʻo e ngaahi meʻa ʻokú ke pehē ko e ngaahi pōpoaki tefito ia ʻo e fanongonongó. Te ke lava fēfē nai ke poupouʻi ʻa e ngaahi pōpoaki ko ʻení ʻi hoʻo moʻuí, ʻi homou ʻapí, pea ʻi homou koló?

Vakai foki, Bonnie L. Oscarson, “Kau Taukapo ʻo e Fanongonongo ki he Fāmilí,” Liahona, Mē 2015, 14–17; “Defenders of the Faith” (vitiō), Gospel Library.

6:58

PTH_PRJ15829224_Q4ComeFollowMeD&C-VALP_DefendersOfTheFaith_DUB_01Aug2025_HDF-2398_TON.mp4

Ke maʻu ha ngaahi fakakaukau lahi ange, vakai ki he ongo makasini Liahona mo e Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú ki he māhina ní.

Kakai, Ngaahi Feituʻu, Ngaahi Meʻa ʻOku Hoko

Lomiʻi heni ke vakai ki ha meʻa lahi ange

fakaʻilonga 02 ʻo e konga ʻa e fānaú

Ngaahi Fakakaukau ki hono Akoʻi ʻo e Fānaú

ʻOku mahuʻinga ʻa e ngaahi fāmilí ʻi he palani ʻa e Tamai Hēvaní.

  • Tokoni ki hoʻo fānaú ke nau fakakaukau ki he ngaahi meʻa ʻoku mātuʻaki mahuʻinga ʻa ia te nau loto ke talaange ki he tokotaha kotoa fekauʻaki mo kinautolu. Fakaʻaliʻali ki he fānaú ha tatau ʻo e “Ko e Fāmilí: Ko ha Fanongonongo ki he Māmaní,” pea fakamatalaʻi ange ne tohi ia ʻe he kau palōfitá mo e kau ʻaposetoló ke fakahā mai kiate kitautolu kotoa ʻa e mahuʻinga ʻo e fāmilí ki he Tamai Hēvaní. Ko e hā ʻoku fuʻu mahuʻinga ai ʻa e fāmilí kiate Iá? (vakai foki ki he vitiō “What Is the Purpose of Family?” [ChurchofJesusChrist.org]).

    1:19

    What Is the Purpose of Family?

  • Vahevahe mo hoʻo fānaú ha meʻa mei he fanongonongó ʻokú ke ongoʻi ʻoku fiemaʻu ke tau ʻilo kotoa ki ai. Fakaafeʻi e fānaú ke vahevahe ʻenau ngaahi ongo fekauʻaki mo e ngaahi moʻoni ko iá. Naʻe mei kehe fēfē nai ʻetau moʻuí kapau ne ‘ikai ke tau ‘iloʻi e ngaahi meʻá ni? Te mou lava ʻo hivaʻi fakataha ha foʻi hiva ʻoku fekauʻaki mo e ngaahi moʻoni ʻoku hā ʻi he fanongonongó, hangē ko e “Te u Muimui he Palani ʻa e ʻOtuá” (Tohi Hiva ʻa e Fānaú, 86).

  • ʻI he konga IV ʻo e pōpoaki ʻa Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi “Ko e Palaní mo e Fanongonongó” (Liahona, Nōvema 2017, 30), ʻokú ne fakamatalaʻi ai ʻa e founga naʻe tohi ai ʻa e fanongonongo ki he fāmilí. Mahalo te ke lava mo hoʻo fānaú ʻo toe vakaiʻi fakataha ʻene fakamatalá pea talanoa ki he ʻuhinga ʻoku mou houngaʻia ai ʻi hono fakalotoa ʻe he ʻEikí ʻEne kau tamaioʻeikí ke nau akoʻi mai ʻa e ngaahi moʻoni ko ʻení fekauʻaki mo e fāmilí.

  • Te ke lava foki ʻo fakaʻaliʻali ki he fānaú ha ʻū fakatātā (pe fakaafeʻi ke nau tā ha ʻū fakatātā) ʻoku nau fakahaaʻi e ngaahi moʻoni ʻi he fanongonongo ki he fāmilí. ʻE lava ko ha ngaahi fakatātā ʻo ha temipale, ko ha fāmili ʻoku nau lotu pe vaʻinga fakataha, pe ko ha ongo meʻa ʻokú na mali. ʻE lava leva ke kumi ʻe he fānaú ha ngaahi sētesi ʻi he fanongonongo ki he fāmilí ʻoku felāveʻi mo e ʻū fakatātaá. Ko e hā ha meʻa ʻoku akoʻi mai ʻe he ʻEikí fekauʻaki mo e ngaahi meʻa ko ʻení ʻi he fanongonongó?

fefine mo ha fānau

ʻOku finangalo ʻa e Tamai Hēvaní ke fiefia ʻa e ngaahi fāmilí.

ʻAi ke ke ongoʻingofua. ʻI hoʻo akoʻi e ngaahi moʻoni naʻe akoʻi ʻi he fanongonongo ki he fāmilí, kātaki ʻo fakatokangaʻi ʻoku tokolahi ha fānau ʻoku nau nofo ʻi ha ngaahi fāmili ʻoku ʻikai ke tatau mo e ngaahi fakakaukau naʻe fakamatalaʻi ʻi he fanongonongó. Fakakaukau ki he founga te ke lava ai ʻo poupouʻi mo ueʻi fakalaumālie kinautolú.

Ko ha “foha mo [ha] ʻofefine [fakalaumālie au] ʻo ha mātuʻa fakalangi.”

  • ʻI hoʻomou hivaʻi fakataha ʻa e “Fānau Au ʻa e ʻOtuá” (Tohi Hiva ʻa e Fānaú, 2–3), te ke lava ʻo lī ha foʻi pulu ki ha kiʻi tamasiʻi pe taʻahine lolotonga iá ʻokú ke pehē, “ʻOku ou ʻiloʻi ha fānau ʻa e ʻOtuá ko hono hingoá ko [hingoa ʻo e leká].” ʻE lava leva ke lī ʻe he kiʻi tamasiʻí/taʻahiné ʻa e [pulú] ki ha taha kehe, peá ne lea ʻaki ʻa e ngaahi lea tatau kae fakahū e hingoa ʻo e tokotaha ko iá. Tokoniʻi hoʻo fānaú ke nau kumi ʻa e kupuʻi lea “foha mo e ʻofefine ʻo ha mātuʻa fakalangi” ʻi he fanongonongo ki he fāmilí, pea vahevahe hoʻo fakamoʻoni ki he moʻoni ko ʻení.

ʻOku fiefia taha e ngaahi fāmilí ʻi he taimi ʻoku nau muimui ai kia Sīsū Kalaisí.

  • Ke kamataʻi ha fepōtalanoaʻaki fekauʻaki mo hono fakamālohia ho fāmilí, te ke lava ʻo talanoa mo hoʻo fānaú fekauʻaki mo e meʻa ʻoku tau fai ke fakamālohia ai e ngaahi meʻa kehé—hangē ko hotau nifó, ko hotau sinó, pe ko ha fale. Te ke lava leva ʻo fakafehoanaki ia ki hono langa hake ha fāmili ʻoku mālohí. Tokoni ke ʻilo ʻe he fānaú ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni faka-Kalaisi ʻoku iku ki he fiefia ʻi he nofo ʻa fāmilí, ʻa ia ʻoku hā ʻi he palakalafi 7 ʻo e fanongonongo ki he fāmilí (vakai foki ki he peesi ʻekitivitī ʻo e uike ní).

Ke maʻu ha ngaahi fakakaukau lahi ange, vakai ki he makasini Ko e Kaumeʻá ʻo e māhina ní.