“30 Sune–6 Siulai: ʻʻIkai ha Mahafu Kuo Ngaohi ke Tauʻi ʻAki ʻa Kimoua ʻe Monūʻiaʼ: Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 71–75,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 2025 (2025)
“Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 71–75,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: 2025
Te u Manatuʻi ʻa e Fuakavá, tā fakatātaaʻi ʻe Enrique Manuel Garcia
30 Sune–6 Siulai: “ʻIkai Ha Mahafu Kuo Ngaohi ke Tauʻi ʻa Kimoua ʻe Monūʻia”
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 71–75
Talu mei he kei tamasiʻi siʻi ʻa Siosefa Sāmitá, naʻá ne fepaki mo e fakaangá—naʻa mo ha kau fakafili—ʻi heʻene feinga ke fai e ngāue ʻa e ʻOtuá. Ka ʻoku pau pē naʻe fakamamahi ʻi he konga kimui ʻo e 1831 ʻi he taimi naʻe kamata fakaangaʻi ai ʻe ʻĒsela Puuti ʻa e Siasí ʻi he kakaí, koeʻuhí ko e tokotaha fakaanga ʻi he tūkungá ni naʻá ne tui kimuʻa. Naʻe mamata ʻa ʻĒsela ʻi hono fakaʻaongaʻi ʻe Siosefa e mālohi ʻo e ʻOtuá ke fakamoʻui ha fefine. Naʻe fakaafeʻi ia ke fononga fakataha mo Siosefa ʻi he fuofua savea ʻo e kelekele ʻo Saioné ʻi Mīsulí. Ka naʻe ʻosi mole ʻene tuí pea, ʻi ha feinga ke fakahalaiaʻi e Palōfitá, naʻá ne pulusi ai ha ʻū tohi hokohoko ʻi ha nusipepa ʻi ʻOhaiō. Pea ne hangē naʻe ola lelei ʻene ngaahi feingá, koeʻuhí naʻe ʻi ai ha “ngaahi loto-taaufehiʻa ki he Siasí” ʻi he feituʻú (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 71, ʻuluʻi vahé). Ko e hā ʻoku totonu ke fai ʻe he kakai tuí ʻi ha tūkunga pehē? Neongo ʻoku ʻikai ke ʻi ai ha tali tonu ʻe taha ki he tūkunga kotoa pē, ka ʻoku hangē ko e taimi lahi—kau ai e tūkunga ko ʻeni ʻi he 1831—ko e konga ʻo e tali ʻa e ʻEikí ke taukaveʻi ʻa e moʻoní mo fakatonutonu e meʻa ʻoku halá ʻaki hono “malanga ʻaki ʻa [e] ongoongoleleí” (veesi 1). ʻIo, ʻe fakaangaʻi maʻu pē e ngāue ʻa e ʻEikí, ka ʻi he ngataʻangá, “ʻoku ʻikai ha mahafu kuo ngaohi ke tauʻi [ia] ʻe monūʻia” (veesi 9).
Vakai, “Ezra Booth and Isaac Morley,” ʻi he Revelations in Context, 134.
Ngaahi Fakakaukau ki he Ako ʻi ʻApí mo e Lotú
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 71
ʻE tataki au ʻe he Laumālié ʻi heʻeku malangaʻi e ongoongolelei ʻa e Fakamoʻuí.
ʻE lava ke fakatupu loto-hohaʻa e taimi ʻoku fakaangaʻi pe manukiʻi ai ʻe he kakaí hoʻo tui ki he Fakamoʻuí, ʻEne ongoongoleleí, pe ko Hono Siasí. ʻI he taimi ʻoku hoko ai iá, ko e hā hoʻo meʻa ʻe faí? Naʻe hoko ha meʻa tatau ʻi ʻOhaiō ʻi he 1831 (vakai ki he ʻuluʻi vahe ki he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 71). Ko e hā naʻe fakahā ʻe he ʻEikí kia Siosefa Sāmita mo Sitenei Likitoni ke fakahokó ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 71? Mahalo te ke lava ʻo lisi e ngaahi fakahinohino naʻe ʻoange ʻe he ʻEikí kiate kinauá mo e ngaahi tāpuaki naʻá Ne talaʻofá.
Makehe mei hono ako ʻo e vahe 71, te ke lava foki ʻo vakaiʻi ʻa e founga naʻe tali ʻaki ʻe he Fakamoʻuí ki Hono kau fakaangá lolotonga ʻEne ngāue fakafaifekau ʻi he māmaní. Ko ha ngaahi sīpinga ʻeni: Mātiu 22:15–22; 26:59–64; Sione 10:37–38. Ko e hā ʻokú ke ako meiate Iá? Ko e hā mo ha toe fakakaukau ʻokú ke maʻu mei he Mātiu 18:15; ʻEfesō 4:31–32; 2 Tīmote 3:12; Sēmisi 1:19?
ʻE fakaʻaongaʻi fēfē nai ʻEne faleʻí ki he ngaahi tūkunga ʻokú ke fehangahangai mo ia he ʻaho ní? Mahalo te ke fakakaukauʻi ha ngaahi founga ke fakatonutonu ai ʻi he melino ʻa e loí ʻi hoʻo lea pē ʻaʻau. Hangē ko ʻení, te ke lava ʻo kamata ʻaki haʻo fakahaaʻi hoʻo fakaʻapaʻapaʻi e ngaahi fakakaukau ʻa e tokotaha ko eé, pea te ke lava leva ʻo vahevahe ʻi ha founga fakatōkilalo mo angaʻofa ʻa e meʻa ʻokú ke tui ki ai fekauʻaki mo Sīsū Kalaisi mo ʻEne ngaahi akonakí. Ke teuteu ki he ngaahi meʻa ko ʻení, mahalo te ke lava ʻo ʻahiʻahi fakahoko ʻa e founga ko ʻení mo ho ngaahi kaungāmeʻá pe kau mēmipa ʻo e fāmilí.
Vakai foki, Topics and Questions, “Helping Others with Questions,” Gospel Library; Dallin H. Oaks, “Ko e ʻOfa mo Feohi mo e Niʻihi Kehé Neongo e Faikehekehé,” Liahona, Nōvema 2014, 25–28; Jörg Klebingat, “Tuʻunga Fakaākonga Loto-toʻa ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui ní,” Liahona, Mē 2022, 107–10.
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 72
ʻOku tāpuekina au ʻe he ʻEikí ʻo fakafou ʻi he ngāue ʻa e kau taki hangē ko e kau pīsopé.
‘I he taimi naʻe uiuiʻi ai ʻa Niueli K. Uitenī ke hoko ko ha pīsopé, naʻe kiʻi kehe hono ngaahi fatongiá mei he kau pīsope ko ia ʻi he kuonga ní. Hangē ko ʻení, naʻe tokangaʻi ʻe Pīsope Uitenī e fakatapui ʻo e kelekelé mo e ngofua ke nofo ʻi he fonua ko Saioné ʻi Mīsulí. Ka ʻi hoʻo lau fekauʻaki mo hono uiuiʻí ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 72, mahalo te ke fakatokangaʻi ha ngaahi fehokotaki ki he meʻa ʻoku fai ʻe he kau pīsopé ʻi he kuonga ní—ʻi he laumālie honau ngaahi fatongiá, kapau ʻoku ʻikai ko e fakaikiikí.
Hangē ko ʻení, ko e hā ha ngaahi founga ʻokú ke “fai [ai] ha fakamatala” ki hoʻo pīsopé? (veesi 5). ʻI hotau kuongá ni, ʻe lava ke kau ʻi he “fale tukuʻanga koloa ʻo e ʻEikí” ʻa e ngaahi foaki, ngāue tokoni, mo e ngaahi talēniti ʻa e kau mēmipa ʻo e uōtí (vakai, veesi 10, 12). Te ke lava fēfē ʻo tokoni ki he fale tukuʻanga koloa ko iá?
Kuo tāpuekina fēfē koe mo ho fāmilí ʻe he ʻEikí ʻo fakafou ʻi he ngāue ʻa ha pīsope?
Vakai foki, Quentin L. Cook, “Kau Pīsopé—Kau Tauhi Sipi ki he Kotoa ʻo e Tākanga ʻa e ʻEikí,” Liahona, Mē 2021, 56–60.
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 73
Kuó u maʻu ha ngaahi faingamālie lahi ke vahevahe ai e ongoongolelei ʻa e Fakamoʻuí.
ʻI he foki ʻa Siosefa Sāmita mo Sitenei Likitoni mei heʻena ngāue fakafaifekaú (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 71), naʻe fakahā ange ʻe he ʻEikí ke hokohoko atu ʻena liliu ʻa e Tohi Tapú (vakai, Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá, “Liliu ʻa Siosefa Sāmitá (LSS),” Gospel Library). Ka naʻe ʻikai ʻuhinga ia naʻá Ne loto ke taʻofi ʻena vahevahe ʻa e ongoongoleleí. Ko hono moʻoní, ko ha konga ia ʻo e moʻui ʻa ha ākongá.
ʻI hoʻo lau e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 73, fakakaukau ki he founga te ke lava ʻo ʻai hono vahevahe ʻa e ongoongoleleí ko ha konga, “ʻaonga ke fai” (veesi 4)—pe moʻoni—ʻo hoʻo moʻuí makehe mei hoʻo ngaahi fatongia kehé.
ʻE lava ke angamaheni mo fakanatula pē hono vahevahe ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí.
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 75:1–16
“Ngāue ʻaki homou tūkuingatá … ʻo fakahā ʻa e moʻoní.”
Naʻe fakataumuʻa e fakahā ʻi he vahe 75 ki he kakai naʻa nau “foaki [honau] hingoá ke ʻalu atu ʻo fakahā [e] ongoongolelei [ʻa e Fakamoʻuí]” (veesi 2). Ko e founga ʻe taha ke ako ai e fakahā ko ʻení ko hono ʻai ha lisi ʻe ua: (1) founga ke vahevahe lelei ai e ongoongoleleí mo e (2) founga hono tāpuekina mo poupouʻi kitautolu ʻe he ʻEikí ʻi heʻetau fai iá.
ʻOkú ke pehē ʻoku ʻuhinga ki he hā ke “tatali” pe “nofo noa” ʻi hono vahevahe ʻo e ongoongoleleí? ʻOku fēfē ʻa e “ngāue ʻaki [ho] tūkuingatá”? (veesi 3).
Vakai foki, “Te U Fai Ho Finangaló,” Ngaahi Himí, fika 171.
Ki ha ngaahi fakakaukau lahi ange, vakai ki he makasini Liahona mo e Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú ʻo e māhina ní.
Kakai, Ngaahi Feituʻu, Ngaahi Meʻa ʻOku Hoko
Ngaahi Fakakaukau ki hono Akoʻi ʻo e Fānaú
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 71
Te u lava ʻo taukaveʻi ʻa e moʻoní ʻaki hono vahevahe ʻeku fakamoʻoní.
-
Te ke lava ʻo fakaʻaongaʻi e ʻuluʻi vahe ki he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 71 pe “Vahe 25: Ko e ʻAlu ʻa Siosefa Sāmita mo Sitenei Likitoni ʻo Ngāue Fakafaifekaú” (ʻi he Ngaahi Talanoa ʻo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá, 96, pe ko e vitiō fekauʻaki mo iá ʻi he Gospel Library) ke akoʻi hoʻo fānaú fekauʻaki mo e ngaahi tūkunga naʻá ne tākiekina ʻa e vahe 71. Tokoni leva ke nau ʻiloʻi ʻi he veesi 1 ʻa e meʻa naʻe finangalo ʻa e ʻEikí ke fakahoko ʻe Siosefa mo Sitenei fekauʻaki mo e “loto-taaufehiʻa” ki he Siasí. Ko e hā e founga naʻá Ne folofola te Ne tokoniʻi ai kinauá? Te tau hangē fēfē ko Siosefa mo Siteneí?
0:45Chapter 25: Joseph Smith and Sidney Rigdon Go on a Mission: December 1831–January 1832
-
Te ke lava foki ʻo hivaʻi ha foʻi hiva ʻokú ne ueʻi hoʻo fānaú ke nau tauhi pau ki he Fakamoʻuí, hangē ko e “Tuʻu ʻI he Totonú” (Tohi Hiva ʻa e Fānaú, 81). Tokoni ke fakaangaanga hoʻo fānaú hono vahevahe ʻa e meʻa ʻoku nau ʻilo fekauʻaki mo Sīsū Kalaisí.
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 72:2
Kuo ui ʻe he ʻEikí ha pīsope ke tokoniʻi au.
-
ʻE lava ʻe hono lau fakataha ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 72:2 ʻo ʻomi ha faingamālie ke aleaʻi ai e ʻuhinga ʻoku ʻomi ai ʻe he ʻEikí ha kau pīsopé (vakai foki, “Vahe 17: Ko e Ongo ʻUluaki Pīsopé ʻi he Siasí,” ʻi he Ngaahi Talanoa ʻo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá, 64–66, pe ko e vitiō fekauʻaki mo iá ʻi he Gospel Library). Te ke lava mo hoʻo fānaú ʻo kumi ha ngaahi fakatātā pe meʻa ʻokú ne fakafofongaʻi e ngaahi fatongia ʻo ha pīsopé. ʻOku ʻoatu ha ngaahi fakakaukau ʻe he fakatātā mo e peesi ʻekitivitī ʻi he ngataʻanga ʻo e fokotuʻutuʻu ko ʻení. Hili iá, te mou lava ʻo talanoa fakataha fekauʻaki mo e kau pīsope kuo mou ʻiló mo e founga kuo tāpuekina ai ʻe he ʻEikí homou fāmilí ʻi heʻenau ngāué.
1:45Chapter 17: The First Bishops of the Church: February and December 1831
Akonaki maʻu pē kau kia Sīsū Kalaisi. “Tatau ai pē pe ko e hā ʻokú ke akoʻí, manatuʻi ʻokú ke akoʻi moʻoni ʻo kau kia Sīsū Kalaisi mo e founga ke hoko ai ʻo hangē ko Iá” (Ko e Faiako ʻi he Founga ʻa e Fakamoʻuí, 6). Hangē ko ʻení, ʻi he taimi ʻokú ke akoʻi ai hoʻo fānaú fekauʻaki mo e kau pīsopé, fakamamafaʻi ange ko e kau fakafofonga kinautolu ʻo Sīsū Kalaisi, naʻá Ne uiuiʻi ke fai ʻEne ngāué (vakai, 1 Pita 2:25).
ʻOku kole ʻe he ʻEikí ki he kau pīsopé ke tokangaʻi e kakai faingataʻaʻiá.
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 75:3
Te u lava ʻo foaki hoku lelei tahá ki he ʻEikí.
-
Ke talanoa fekauʻaki mo e faikehekehe ʻo e “nofo noá” mo e “ngāue ʻaki [hotau] tūkuingatá,” mahalo te ke lava ʻo fili ha ngaahi ngāue tokoni pe ngāue fakaʻapi pe fakaafeʻi hoʻo fānaú ke fakatātaaʻi hono fakahoko fakapikopiko iá pea mo e fakahoko ʻaki honau tūkuingatá. ʻI hoʻo lau ʻa e “ʻoua foki ʻe nofo noa” ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 75:3, ʻe lava hoʻo fānaú ʻo fakahaaʻi e founga te nau fakahoko fakapikopiko ai e ngaahi ngāué. ʻI hoʻo lau “kae ngāue ʻaki homou tūkuingatá,” te nau lava ʻo fakahaaʻi e founga ʻenau ngāue mālohí. Ko e hā ʻoku mahuʻinga ai ke tau fai ʻa hotau lelei tahá ʻi he taimi ʻoku tau ngāue ai maʻá e ʻEikí?
-
ʻI he pōpoaki ʻa Palesiteni Tieta F. ʻUkitofa ko e “Tefitoʻi Moʻoni ʻe Ua ki ha Faʻahinga ʻEkonōmika pē” (Liahona, Nōvema 2009, 55–58), naʻá ne fai ha talanoa ʻe ua fekauʻaki mo e ngāué. Mahalo te ke lava ʻo vahevahe ia mo hoʻo fānaú pea talanoa ki he ongo ʻoku maʻu ʻi heʻetau ʻiloʻi kuo tau ngāue mālohi mo fai hotau lelei tahá.
Ki ha ngaahi fakakaukau lahi ange, vakai ki he makasini Kaumeʻa ʻo e māhina ní.