“22–28 Tīsema: ʻKo e Meʻaʻofa Taʻe Mafakatataua ʻo e ʻAlo Fakalangi ʻo e ʻOtuá,’” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 2025 (2025)
“Kilisimasi,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: 2025
Fakaikiiki mei he Ko e ʻAloʻí ʻi he Lanu Kopa mo e ʻAmipā, tā fakatātā ʻa J. Kirk Richards
22–28 Tīsema: Ko e Meʻaʻofa Taʻe Mafakatataua ʻo e ʻAlo Fakalangi ʻo e ʻOtuá
Kilisimasi
Naʻe fakahā ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá, “Ko e ngaahi tefitoʻi moʻoni mahuʻinga ʻo ʻetau tui fakalotú ko e fakamoʻoni ko ia ʻa e kau ʻAposetoló mo e kau Palōfitá ʻo fekauʻaki mo Sīsū Kalaisí, naʻe pekia, pea telio, pea toe tuʻu ʻi he ʻaho hono tolú, ʻo hāʻele hake ki he langí; pea ko hono toenga ʻo e ngaahi meʻa kehe kotoa pē fekauʻaki mo ʻetau tui fakalotú ko ha ngaahi tānaki atu pē ki ai” (Ngaahi Akonaki ʻa e Kau Palesiteni ʻo e Siasí: Siosefa Sāmita [2011], 57). Hili ha taʻu ʻe 160 tupu mei ai, naʻe ueʻi fakalaumālie ʻe he fakamatala ko ʻení ʻa e Kau Palesitenisī ʻUluakí mo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá ke nau pulusi ʻa e “Ko e Kalaisi Moʻuí: Ko e Fakamoʻoni ʻa e Kau ʻAposetoló” ko hano fakamanatua ʻo e taʻu 2,000 ʻo e ʻaloʻi ʻo e Fakamoʻuí (vakai, Russell M. Nelson, “Ko Hono Tohoakiʻi Mai e Mālohi ʻo Sīsū Kalaisí ki Heʻetau Moʻuí,” Liahona, Mē 2017, 40).
ʻI heʻetau hoko ko e Kāingalotu ʻi he Ngaahi ʻaho kimui ní, ʻoku tau fiefia ʻi he tāpuaki e hokohoko hono maʻu e fakahaá ʻo fakafou mai ʻi he kau palōfita mo e kau ʻaposetolo he kuonga ní. ‘Oku tau fakamālō ʻi heʻenau ngaahi akonakí, fakatokangá, mo e fakalotolahí. Ka ko e mahuʻinga tahá, ʻoku faitāpuekina kitautolu ʻe heʻenau ngaahi fakamoʻoni mālohi kia Sīsū Kalaisí—ʻi he taimi Kilisimasí mo e taʻú kakato. ‘Oku mahulu hake ʻeni ʻi he ngaahi lea mālie ʻa e kau faʻu tohi taukeí pe kau taukei ʻi he lea ʻi he kakaí pe ngaahi fakakaukau mei he kau mataotao fakafolofolá. Ko e ngaahi lea ia ʻa e niʻihi kuo fili, uiuiʻi, mo fakamafaiʻi ʻe he ʻOtuá ko e “kau fakamoʻoni makehe ki he huafa ʻo Kalaisí ʻi he māmaní kotoa” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 107:23) .
Ngaahi Fakakaukau ki he Ako ʻi ʻApí mo e Lotú
“Kuo teʻeki ke ʻi ai ha taha kuo ʻi ai hano mālohi pehē.”
Ko e hā haʻo lea ke poupouʻi e fakamatala ko ia “kuo teʻeki ke ʻi ai ha taha kuo ʻi ai hano mālohi pehē [hangē ko Sīsū Kalaisí] kia kinautolu kotoa pē kuo moʻui, pe ʻe moʻui he funga ʻo māmaní”? Kumi ha ngaahi fakamatala ʻi he “Ko e Kalaisi Moʻuí” ʻoku fakamoʻoni ki he ivi tākiekina mālohi ʻo e Fakamoʻuí. Kuó Ne tākiekina fēfē nai koe?
Tau pehē ʻoku fehuʻi atu ʻe ha taha ʻoku ʻikai maheni mo e tui faka-Kalisitiané pe ko e hā e ʻuhinga ʻokú ke fakafiefiaʻi ai ʻa e Kilisimasí. ʻE founga fēfē nai hoʻo talí? Toe vakaiʻi ʻa e “Koe Kalaisi Moʻuí” mo fakakaukau ki he fehuʻi ko ʻení, pea fakakaukau ke hiki ha faʻahinga fakakaukau pe ongo ʻokú ke maʻu.
Vakai foki, “Why We Need a Savior” (vitiō), Gospel Library.
Why We Need a Savior
“Naʻe toetuʻu ia mei he faʻitoká.”
ʻOku fakamoʻoni ʻa e Kau ʻAposetoló ʻi he “Ko e Kalaisi Moʻuí,” ki he Toetuʻu ʻa e Fakamoʻuí, ʻo fakamatala ki he hā tuʻo tolu mai ʻa e ʻEiki kuo toetuʻú (vakai ki he palakalafi nimá). Fakakaukau ke lau ʻa e ngaahi talanoa fekauʻaki mo e ngaahi ʻaʻahi ko ʻení ʻi he Sione 20; 3 Nīfai 11; mo e Siosefa Sāmita—Hisitōlia 1:14–20. Ko e hā ha meʻa ʻokú ke ako fekauʻaki mo e Fakamoʻuí mei Heʻene folofola mo e ngaahi ngāue lolotonga ʻa e ngaahi hā mai ko ʻení?
Tokanga taha pē ki he Fakamoʻuí. “ʻOku hangē hono lau ʻi he faʻa lotu ʻa e ‘Ko e Kalaisi Moʻuí’ ko hono lau e ngaahi fakamoʻoni ʻa Mātiu, Maʻake, Luke, Sione, pea mo e kau palōfita ʻi he Tohi ʻa Molomoná. Te ne fakatupulaki hoʻo tui ki he Fakamoʻuí mo tokoni ke nofotaha hoʻo tokangá ʻiate Ia” (M. Russell Ballard, “Foki ʻo Maʻu,” Liahona, Mē 2017, 65).
“Kuo ʻosi fakafoki mai Hono lakanga fakataulaʻeikí mo Hono Siasí.”
Lolotonga hoʻo ako he taʻú ni e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá, kuó ke maʻu ʻa e faingamālie ke ako lahi ange kau ki he founga kuo “fakafoki mai [ai e] lakanga fakataulaʻeiki [ʻa e Fakamoʻuí] mo Hono Siasí.” Ko e fē ha ngaahi moʻoni pe ngaahi tefitoʻi moʻoni ne fakafoki mai kuó ke mātuʻaki mahuʻingaʻia aí? Fakakaukau ke toe vakaiʻi ha niʻihi ʻo e ngaahi potufolofola ko ʻení ʻoku akoʻi mai fekauʻaki mo e Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí: Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 1:17–23; 13; 20:1–12; 65; 110; 112:30–32; 124:39–42; 128:19–21. Fakalaulauloto ki he founga ʻoku tokoniʻi ai koe ʻe he ngaahi moʻoni ʻo e ongoongolelei kuo fakafoki maí ke ke ʻiloʻi mo ʻofa ʻia Sīsū Kalaisí.
“ʻE ʻi ai ʻa e ʻaho ʻe toe hāʻele mai ai ki he māmaní.”
Ko e Kilisimasí ko ha taimi ia ke toe fakakaukau ai ki he ʻaho naʻe ʻaloʻi ai ʻa Sīsū Kalaisí pea hanganaki atu ki he ʻaho te Ne toe hāʻele mai aí. Ko e hā ha meʻa ʻokú ke ako fekauʻaki mo ʻEne toe hāʻele maí mei he palakalafi fika ua fakamuimuitaha ʻo e “Ko e Kalaisi Moʻuí”? Te ke lava foki ʻo fakakaukau ke lau, hivaʻi, pe fanongo ki he ngaahi himi faka-Kilisimasi ʻoku akoʻi mai fekauʻaki mo e Hāʻele ʻAnga Ua Maí, ʻo hangē ko e “Fiefia ki Māmani” pe “Ne Hā Mai Tuʻuapō” (Ngaahi Himí, fika 110, 115).
“Ko Ia ʻa e maama, mo e moʻui, pea mo e ʻamanaki leleiʻanga ʻo e māmaní.”
Fakatokangaʻi ange ʻi he palakalafi fakaʻosi ʻo e “Ko e Kalaisi Moʻuí,” ʻa e ngaahi ʻulungaanga mo e huafa ne foaki ki he Fakamoʻuí. Fakakaukau ke fakaʻaongaʻi ha taimi ke ako ai fekauʻaki mo ha niʻihi ʻo kinautolu. Hangē ko ʻení:
Maama: ʻOku hoko fēfē nai ʻa Sīsū Kalaisi ko ha maama kiate koe? Mahalo te ke fakakaukau ke tā ha fakatātā pe faitaaʻi ha meʻa ʻokú ne fakafofongaʻi ʻa e maama ʻokú Ne ʻoatu kiate koé. Ko e hā ha meʻa ʻokú ke ongoʻi ‘oku ueʻi koe ke fakahoko ke ke vahevahe ai ʻEne māmá? (Vakai foki, Sione 8:12; 3 Nīfai 18:24; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 50:24.)
Moʻuí: ʻOkú ke pehē ko e hā ʻoku hoko ai ʻa e moʻuí ko ha foʻi lea lelei ke fakamatalaʻi ʻaki ʻa Sīsū Kalaisí? Ko e hā ha founga ʻokú Ne foaki atu ai ʻa e moʻuí? Naʻe mei kehe fēfē nai hoʻo moʻuí ka ne taʻeʻoua Ia mo ʻEne ongoongoleleí? (Vakai foki, Sione 10:10; 1 Kolinitō 15:19–23; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 66:2.)
ʻAmanaki Lelei: Ko e hā ha meʻa ʻokú ke ʻamanaki lelei ki ai koeʻuhí ko Sīsū Kalaisi mo ʻEne ongoongoleleí? ʻOkú ke ʻiloʻi nai ha taha ʻokú ne ongoʻi ʻoku siva ʻene ʻamanaki ki he kahaʻú? Fakalaulauloto ki he founga te ke lava ai ʻo vahevahe mo e tokotaha ko iá ʻa e ʻamanaki lelei ʻokú ke ongoʻi ʻia Sīsū Kalaisí. (Vakai foki, Loma 8:24–25; ʻEta 12:4; Molonai 7:41.)
Vakai foki ki he Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “Sīsū Kalaisi,” Gospel Library.
Ko e Maama, ko e Moʻui, mo e ʻAmanaki Leleiʻanga ʻo e Māmaní
“Fakafetaʻi ki he ʻOtuá ʻi Heʻene meʻaʻofa taʻe mafakatatauá.”
ʻI he “Ko e Kalaisi Moʻuí,” ʻoku lave ʻa e kau ʻAposetoló ki he Fakamoʻuí ko ha “meʻaʻofa” mei heʻetau Tamai Hēvaní. Makatuʻunga ʻi he meʻa ʻokú ke maʻu ʻi he “Ko e Kalaisi Moʻuí,” te ke fakakakato fēfē nai ʻa e sētesi ko ʻení: “ʻOku fakafou ʻia Sīsū Kalaisi ʻa e foaki mai ʻe he ʻOtuá ʻa e ngaahi meʻafoaki ʻo e …” Fakalaulauloto ki he meʻa te ke lava ʻo fai ke maʻu kakato ange ai ʻa e ngaahi meʻa-foaki ko ʻení.
Kuo kaunga fēfē hono ako e “Ko e Kalaisi Moʻuí” ki hoʻo tui mo e ʻofa ki he Fakamoʻuí?
Vakai foki, Russell M. Nelson, “Meʻaʻofa ʻe Fā ʻoku ʻOatu ʻe Sīsū Kalaisi Maʻaú” (fakataha lotu faka-Kilisimasi ʻa e Kau Palesitenisī ʻUluakí, 2 Tīsema 2018), Gospel Library; “Toʻo mei he ʻKo e Kalaisi Moʻuí: Ko e Fakamoʻoni ʻa e Kau ʻAposetoló’” (vitiō), ChurchofJesusChrist.org.
Excerpts from "The Living Christ: The Testimony of the Apostles"
Ke maʻu ha ngaahi fakakaukau lahi ange, vakai ki he ongo makasini Liahona mo e Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú ki he māhina ní.
Ngaahi Fakakaukau ki hono Akoʻi ʻo e Fānaú
Te u lava ʻo “fakahoko [ʻeku] fakamoʻoní” ke fakafiefiaʻi hono aloʻi ʻo Sīsuú.
-
Fakakaukau ki he founga te ke lava ʻo fakafeʻiloaki ai hoʻo fānaú ki he “Ko e Kalaisi Moʻuí.” Mahalo te ke lava ʻo tokoni ke nau tuhu ki he huafa ʻo Kalaisí ʻi he tefitó pea mo e ngaahi fakamoʻoni hingoa ʻa e Kau Palesitenisī ʻUluakí mo e Toko Hongofulu Mā Uá. Te ke lava ʻo fakamatalaʻi ange ko ʻenau fakamoʻoni ʻeni kia Sīsū Kalaisi naʻa nau loto ke vahevahe mo e māmaní.
-
Te ke lava ʻo ʻoange ki he fānau takitaha ha kupuʻi lea mei he “Ko e Kalaisi Moʻuí” pea kole ange ke nau kumi pe tā ha fakatātā ʻo e kupuʻi lea ko iá. Te ke lava leva ʻo tokoni ke nau kumi ʻa e kupuʻi leá ʻi he “Ko e Kalaisi Moʻuí.” Te mou lava leva ʻo fakatahatahaʻi e ʻū fakatātā mo e ngaahi kupuʻi lea ko iá ke faʻu ʻaki ha tohi.
-
Fevahevaheʻaki ʻa e founga naʻá ke maʻu ai hoʻo fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisí. Mahalo te ke lava ʻo paasi takai ha fakatātā ʻo e Fakamoʻuí pea taufetongi ʻi hono vahevahe ha meʻa ʻokú ke ʻilo fekauʻaki mo Ia (kau ai e ngaahi moʻoni ʻoku akoʻi ʻi he “Ko e Kalaisi Moʻuí”).
“Naʻe faʻa feʻaluʻaki ʻo fai lelei.”
-
ʻI hoʻo lau mo hoʻo fānaú ʻa e palakalafi hono ua ʻo e “Ko e Kalaisi Moʻuí,” talanoa mo kinautolu fekauʻaki mo ha niʻihi ʻo e ngaahi meʻa naʻe fai ʻe Sīsuú. Te ke lava foki ʻo vakai ki ha ʻū fakatātā mei Heʻene moʻuí (vakai ki he peesi ʻekitivitī ʻo e uike ní pea mo e Tohi Fakatātā ʻo e Ongoongoleleí). Fakaafeʻi hoʻo fānaú ke nau talanoa fekauʻaki mo e meʻa ʻoku fai ʻe he Fakamoʻuí ʻi he ʻū fakatātaá. Te tau tokoni fēfē ki he niʻihi kehé ʻo hangē ko ia naʻá Ne fakahokó? ʻE lava ke ʻoatu ʻe he ngaahi vitiō “Light the World” ʻi he Gospel Library ha ngaahi fakakaukau.
“Ko Ia ʻa e maama, mo e moʻui, pea mo e ʻamanaki leleiʻanga ʻo e māmaní.”
-
Tokoni ki he fānaú ke kumi ha ngaahi himi Kilisimasi ʻoku fakamatala fekauʻaki mo e maama, moʻui, mo e ʻamanaki lelei naʻe ʻomi ʻi he ʻaloʻi ʻo e Fakamoʻuí ki he māmaní, hangē ko e “Kolo ko Pētelihemá” (Ngaahi Himí, fika 116). Hivaʻi fakataha e ngaahi himí, pea tuku ke vahevahe ʻe he fānaú ʻa e founga kuo ʻomi ai ʻe Sīsū ha maama, moʻui, mo ha ʻamanaki lelei ki heʻenau moʻuí.
“Fakafetaʻi ki he ʻOtuá ʻi Heʻene meʻaʻofa taʻe ma-fakatataua mai ʻaki Hono ʻAlo fakalangí.”
-
Ko e hā ha ngaahi meʻaʻofa kuo tau maʻu koeʻuhí ko Sīsū Kalaisi? Mahalo te ke lava mo hoʻo fānaú ʻo fekumi ki he ngaahi meʻaʻofa ko ʻení ʻi he “Ko e Kalaisi Moʻuí” pe ʻi ha foʻi hiva hangē ko e “Naʻá Ne Fekau Hono ʻAló” (Tohi Hiva ʻa e Fānaú, 20–21). Pea te nau lava leva ʻo kofukofu ha meʻa ke hangē ha meʻaʻofá ke ne fakafofongaʻi ʻa e ʻū meʻaʻofa ko iá. Te ke lava ʻo fokotuʻu ange ke toki fakaava ʻe he fānaú ʻa e ʻū meʻaʻofá ʻi he ʻAho Kilisimasí ke tokoni ke nau manatuʻi ʻa e Fakamoʻuí mo ʻEne ngaahi meʻaʻofa kiate kitautolú.
Ke maʻu ha ngaahi fakakaukau lahi ange, vakai ki he makasini Ko e Kaumeʻá ʻo e māhina ní.