“15–21 Sepitema: ʻKa Hili ʻa e Faingataʻa Lahí, ʻe Hoko Mai Leva ʻa e Tāpuakíʼ: Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 102–105,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 2025 (2025)
“Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 102–105,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: 2025
C.C.A. Christensen (1831–1912), Zion’s Camp, c. 1878, tempera on muslin, 78 x 114 inches. Misiume ʻo e ʻĀtí ʻi he ʻUnivēsiti Pilikihami ʻIongí, meʻaʻofa ʻa e makapuna ʻo C.C.A. Christensen, 1970.
15–21 Sepitema: “Ka Hili ʻa e Faingataʻa Lahí, ʻe Hoko Mai Leva ʻa e Tāpuakí”
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 102–105
Naʻe loto-mamahi e Kāingalotu ʻi Ketilaní he fanongo naʻe tuli honau kāinga ʻi he Vahefonua Siakisoni, Mīsulí, mei honau ngaahi ʻapí. Kuo pau pē naʻe fakalotolahi he taimi ko iá ʻi he taimi ne fakahā ai ʻe he ʻEikí ʻe “hoko ʻa e huhuʻi ʻo Saioné ʻi he mālohi” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 103:15). ‘I he tukulotoʻi e talaʻofa ko iá ʻi honau lotó, naʻe kau ha kau tangata ʻe toko 200 tupu, fakataha mo ha houʻeiki fafine mo e fānau nai ʻe toko 25, ki he meʻa ne nau ui ko e ʻApitanga ʻo ʻIsilelí, ʻa ia ne ʻiloa kimui ko e ʻApitanga ʻo Saioné. Ko hono misioná ke laka ki Mīsuli pea huhuʻi ʻa Saione.
Ki he kau mēmipa ʻo e ʻapitangá, naʻe ʻuhinga hono huhuʻi ʻo Saioné ki hono fakafoki e Kāingalotú ki honau fonuá. Ka kimuʻa pea nau tūʻuta ki he Vahefonua Siakisoní, naʻe fakahā ʻe he ʻEikí kia Siosefa Sāmita ke veteki ʻa e ʻApitanga ʻo Saioné. Naʻe puputuʻu mo loto-mamahi ha kau mēmipa ʻe niʻihi ʻo e ʻapitangá; hangē naʻe ʻikai ola lelei ʻa e fonongá pea naʻe ʻikai fakahoko ʻa e ngaahi talaʻofa ʻa e ʻEikí. Ka naʻe ʻi ai ha niʻihi kehe naʻe kehe ʻenau fakakaukaú. Neongo naʻe ʻikai toe maʻu ʻe he Kāingalotu ne tulí ʻa honau kelekelé mo e ngaahi ʻapí, ka naʻe ʻomi ʻe he aʻusia ko iá ha tuʻunga ʻo e “huhuʻí” ki Saione, pea naʻe “hoko [ia] ʻi he mālohi.” Ko e tokolahi ʻo e kau mēmipa faivelenga ʻi he ʻApitanga ʻo Saioné, ne nau hoko kimui ko ha kau taki ʻo e Siasí, naʻa nau fakamoʻoni ne hanga ʻe he aʻusia ko iá ʻo fakaloloto ʻenau tui ki he mālohi ʻo e ʻOtuá, ki he uiuiʻi fakalangi ʻo Siosefa Sāmitá, pea ki Saione—ʻo ʻikai ngata pē ʻi he feituʻu ko Saioné ka ko Saione ko e kakai ʻo e ʻOtuá. Naʻe ʻikai ke nau fehuʻia e mahuʻinga ʻo e ngāue ko ʻeni ne ngali ʻikai ola leleí, ka naʻa nau ako ko e ngāue moʻoní ke muimui ki he Fakamoʻuí, ʻo aʻu pē ki he taimi ʻoku ʻikai mahino ai kiate kitautolu e meʻa kotoa pē. Ko e founga taupotu taha ʻeni ʻe huhuʻi ʻaki ʻa Saioné.
Vakai, Kau Māʻoniʻoní, 1:213–226; “The Acceptable Offering of Zion’s Camp,” ʻi he Revelations in Context, 213–18.
Ngaahi Fakakaukau ki he Ako ʻi ʻApí mo e Lotú
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 102:12–23
Ko e hā ʻa e taumuʻa ʻo e fakataha alēlea ki he tuʻunga mēmipasipí?
ʻOku ʻi he vahe 102 ʻa e miniti ʻo e fakataha ʻi Ketilani, ʻOhaiō, ʻa ia ne fokotuʻu ai e ʻuluaki fakataha alēlea māʻolunga ʻo e Siasí. ʻOku fakamatalaʻi ʻe he ʻEikí ʻi he veesi 12–23, ʻa e founga ngāue ʻoku muimui ki ai e fakataha alēlea māʻolungá ʻi hono fakahoko e ngaahi fakataha alēlea ki he tuʻunga mēmipasipí maʻanautolu kuo nau fai ha ngaahi maumaufono mamafá.
Naʻe akonaki ʻa Palesiteni M. Lāsolo Pālati ʻo pehē: “ʻOku faʻa fehuʻia ʻe he kāingalotú e ʻuhinga ʻoku fakahoko ai e ngaahi fakataha alēlea ki he [tuʻunga mēmipasipi] ʻi he Siasí. ʻOku konga tolu ʻa e taumuʻá: ke fakahaofi ʻa e laumālie ʻo e tokotaha maumaufonó, ke maluʻi ʻa e tonuhiá, pea ke maluʻi ʻa e haohaoa, ngeia mo e ongoongo ʻo e Siasí” (“A Chance to Start Over: Church Disciplinary Councils and the Restoration of Blessings,” Ensign, Sept. 1990, 15).
Vakai foki, Topics and Questions, “Membership Councils,” Gospel Library.
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 103:1–12, 36; 105:1–19
ʻE lava ʻo langa ʻa Saione ʻi he ngaahi tefitoʻi moʻoni pē ʻo e anga māʻoniʻoní.
Ko e hā naʻe mole ai mei he Kāingalotú honau fonua ʻo e talaʻofá ʻi Mīsulí? Mahalo pē naʻe lahi ha ngaahi ʻuhinga—ko ha ʻuhinga ʻe taha, naʻe folofola ʻa e ʻEikí, ko e “ngaahi maumau-fono ʻa hoku kakaí.” Ka naʻe ʻikai ia, “kuo ʻosi fakahaofi” ʻa Saione (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 105:2). ʻI hoʻo lau e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 103:1–12, 36; 105:1–19, mahalo te ke fakatokangaʻi ha ngaahi meʻa naʻá ne taʻofi hono fokotuʻu ʻa Saione ʻi Mīsulí mo e niʻihi kehe naʻe mei tokoní. Ko e hā ha meʻa ʻokú ke ako ʻe lava ʻo tokoni ke ke fokotuʻu ʻa Saione ʻi ho lotó, ʻapí, mo e tukui koló?
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 103:12–13, 36; 105:1–6, 9–19
‘Oku maʻu e ngaahi tāpuakí hili e ʻahiʻahiʻi ʻo e tuí.
Naʻe hoko e kau ʻi he ʻApitanga ʻo Saioné ko hano ʻahiʻahiʻi e tuí ʻi he ngaahi founga lahi. Naʻe lōloa ʻa e fonongá, vela ʻa e ʻeá, pea naʻe faʻa siʻisiʻi e meʻatokoní mo e vaí. Pea hili ʻenau kātekina kotoa iá, naʻe teʻeki pē ke ola lelei ʻa e ʻApitanga ʻo Saioné ʻi hono fakafoki ʻo e Kāingalotú ki honau fonuá. Fakakaukauloto naʻá ke maʻu ha faingamālie ke faitohi ki ha mēmipa ʻo e ʻApitanga ʻo Saioné ʻa ia naʻe luluʻi ʻene tui ki he ʻEikí ʻe he meʻa naʻá ne aʻusiá. Ko e hā ha meʻa te ke ala talaange ke fakalotolahiʻi ʻaki e tokotaha ko ʻení? Ko e hā ha ngaahi moʻoni ʻokú ke maʻu ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 103:5–7, 12–13, 36; 105:1–6, 9–19 ʻe ala tokoní?
Te ke lava leva ʻo fakakaukau ki ha sīpinga fakaonopooni ange ʻo ha faingataʻa ʻoku hangē ko e ʻApitanga ʻo Saioné—hangē ko ha faifekau ʻoku ngāue mālohi, ka ʻoku ʻikai kau ha taha ki he Siasí koeʻuhí ko ʻene ngaahi ngāué. Makatuʻunga ʻi he meʻa kuó ke akó, te ke tokoniʻi fēfē ʻa e faifekau ko iá ke ne ʻilo naʻe kei ola lelei pē ʻene ngāue fakafaifekaú?
Kuo tāpuekina fēfē koe ʻe he ʻEikí “hili ʻa e faingataʻa lahí”? (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 103:12).
Vakai foki, 1 Nīfai 11:16–17; ʻAlamā 7:11–12; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 6:33–36; 84:88; 101:35–36; David A. Bednar, “ʻI he Tafaʻaki ʻo e ʻEikí: Ngaahi Lēsoni mei he ʻApitanga ʻo Saioné,” Ensign, July 2017, 26–35, pe Liahona, Siulai 2017, 14–23; Topics and Questions, “Endure to the End,” Gospel Library; “ʻE Kāinga Kuo Langa Ha Tuʻunga,” Ngaahi Himí, fika 37.
Teuteu ʻaki hono ako ʻa e tuʻunga fakahisitōlia ʻo e ngaahi fakahaá. ʻE lava ke tokoni hono maʻu ha mahino ki he taimi mo e feituʻu ne maʻu ai e ngaahi fakahā ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá ke mahino kiate koe mo ke fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻoku nau akoʻí. ʻOku ʻomi ʻe he Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Aú ha ngaahi fehokotakiʻanga ki he konga lahi ʻo e ngaahi maʻuʻanga tokoni ko ʻení. Ki he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 102–5, vakai, Kau Māʻoniʻoní, 1:213–226; “The Acceptable Offering of Zion’s Camp,” ʻi he Revelations in Context, 213–18; mo e “Ngaahi Leʻo ʻo e Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí: ʻApitanga ʻo Saioné.”
Naʻe nofo kemi ʻa e ʻApitanga ʻo ʻIsilelí ʻi he kauvai ʻo e Vaitafe Taumātaʻú.
Ko e hā ʻa e taumuʻa ʻo e ngaahi faingataʻá?
Fakakaukau ki he faleʻi ʻa ʻEletā ʻOasoni F. Uitenei fekauʻaki mo e taumuʻa ʻo e ngaahi faingataʻá: “ʻOku ʻikai taʻeʻaonga ha mamahi ʻoku tau foua, pe ko ha faingataʻa ʻoku tau aʻusia. ʻOku tokoni ia ki hotau akoʻí, ki hono fakatupulaki ʻo e ngaahi ʻulungaanga lelei hangē ko e kātakí, tuí, loto-mālohí, pea mo e loto-fakatōkilaló. Ko e ngaahi meʻa kātoa ʻoku nau fakamamahiʻi kitautolú mo e ngaahi meʻa kātoa ʻoku tau kātakiʻí, kae fakatautefito pē kapau te tau kātakiʻi ia ʻi he faʻa kātaki fuoloa, ʻoku nau langa hake hotau ʻulungāngá, fakamaʻa hotau ngaahi lotó, fakatupulaki ʻa ʻetau moʻuí, ngaohi kitauotlu ke tau angavaivai mo toe manavaʻofa ange, mo tau taau ange ai ke ui kitautolu ko e fānau ʻa e ʻOtuá … pea ko e ʻilo ko ia naʻa tau omi ke maʻu ʻi he māmaní ʻoku fakafou ia ʻi he mamahí mo e faingataʻaʻiá, ngāué mo e ʻahiʻahí, ʻa ia te ne ngaohi kitautolu ke tau hoko ʻo tatau ange mo ʻetau Tamai pea mo ʻetau Faʻē ʻi hēvaní” (ʻi he Spencer W. Kimball, Faith Precedes the Miracle [1972], 98).
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 104:11–18, 78–83
Kuo ngaohi au ʻe he ʻEikí ko ha “tauhi ki he ngaahi tāpuaki fakaemāmaní.”
Makehe mei he ngaahi faingataʻa ʻi Mīsulí, naʻe fehangahangai e Siasí ʻi he 1834 mo e ngaahi faingataʻa fakapaʻanga, kau ai ha ngaahi moʻua mo e fakamole lalahi. Naʻe ʻomi ʻe he ʻEikí ha faleʻi ʻi he vahe 104 ki he tūkunga fakapaʻanga ʻo e Siasí. Te ke lava fēfē ʻo fakaʻaongaʻi e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻi he veesi 11–18 mo e 78–83 ki hoʻo ngaahi fili fakapaʻangá?
Vakai foki, “Treasure in Heaven: The John Tanner Story” mo e “The Labor of His Hands” (vitiō), Gospel Library.
Treasure in Heaven: The John Tanner Story
Ko e Ngāue ʻa Hono Toʻukupú
Ki ha ngaahi fakakaukau lahi ange, vakai ki he makasini Liahona mo e Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú ʻo e māhina ní.
Kakai, Ngaahi Feituʻu, Ngaahi Meʻa ʻOku Hoko
Ngaahi Fakakaukau ki hono Akoʻi ʻo e Fānaú
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 103:9
Te u lava ʻo hoko “ko e maama ki he māmaní.”
-
Te ke lava ʻo fakaafeʻi hoʻo fānaú ke nau puke ha ʻū fakatātā ʻo ha foʻi ʻuhila, foʻi teʻelango, pe ko ha maʻuʻanga maama kehe lolotonga hoʻo lau ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 103:9. Te tau lava fēfē ʻo hoko ko ha maama ki he niʻihi kehé ʻi he taimi ʻoku tau muimui ai kia Sīsū Kalaisí? Vakai foki, “Fiemaʻu Au ʻe Sīsū Ke u Ulo Hangē ko ha Hueló” (Tohi Hiva ʻa e Fānaú, 38–39).
Te u lava ʻo hoko ʻo hangē ha maama ki he niʻihi kehé ʻi he taimi ʻoku ou muimui ai kia Sīsū Kalaisí.
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 104:13–18
ʻOku finangalo e ʻEikí ke u vahevahe e meʻa ʻoku ou maʻú mo e kakai ʻoku faingataʻaʻiá.
-
Mahalo te ke fie ʻoange ki hoʻo fānaú ha ngaahi miniti siʻi ke nau hiki ai ha lisi ʻo e ngaahi tāpuaki kuo foaki ange ʻe he ʻOtuá (hangē ko e meʻakai, vala, talēniti, tui, mo ha ʻapi). Poupouʻi kinautolu ke nau lisi ki he lahi taha te nau ala lavá. Te mou lava leva ʻo lau fakataha ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 104:13–18, ʻo kumi e tali ki ha ngaahi fehuʻi hangē ko ʻení: Ko hai ʻoku ʻaʻana moʻoni ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē? Ko e hā e meʻa ʻokú Ne finangalo ke tau fakahoko ʻaki e ngaahi meʻa ko ʻení? Te ke lava mo hoʻo fānaú ʻo vahevahe ha ngaahi aʻusia naʻe ʻoatu ai ʻe ha taha ha meʻa naʻá ke fiemaʻu (vakai foki, “The Coat” [vitiō], Gospel Library).
2:14Ko e Koté
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 104:42
ʻE tāpuekina au ʻe he ʻEikí ʻi heʻeku tauhi ʻEne ngaahi fekaú.
-
Kuo tuʻo lahi hano talaʻofa ʻe he ʻEikí ʻi he vahe 104 “ha ngaahi tāpuaki liunga lahi” ki he kakai ʻoku talangofua faivelenga ki Heʻene ngaahi fekaú. Ke tokoni ke mahino ki he fānaú ʻa e ʻuhinga ʻo e “liunga lahí”, te ke lava ʻo tā ha siakale pea kole ki hoʻo fānaú ke nau tokoni atu ke liunga ua ʻa e ngaahi siakalé—tā ʻa e ua, pea fā, pea valu, pea hongofulu mā ono, pea fai pehē ai pē. ʻI he taimi kotoa pē ʻokú ke tānaki atu ai ha foʻi siakale, tokoni ki hoʻo fānaú ke nau fakakaukau ki ha tāpuaki kuo foaki ange ʻe he Tamai Hēvaní.
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 105:38–40
ʻE lava ke u hoko ko ha taha faʻa fakalelei.
-
Ke tokoni ki hoʻo fānaú ke nau ako e talanoa ʻo e ʻApitanga ʻo Saioné, te ke lava ʻo vahevahe ʻa e “Vahe 36: Ko e ʻApitanga ʻo Saioné” (ʻi he Ngaahi Talanoa ʻo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá, 135–39, pe ko hono vitioó ʻi he Gospel Library). Toutou taʻofi ke talanoa ki ha ngaahi lēsoni te tau lava ʻo ako mei he ʻApitanga ʻo Saioné—hangē ko ʻení, ʻoku finangalo ʻa e ʻEikí ke tau nofo melino pea ngāue fakataha kae ʻikai fakakikihi mo kē (vakai foki, Russell M. Nelson, “Fiemaʻu ha Kau Faʻa Fakalelei,” Liahona, Mē 2023, 98–101).
-
Te ke lava foki ʻo lau ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 105:38–40 pea kole ange ki he fānaú ke nau tuʻu ki ʻolunga he taimi kotoa pē ʻoku nau fanongo ai ki he foʻi lea “melinó.” Fakamatalaʻi ange ne finangalo e ʻEikí ke fakamelino e Kāingalotú mo e kakai ne anga taʻeʻofá. Tokoni ki he fānaú ke nau fakakaukau ki ha ngaahi meʻa te nau lava ʻo fai ke nau faʻa fakamelino ai, pea fakaafeʻi kinautolu ke fakatātāaʻi ha ngaahi tūkunga ʻe niʻihi.
Ko e ʻApitanga ʻo ʻIsilelí: Ako ke falala ki he ‘Eikí
Ki ha ngaahi fakakaukau lahi ange, vakai ki he makasini Kaumeʻa ʻo e māhina ní.